Oʻzbekiston

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Oʻtish: foydalanish, Qidir


Bayroq		Gerb

Shior: Kuch adolatdadir

Madhiya: Serquyosh, hur oʻlkam...

Poytaxt

Toshkent

Rasmiy til(lar)

Oʻzbek

Hukumat

Prezidentlik Respublika

•	Prezident		Islom Karimov
•	Bosh Vazir		Shavkat Mirziyoyev

Mustaqillik		Sovet Ittifogʻidan
•	Paydo boʻlgan	1370, Moveraunnahrday
•	E'lon qilingan	1 sentabr 1991
•	Tan olingan	8 dekabr 1991

Maydon

• Butun 447,400 km² (56-)

• Suv (%) 4.9

Aholi

• 2002 roʻyxat 26,851,195 (42- oʻrin)

• Zichlik 60/km²

YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati

• Butun AQSh$53,010 mil. (75-)

• Per capita AQSh$1,974

Pul birligi Oʻzbek Soʻm (UZS)

Vaqt Mintaqasi (UTC+5)

• Yoz (DST) (UTC+6)

Qisqartma UZ

Internet domeyn .uz

Telefon prefiksi +998

tahrir kuzat

Vikipediyada Oʻzbekiston portali bor.

Oʻzbekiston (rasman: Oʻzbekiston Respublikasi) Markaziy Osiyoda joylashgan mamlakatdir.

Oʻzbekistonning poytaxti — Toshkent shahri. Davlat tili — Oʻzbek tili. Maydoni — 448,95 ming km². Aholi soni (2011) — 28,555,000. Pul birligi — so'm.

Oʻzbekiston Respublikasi 12 ta viloyat va Qoraqalpogʻiston Respublikasidan iborat.

Mundarija

1 Tarixi
2 Geografiya
3 Demografiyasi
- 3.1 Etnik tarkibi
4 Madaniyat
5 Din
6 Iqitisod
7 Taʼlim
8 Davlat va Siyosat
9 Milliy bayramlar
10 Xalqaro Munosabatlar
11 Viloyatlar
12 Tabiiy resurslar
13 Transport
14 Galereya
15 Eslatmalar
16 Havolalar

[tahrir] Tarixi

Asosiy maqola: O'zbekiston tarixi

[tahrir] Geografiya

Oʻzbekistonning umumiy chegarasi 6221 kmga, gʻarbiy chekkasidan sharqigacha 1,425 kmga, shimolidan janubigacha esa 925 kmga choʻzilgan. U gʻarbdan va shimoldan Qozogʻiston (chegara uzunligi 2203 km) bilan, sharqdan Qirgʻiziston (chegara uzunligi 1099 km) va Tojikiston (chegara uzunligi 1161 km) bilan, janubdan esa Turkmaniston (chegara uzunligi 1621 km) va Afgʻoniston (chegara uzunligi 137 km) bilan chegaradosh.

[tahrir] Demografiyasi

Asosiy maqola: Oʻzbekiston demografiyasi

Oʻzbekiston aholisi 28.555.000 million kishini tashkil qiladi (2011-yil, I-chorak). Aholining aksari qismi (80 %dan koʻprogʻi — 22 mln.kishi) oʻzbeklardan iborat. Ayniqsa Andijon viloyati aholisida oʻzbeklar hissasi juda katta. Har biri 3 milliondan oshiqroq ruslar, qozoqlar, tojiklar; 2,5 millionlik tatarlar, qirgʻizlar, qoraqalpoqlardan tashqari forslar (200 ming), koreyslar (200 ming), ukrainlar (150 ming), turkmanlar (150 ming), ermanilar (100 ming), arablar va loʻlilar (500 ming) va boshqalar. Aholining 36 % shaharlarda va 64 % — qishloqlarda istiqomat qiladi.

Aholining asosiy qismi — oʻzbeklar boʻlib, ular aholining 80 %ni tashkil qiladi. Oʻzbekiston koʻp millatli respublika boʻlib, 130 ga yaqin millat va elatlarning vakillari istiqomat qilishadi.

Markaziy Osiyodagi boshqa davlatlar singari Oʻzbekiston Respublikasining ham aholisi nisbatan «yosh» boʻlib, uning katta qismi mehnatga layoqatli yoshdadir. Aholi umumiy miqdorining 39 %ini mehnatga layoqatli davrgacha boʻlgan yoshlar, 54 %i mehnatga layoqatli va 7 % mehnatga layoqatli davrdan katta yoshlilar tashkil etadi.^[1]

[tahrir] Etnik tarkibi

Ma'lumot 2000 yilga tegishli:

O'zbeklar — 18 mln. 959 ming kishi (Jami aholining 78%)
Ruslar — 1 mln. 199 ming kishi
Tojiklar — 1 mln. 166 ming kishi
Qozoqlar — 990 ming kishi
Qoraqalpoqlar — 504 ming kishi
Tatarlar — 324 ming kishi (boshqa ma'lumatlorga ko'ra — 700 mingga yaqin)
Qirg'izlar — 232 ming kishi
Koreyslar — 164 ming kishi
Turkmanlar — 152 ming kishi
Ukrainlar — 105 ming kishi
Armanlar — 42 ming kishi
Ozarbayjonlar — 36 ming kishi
Forslar — 30 ming atrofida
Uyg'urlar — 20 ming atrofida
Beloruslar — 20 ming atrofida
Qrim tatarlari — 10 ming atrofida (boshqa ma'lumatlorga ko'ra — 90 mingga yaqin)
Jo'hitlar — tahminan 20 - 30 ming kishi
Turklar — 10 ming atrofida
Nemislar — 7.9 ming kishi
Greklar — 10 mingdan ozroq

[tahrir] Madaniyat

Qadimdan Oʻzbekiston zamini Oʻrta Osiyoda madaniyat oʻchogʻi boʻlib kelgan. Bu yurtdan chiqqan olim-u shoirlar butun dunyoni lol qoldirgan. Hozir ham davlat tomonidan yaratib berilgan keng imkoniyatlar natijasida Oʻzbekistonda madaniyat va sanʼat sohasi rivojlanmoqda. O'zbek kinolari xalqaro kinofestivallarning gʻolib boʻlmoqda. Oʻzbekistonda ayniqsa qoʻshiqchilik sanʼati keng rivojlangan. Oʻzbek primadonnasi nomini olgan Yulduz Usmonovani nafaqat Oʻrta Osiyoda, balki butun dunyo boʻylab muhlislarini topish mumkin. Shu qatorga yana Sevara Nazarxon, Shahzoda, Ozodbek Nazarbekovlarni qoʻshish mumkin.

[tahrir] Din

Aholining koʻpchilik qismi islom dinining hanafiya mazhabidagi musulmonlardir. Bundan tashqari mamlakatda masihiylik dinining provoslav, katolik va protestant mazhablari,yahudiylik dini hamda Iegova shohidlari mavjud.

[tahrir] Iqitisod

[tahrir] Taʼlim

Taʼlim Oʻzbekiston Respublikasi ijtimoiy taraqqiyoti sohasida ustuvor deb eʼlon qilinadi. Jinsi, tili, yoshi, irqiy, milliy mansubligi, eʼtiqodi, dinga munosabati, ijtimoiy kelib chiqishi, hizmat turi, ijtimoiy mavqei, turar joiy, Oʻzbekiston Respublikasi hududida qancha vaqt yashaetganligidan qatʼi nazar, har kimga bilim olishda teng huquqlar kafolatlanadi. Boshqa davlatlarning fuqarolari Oʻzbekiston Respublikasida halqaro shartnomalarga muvofiq bilim olish huquqiga ega. Respublikada istiqomat qilayotgan fuqaroligi boʻlmagan shahslar bilim olishda Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng huquqlarga ega.

[tahrir] Davlat va Siyosat

[tahrir] Milliy bayramlar

1992-yil 2-iyulda Oliy Majlis qaroriga binoan ushbu kunlar bayram va dam olish kunlari deb e'lon qilingan:

1 Yanvar – "Yangi Yil Bayrami"
14 Yanvar – "Vatan Himoyachilari kuni"
8 Mart – "Xalqaro Xotin-Qizlar kuni"
21 Mart – "Navro`z Bayrami"
9 May – "Xotira va Qadirlash kuni"
1 Sentyabr - "Mustaqillik kuni"
1 Oktyabr - "O'qituvchi va Murabbiylar kuni"
8 Dekabr - "Konstitutsiya kuni"
Ramazon Hayit (Iyd-al-Fitr) bayrami
Qurbon Hayit (Iyd-al-Adha) bayrami

[tahrir] Xalqaro Munosabatlar

Oʻzbekiston 37 ta xalqaro tashkilotlar aʼzosi [1]. Quyidagi tashkilotlar Oʻzbekistonda oʻz vakolathonalariga ega:

BMT
Narkotiklar nazorati va jinoyatchilikning oldini olish boʻyicha BMT dasturining Markaziy Osiyodagi mintaqaviy vakolatxonas
BMTning milliyxalqlar Fondi
Qochoqlar boʻyicha BMTning Oliy Komissariat boshqarmasi
BMTning bolalar fondi vakolatxonasi — UNICEF
BMTning taʼlim, fan va madaniyat masalalari boʻyicha vakolatxonasi
Butunjahon sogʻliqni saqlash tashkilotining vakolatxonasi JSST/WHO
Yevropada xavfsizlik va hamkorlik Tashkiloti- EXHT /ОSCЕ
Xalqaro qizil xoch qoʻmitasining vakolatxonasi — ICRC
Xalqaro qizil xoch va qizil yarim oy jamiyatlari fyedyeratsiyasining vakolatxonasi — Red Cross

Xalqaro moliyaviy tashkilotlar:

Jahon banki vakolatxonasi — JB/World Bank
Xalqaro valyuta fondi vakolatxonasi — HVH/IMF
Еvrоpа Tiklаnish vа Tаrаqqiyot Bаnki vakolatxonasi
Xalqaro Moliya korporatsiyasi vakolatxonasi
Osiyo taraqqiyot banki vakolatxonasi

[tahrir] Viloyatlar

Oʻzbekiston 12 ta viloyat (Sirdaryo, Navoiy, Jizzax, Xorazm, Buxoro, Surxondaryo, Namangan, Andijon, Qashqadaryo, Samarqand, Fargʻona, Toshkent) va Qoraqalpogʻiston Respublikasi dan iborat.

Boʻlinishi	Markazi	Maydoni (kv.km)	Aholisi	Raqam
Andijon viloyati	Andijon	4,200	1,899,000	2
Buxoro viloyati	Buxoro	39,400	1,384,700	3
Fargʻona viloyati	Fargʻona	6,800	2,597,000	4
Jizzax viloyati	Jizzax	20,500	910,500	5
Xorazm viloyati	Urganch	6,300	1,200,000	13
Namangan viloyati	Namangan	7,900	1,862,000	6
Navoiy viloyati	Navoiy shahri	110,800	767,500	7
Qashqadaryo viloyati	Qarshi	28,400	2,029,000	8
Qoraqalpogʻiston Respublikasi	Nukus	160,000	1,200,000	14
Samarqand viloyati	Samarqand	16,400	2,322,000	9
Sirdaryo viloyati	Guliston	5,100	648,100	10
Surxondaryo viloyati	Termiz	20,800	1,676,000	11
Toshkent viloyati	Toshkent shahri	15,300	4,450,000	12

[tahrir] Tabiiy resurslar

O‘zbekiston Respublikasida juda katta ishlab chiqarish va mineral xom-ashyo boyligi, noyob qishloq xo‘jaligi xom-ashyosi, qayta ishlash jarayonida olinadigan juda katta yarim fabrikatlar, boy tabiy resurslar, ravnaq topgan infratuzilma bor.

Foydali qazilmalar razvedkasining zamonaviy darajasi juda boy nodir, rangli va noyob metall konlarini, organik yonilg‘ining barcha turlari — neft, tabiiy gaz, gaz kondensati, qo‘ngʻir va yarim kokslanadigan ko‘mir, yonuvchi slaneslar, uran, qurilish materiallari uchun xom ashyoning ko‘p turlarini o‘zlashtirish bilan bog‘liqdir.

Oʻzbekiston hududida 100 xildan ortiq mineral xom ashyolarning keng tarmogʻi aniqlangan boʻlib, hozir ularning 60 dan ortigʻi xalq xoʻjaligining tarmoqlarida ishlatilmoqda.

Oltin, uran, mis, tabiy gaz, volfram, kaliy tuzlari, fosforit, kaolin singari foydali qazilmalarning tasdiqlangan zahiralariga koʻra O‘zbekiston MDH emas, butun jahonda yetakchi oʻrinni egallaydi.

Masalan, oltin zahiralari boʻyicha respublika jahonda toʻrtinchi oʻrinda, uni qazib olish boʻyicha yettinchi oʻrinda, mis zahiralar boʻyicha 10-11 oʻrinda, uran boʻyicha yettinchi-sakkizinchi oʻrinda, uni qazib olish boʻyicha 11-12 oʻrinda turibdi.

Mavjud boʻlgan mineral xom-ashyo zahiralarining aksariyati hozir ishlab turgan kon qazish komplyekslarini istiqboldagi uzoq muddat mobaynida xom-ashyo bilan taʼminlaydi, ayni vaqtda, oltin, uran mis, qoʻrgʻoshin, kumush, litiy, fosforitlar, kaliy tuzlari, dala shpati, vollastonit, agrokimyo maʼdanlari va shu kabi juda muhim foydali qazilmalarni qazib olishni tashkil etish, quvvatlarni koʻpaytirishga imkon beradi.