Yaponiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Yaponiya
Yaponiya Davlat Bayrog`i   Yaponiya Davlat Gerbi
Bayroq Gerb
Shior: Peace and Progress
Madhiya: Kimi Ga Yo
(君が代 May 1,000 Years of Happy Reign Be Yours)
Yaponiya Xaritasi
Poytaxt Tokio
Rasmiy til(lar)
Hukumat Konstitutsion Monarxiya
 •  Imperator   Akixito
 •  Bosh Vazir   Yoshixiko Noda
Mustaqillik  
Maydon  
 • Butun 377,835 km² (61-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 127,417,244 (10- oʻrin)
 • Zichlik 337/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$3,914,000 mil. (3-)
 • Jon boshiga {{{YaIM_p_cap}}}
Pul birligi Yen (JPY)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma JA
Internet domeyn .jp
Telefon prefiksi +81
tahrir kuzat


Yaponiya (yap. 日本[1] Nippón, Nixón, rasmiy. yap. 日本国[2] Nippón-kóku, Nixón-kóku) — Sharqiy Osiyodaga orol mamlakat. Yaponiya BMT, Katta sakkizlik va OTIHning aʼzosi hisoblanadi. Ushbu yuqori taraqqiy etgan mamlakat, YaIM hajmiga koʻra jahonda AQSh va Xitoydan soʻng uchinchi oʻrinni egallaydi.

Mundarija

Siyosiy tuzilmasi [tahrir]

Asosiy maqola: Yaponiya siyosiy tuzilmasi.

Yaponiya konstitutsion monarxiya hisoblanadi. Yaponiya konsitutsiyasi 3-may 1947-yilda kuchga kirdi va asosan AQShning okkupatsion kuchlari tomonidan tuzilgan edi. Yaponiya Konstitutsiyasining to'qqizinchi moddasi mamlakatni urush olib borish hamda qurolli kuchlarga ega boʻlish huquqidan mahrum etadi. Ammo, aslida esa, Yaponiya oʻz armiyasiga egadir — Yaponiya mudofaa kuchlari.

Imperator [tahrir]

Asosiy maqola: Yaponiya imperatori.

Konstitutsiya boʻyicha Yaponiyaning voris imperatori — bu, „mamlakatning va xalqning birligi timsolidir“. Mamlakatdagi barcha farmoyish va qarorlar Kabinetning koʻrsatmasiga qarab amalga oshiriladi, va Kabinet ularning majburiyatini oʻz zimmasiga oladi. Mavjud huquqiy nazariyalarga koʻra, imperator — natsiyaning ruhoniy yetakchisidir, lekin u mamlakatning boshligʻi hisoblanmaydi (va shundan kelib chiqqan holda, Yaponiya — deyarli respublikadir). Lekin ushbu nazariya umum qabul qilinmagandir. 1990 yildan boshlab Yaponiyaning imperatori boʻlib Akixito hisoblanadi (eraning nomi — Xeysey).

Parlament [tahrir]

Yaponiya parlamenti ikki palatadan tashkil topgandir: Namoyondalar palatasi va Maslahatchilar partiyasi.

  • Namoyondalar palatasi 4 yilga saylanadigan 480 ta deputatdan iboratdir. Yosh tsenzi — 25 yosh. 180 ta deputat partiya roʻyxati boʻyicha saylanadi.
  • Maslahatchilar palatasi 6 yilga saylanadigan 252 ta deputatdan iboratdir. Yosh tsenzi — 30 yosh. 98 ta deputat hukmron partiyadan bosh vazirning roʻyxati boʻyicha saylanadi.

Hukumat [tahrir]

2007 yil 25 sentabr kuni Sindzo Abening boʻshashi haqidagi daʼvosi qondirildi hamda butun kabinetning tarqatilganligi eʼlon qilindi. Yangi bosh-vazir etib Yasuo Fukuda tayinlandi.
Sindzo Abe 2006 yilning 26 sentabr kuni bosh-vazir etib tayinlangan edi, va lavozimdan ketishi haqida 2007 yil 12 sentabr kuni xohish bildirgan edi. Ketishining asosiy sababi deb, u tomonidan ishlab chiqilgan terrorizmga qarshi kurash rejasining demokratik partiya tomonidan qoʻllab-quvvatlamasligida deb koʻrsatgan [3], ammo, press-konferentsiyadan soʻng xuruj qilgan asab tarangligi kasalligi, hamda uning gospitalizatsiya etilganligi, uning ushbu qarorga kelishiga undaganligini tan oldi.
Ajdodlar davomchisi, yaʼni, sobiq TIV vaziri Sintaro Abening oʻgʻli va 1957-1960 yillar davomida bosh-vazir boʻlgan Nobusuke Kisining nabirasi boʻlmish Abe, avvalroq LDPning general kotibi oʻrinbosari hamda hukumatning stats-kotibi lavozmini egallagan edi, va bungacha YaLDPning rahbari hisoblangan Koidzumining oʻrnini egallagan edi.

Avvalgi bosh-vazir boʻlib Dzyunitiro Koidzumi hisoblangan edi (u ham Liberal-demokratik partiya lideri hisoblanar edi). U, partiyaning navbatdan tashqaridagi sessiaysida rahbar etib tayinlangandan soʻng hukumatni boshqarishni 2001 yilning aprel oyida boshlagan edi (avvalroq — Pochta vaziri). U toʻrt yil ichida kabinetda uch marotaba radikal almashishlarni amalga oshirdi. Oxirgi marotaba ushbu almashishni 2005 yil 31 oktabr kuni amalga oshirdi.

2005 yil 11 sentabr kuni navbatdan tashqari saylovlarda YLDP parlamentdagi 480 ta oʻrindan 296 tasini qoʻlga kiritdi. Koidzumining oʻzi esa, sentabr oyida YaLDPning rahbari etib qayta saylandi. Koidzumi, 2006 yilning noyabr oyida oʻz lavozimining muddati tugagandan soʻng, hokimiyatdan ketishini maʼlum etib oʻtgan edi, lekin bu ancha vaqtliroq sodir boʻlib oʻtdi.

Siyosiy partiyalar [tahrir]

  • Liberal-demokratik partiya (自由民主党 dziyu: minsyu to:)
  • Demokratik partiya (民主党 minsyu to:)
  • Sof hukumat partiyasi (公明党 ko:mey to:) — CGP, Clean Government Party.
  • Kommunistik partiya (共産党 kyo:san to:)
  • Ijtimoiy-demokratik partiya (社会民主党 syakay minsyu to:)

Sud tizimi [tahrir]

Sud tizimining eng yuqori organi — bu Yaponiya Oliy sudidir, va u, boshqa mamlakatlardagi konstitutsion sudlar singari baʼzi nokonstitutsion hisoblangan huquqiy normalarni inkor etish vakolatiga egadir.

Geografiya [tahrir]

thumb|Yaponiya xaritasi

Asosiy maqola: Yaponiya geografiyasi.

Yaponiya Tinch okeanining gʻarbiy qismidagi orollarda joylashgan. Eng katta orollari: Xokkaydo, Xonsyu, Sikoku, Kyusyu.

Aholisi [tahrir]

Asosiy maqola: Yaponiya aholisi.

Regionlar [tahrir]

Tarixan Yaponiya sakkizta regionga boʻlinadi: Xokkaydo, Toxoku, Kanto, Tyubu, Kansay (Kinki), Tyugoku, Sikoku va Kyusyu. Birgina Xokkaydo prefekturasidan iborat boʻlgan Xokkaydo regionidan tashqari, har bir region bir nechta prefekturalarni oʻz ichiga oladi.

Maʼmuriy boʻlinish [tahrir]

Yaponiya prefekturalari

Asosiy maqola: Yaponiyaning ma'muriy bo'linishi.

Yaponiya 47 ta prefekturalarga boʻlingandir (ISO 3166-2 tartibi boʻyicha koʻrsatilgan):

Yaponiya shaharlari [tahrir]

Asosiy maqola: Yaponiya shaharlari.

Oʻnta eng yirik shaharlari

  1. Tokio (8 444 531)
  2. Iokogama (3 575 515)
  3. Osaka (2 640 097)
  4. Nagoya (2 214 958)
  5. Sapporo (1 875 862)
  6. Kobe (1 524 463)
  7. Kioto (1 469 427)
  8. Fukuoka (1 402 040)
  9. Kavasaki (1 315 865)
  10. Saytama (1 185 030)

Iqtisodiyot [tahrir]

Asosiy maqola: Yaponiya iqtisodiyoti.

Yuqori texnologiyalar (elektronika, robototexnika) kuchli rivojlangan. Bundan tashqari avtomobilsozlik ham yaxshi rivojlangan. Qishloq ho'jaligi davlat tomonidan subsidiya etiladi. "Sinkansen" tezyurar temir yoʻl toʻri mavjuddir.

Eksport tuzulmasi: kompyuterlar, elektrotexnika, avtomobil.

Import tuzilmasi: ximikatlar, yoqilgʻi, ruda va boshqa xom-ashyo, oziq-ovqat mahsulotlari.

Xalq xoʻjaligining asosiy sektorlari:

  • Hizmatlar sferasi 61 %
  • Sanoat 37 %
  • Qishloq hoʻjaligi 2 %

Ish bilan taʼminlanganlik [tahrir]

Ishsizlik darajasi 4,2 %.

Aviasozlik [tahrir]

1962 yil mamlakatda birinchi fuqarolar (tijorat) samolyoti qurildi.

2003 yili Yaponiyada aviatsiya sohasini rivojlantirish boʻyicha 428 million dollarlik hamda 2008 yilgacha moʻljallangan milliy dastur qabul qilindi. Ushbu dastur doirasida hukumat „Mitsubishi Heavy Industries“ bilan hamkorlikda birinchi milliy reaktiv yoʻlovchi avialayneri ustida ish boshladi.

Energetika [tahrir]

Atom energetikasi [tahrir]

2006 yil koʻrsatkichiga binoan, umumiy elektroenergiya ishlab chiqarishning 30 %i Yaponiya AESlari hissasiga toʻgʻri keldi. Mamlakat yadro yoqilg'isining 60 %ini Avstraliya va Kanadadan oladi. Yaponiya isteʼmol qiladigan uranning umumiy miqdori 8,7 ming tonnani tashkil etadi.

YaIM [tahrir]

2004 YaIMning oʻsishi 1,9 % ni tashkil etdi.

2005 yil YaIM 1,3 % ga oʻsdi va 4,96 trln dollarni tashkil etdi. (aholi jon boshiga 38,9 ming dollar).

2006 yilning birinchi yarim yilligida iqtisodiyotning oʻsishi bir qancha tezlashgan.

Nobel laureatlari [tahrir]

  • Fizika: Xideki Yukava (1949), Sinitiro Tomonaga (1965), Esaki Reona (Leo Esaki) (1973), Andoza:Jl (2002).
  • Kimyo: Keniti Fukui (1981), Xideki Sirakava (2000), Ryodzi Noyori (2001), Koiti Tanaka (2002).
  • Tibbiyot: Susumu Tonegava (1987).
  • Adabiyot: Andoza:Jl (1968), Andoza:Jl (1994).
  • Tinchlik uchun mukofot: Eysaku Sato (1974).

Madaniyat [tahrir]

Asosiy maqola: Yaponiya madaniyati.

Eramizning soʻnggi I ming yillikning oxiridan boshlab Yaponiyada adabiyot nihoyatda tez sur’atlar bilan rovjlana boshladi va u hozirgi kunlargacha yetib kelgandir (masalan, Yaponiya madhiyasining matni IX-X asrlar bilan belgilanadi). II ming yillik boshlarida mavjud boʻlgan rassomlik sanʼati va arxitekturasi hozirgi paytgacha saqlanib qolgan. Yaponiya madaniyatining shakllanishi davrida unga Xitoy madaniyati, Meydzi Restavratsiyasidan keyin esa — Gʻarbiy Evropa madaniyati katta taʼsir koʻrsatgan. XX asrlarda esa Yaponiya multiplikatsiya va komikslar butun jahon koʻlamida muvaffaqiyatlar qozondi.

Tashqi siyosat [tahrir]

Xitoy [tahrir]

Yaponiya TIV boshligʻi Taro Aso, hammani lol qoldirgan holda, Xitoy Yaponiya uchun tahdid oʻchogʻi degan soʻzi bilan chiqish qildi, va u shu bilan birga shundoq ham tang va chigal boʻlib turgan Xitoy va Yaponiya oʻrtasidagi munosabatlarni yanada keskinlashtirdi.

KXDR [tahrir]

  • V noyabre 2004 goda v Пхеньянe v techenie nedeli proxodil reshayuщiy raund peregovorov mejdu KNDR i Yaponiey po voprosu o yaponskix grajdanax, poxiщennix v 1970-1980-е godi severokoreyskoy razvedkoy. K etomu momentu KNDR osvobodila pyat poxiщennix i chlenov ix semey. Ranee Ким Чен Ир priznal, chto vsego poxiщennix bilo 13 chelovek, no sudba ostalnix neizvestna. Yaponiya obvinyaet KNDR v nejelanii raskrit informatsiyu ob ix sudbe i vidat ix v sluchae, esli oni eщyo jivi. Vsyo, chto yaponsi smogli poluchit v xode peregovorov, — eto sem konteynerov s lichnimi veщami i dokumentami poxiщennix.
  • V dekabre 2004 goda obщestvennoe mnenie Yaponii viskazivaetsya za vvedenie sanksiy v svyazi so skandalom vokrug praxa, peredannogo Tokio v noyabre severokoreyskimi vlastyami. DNK-analiz ostankov pokazal, chto oni prinadlejali ne yaponskoy devochke Megumi Yokote, poxiщennoy v 1977 godu spesslujbami KNDR, a dvum drugim lyudyam, ne vxodivshim v chislo poxiщennix yaponsev.
  • 10 декабря parlament Yaponii prizval pravitelstvo rassmotret vopros o primenenii k KNDR ekonomicheskix sanksiy. V kachestve pervogo shaga pravitelstvo prinyalo reshenie prekratit okazanie КНДР prodovolstvennoy pomoщi. A v parlamente aktivizirovalos obsujdenie voprosa o sanksiyax, kotorie mogut predusmatrivat zakritie yaponskix portov dlya severokoreyskix sudov, zapret na perevod v KNDR sredstv ot projivayuщix v Yaponii koreysev i dr.
  • Nesomnenno, chto Пхеньян mojet ispolzovat vvedenie sanksiy kak predlog ne prodoljat shestistoronnie peregovori po severokoreyskoy yadernoy probleme ili potrebovat isklyucheniya Yaponii iz chisla ix uchastnikov.

Rossiya [tahrir]

  • 14 dekabrya 2004 goda ministr oboroni SShA Дональд Рамсфельд virazil gotovnost posodeystvovat Yaponii v razreshenii spora s Rossiey po povodu Yujnix Kuril. Eto mojno rassmatrivat kak kompensatsiyu za gotovnost Yaponii otkazatsya ot vvoda protiv KNDR ekonomicheskix sanksiy, sposobnix sorvat peregovori po severokoreyskoy yadernoy probleme, ili kak otkaz SShA ot neytraliteta v yaponsko-rossiyskom territorialnom spore.
  • V nachale oktabrya 2006 goda yaponskaya torgovo-investitsionnaya korporatsiya „Mitsui“ podpisala soglashenie s rossiyskim „Техснабэкспортom“ o sovmestnoy realizatsii proekta po razrabotke texniko-ekonomicheskogo obosnovaniya po osvoeniyu odnogo iz uchastkov zoni „Yujnaya“ Elkonskogo uranovogo rayona v Yakutii. Obщaya summa investitsiy v proekt sostavit okolo 245 mln dollarov. 6 mln dollarov budet napravleno na razrabotku texniko-ekonomicheskogo obosnovaniya proekta, yaponskoy storone budet prinadlejat 25 % v proekte. Polnaya proizvodstvennaya moщnost, vixod na kotoruyu ojidaetsya k 2015 godu, sostavit 1 tis. tonn U3O8 v god, pervie postavki zaplanirovani na 2009 god. hh
  • Premer-ministr Yaponii Yasuo Fukuda virazil namerenie razvivat dvustoronnie otnosheniya s Rossiey, v to je vremya reshaya problemu Kurilskix ostrovov. Ob etom on zayavil 1 oktabrya 2007 g. v parlamente, gde vistupal s programmnoy rechyu. Fukuda oboznachil prioriteti vneshney politiki Yaponii. Po slovam premera, ego pravitelstvo prodoljit kurs yaponskix vlastey, napravlenniy na razvitie ekonomicheskix svyazey s Rossiey. Pri etom Tokio prodoljit popitki reshit problemu Kurilskix ostrovov, nazivaemix v Yaponii „severnimi territoriyami“. Yaponskaya storona vidvigaet pretenzii na yujnie Kurilskie ostrova — Kunashir, Iturup i Maluyu Kurilskuyu gryadu, motiviruya ix ssilkami na rossiysko-yaponskiy Traktat o torgovle i granitsax 1855 g., po kotoromu ukazannie ostrova bili priznani yaponskimi. Eta territoriya stala rossiyskoy posle Vtoroy mirovoy voyni na osnove dostignutix mejdunarodnix dogovorennostey. Peredachu etix ostrovov Yaponiya vosprinimaet kak pervoe i obyazatelnoe uslovie zaklyucheniya mirnogo dogovora s Rossiey — formalno dve strani do six por naxodyatsya v sostoyanii voyni.

AQSh [tahrir]

Qurolli kuchlar [tahrir]

Posle Vtoroy mirovoy voyni Yaponii bilo zapreщeno imet svoi voorujyonnie sili. Statya 9 Konstitutsii Yaponii zapreщala strane imet svoyu armiyu i uchastvovat v voynax. V Yaponii suщestvovali tolko nebolshie sili samooboroni. Odnako v poslednie desyatiletiya eto bilo fakticheski formalnostyu, poskolku na voorujenii sil samooboroni bilo visokotexnologichnoe orujie, ix chislennost dostigla 240 tisyach, voenniy byudjet, sostavlyayuщiy 44 mlrd dollarov — odin iz samix bolshix v mire, nebolshoy kontingent yaponskix voysk uchastvoval v irakskoy kampanii.

15 декабря 2006 goda v suщestvuyuщee polojenie veщey poluchilo yuridicheskoe oformlenie. Bilo uchrejdeno ministerstvo oboroni i sili samooboroni ofitsialno transformirovani v voorujennie sili. Izmeneniya v Konstitutsii Yaponii pozvolyayut primenyat voorujennie sili v mejdunarodnix mirotvorcheskix operatsiyax, zakreplyaya fakticheskoe polojenie veщey.

Yapon kalendari [tahrir]

--149.125.193.179 02:10, 1 dekabr 2011 (UTC)=== Bayramlar ===

Sana Oʻzbekcha nomlanishi Mahalliy nomlanishi Izoh
1 yanvar Yangi yilning birinchi kuni 元日 gandzitsu
Yanvarning ikkinchi dushanbasi Balogʻatga yetish kuni 成人の日 seydzin no hi
11 fevral Davlatni tashkil topishi kuni 建国記念の日 kenkoku kinen no hi
taxminan 21 mart Bahoriy tengkunlik 春分の日 syumbun no hi
29 aprel Syova kuni 昭和の日 syo:va no hi Sobiq imperatorning tavallud topgan kuni
3 may Konstitutsiya kuni 憲法記念日 kempo: kinembi
4 may Yashillik kuni みどりの日 midori no hi
5 may Bolalar kuni こどもの日 kodomo no hi
Iyulning uchinchi dushanba kuni Dengiz kuni 海の日 umi no hi
Sentyabrning uchinchi dushanba kuni Kattalarni eʼzozlash va xotirlash kuni 敬老の日 keyro: no hi
taxminan 23 sentyabr Kuzgi tengkunlik 秋分の日 syu:bun no xi
Oktyabrning ikkinchi dushanba kuni Sport kuni 体育の日 tayiku no hi
3 noyabr Madaniyat kuni 文化の日 bunka no hi
23 noyabr Mehnatga shukronalik kuni 勤労感謝の日 kinro: kansya no hi
23 dekabr Imperatorning tavallud topgan kuni 天皇誕生日 tenno: tandzyobi

Yaponskie gazeti [tahrir]

Po summarnomu tiraju ejednevnix gazet (72,7 mln ekz.) Yaponiya zanimaet pervoe mesto v mire, po kolichestvu gazet na dushu naseleniya (592 ekz. na 1 tis. chel.) — vtoroe mesto, ustupaya lish Norvegii. Krupneyshimi obщenatsionalnimi gazetami yavlyayutsya „Asaxi“ (12,4 mln ekz.), „Yomiuri“ (14,4 mln ekz.), „Mayniti“ (5,6 mln ekz.) i „Nikkey“ (4,7 mln ekz.). Oni takje imeyut izdaniya na angliyskom yazike („Asaxi Ivning Nyus“ — „Asahi Evening News“ (38,8 tis. ekz.), „Deyli Yomiuri“ — „The Daily Yomiuri“ (52,8 tis. ekz.), „Nikkey Uikli“ — „Nikkei Weekly“ (34,4 tis. ekz.)), takje na angliyskom yazike vixodit gazeta „Djepen Tayms“ („The Japan Times“ — 80 tis. ekz.). Krome etogo v Yaponii izdayutsya desyatki mestnix (regionalnix i prefekturalnix) gazet.[4]

Sayti krupneyshix yaponskix gazet:

Razlichnie voprosi [tahrir]

Primechaniya [tahrir]

  1. ↑ Mamlakatning nomidagi ierogliflar „quyosh“ va „manbaa“ maʼnolarini anglatadi, va aynan shuning uchun Yaponiyani koʻpincha „kun chiqar mamlakati“ deb ataydilar. U ushbu nomga Xitoyga nisbatan sharqda joylashganligi sababli sazovor boʻlgan.
  2. ↑ 国 (koku) — mamlakat
  3. ↑ Press-konferensiya 12 sentyabrya
  4. ↑ Posolstvo Yaponii v Rossii

Adabiyotlar [tahrir]

Havolalar [tahrir]
Aʼzo mamlakatlar
Kanada bayrogʻi Kanada • Fransiya bayrogʻi Fransiya • Olmoniya bayrogʻi Olmoniya • Italiya bayrogʻi Italiya • Yaponiya bayrogʻi Yaponiya • Rossiya bayrogʻi Rossiya • Buyuk Britaniya bayrogʻi Birlashgan Qirollik • AQSh bayrogʻi AQSh
Kuzatuvchilar

"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Yaponiya&oldid=1439400" dan olindi