Qozoqlar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Qozoqlar
Қазақтар
Abylai khan.jpg AbaiPainting.jpg Chokan Valikhanov portrait.jpg Saken Sejfullin.jpg
Alibek.jpg Timur Bekmambetov by Gage Skidmore.jpg Coin of Kazakhstan 0201.gif ToktarAwbakirov.jpg
Umumiy aholi soni

14 million

Katta aholiga ega mintaqalar
 Qozog`iston 11,244,547 (1.01.2014) [1]
 Xitoy 1,800,000 [2]
 Oʻzbekiston 800,000 — 1,100,000 [3]
 Rossiya 647,732 [4]
Moʻgʻuliston bayrog'i Moʻgʻuliston 101,526
 Turkmaniston 40,000 [5]
 Qirg`iziston 33,200 [6]
 Turkiya 10,000 [7]
 Ukraina 5,526 [8]
Eron bayrogʻi Eron 3,000 - 4,000 [9]
 Belarus 1,355 [10]
 Olmoniya 1,000 [11]
Tillar
Qozoq tili, Rus tili
Dinlar
Islom
Qarindosh etnik guruhlar
Qoraqalpoqlar, Noʻgʻaylar

Qozoqlar — turkiy xalq, Qozogʻiston Respublikasining asosiy aholisi (6,54 mln. kishidan ziyod, 1990-y.lar oʻrtalari). Shuningdek, Oʻzbekiston (808 ming kishi), Turkmaniston (87 ming kishi), Qirgʻiziston (37 ming kishi), Tojikiston va RF (635,9 ming kishi)da; XXR (1115 ming kishi, 1990-y.lar oʻrtalari), Mongoliya (125 ming kishi) va b. mamlakatlarda yashaydi. Umumiy soni 9,42 mln. kishi. Qozoq tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar.

Q.ning etnogenezi turli koʻchmanchi qabilalarning uzoq muddat davomida aralashuvi sharoitida kechgan. Q.ning qad. ajdodlariga saklar, usunlar va b. kirgan. Milodning boshlarida Orol dengizidan gʻarbda Q. etnogeneziga taʼsir koʻrsatgan alanlar yashagan. 6—7-a.larda Qozogʻistonning jan.sharqida yashagan qabilalar Gʻarbiy Turk xoqonligi tarkibida boʻlgan. Bu davrda sharqdan turkashlar, telelar, qarluqlar va b. kelib joylashgan. 12-a. boshida Qozogʻiston hududiga qoraxitoylar (kidanlar) bostirib kirgan, ular mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan. 13-a.boshida moʻgʻullar istilosi davrida Moʻgʻuliston va Oltoydan naymanlar, keraitlar va b. qabilalar kirib kelgan. Oltin Oʻrda parchalanishi bilan 15-a. oʻrtasida, Oʻzbek xonligidagi oʻzaro nizolar natijasida bu qabilalarning katta qismi Jan.-Sharqqa, Moʻgʻuliston davlati tarkibiga koʻchgan. 16-a. boshida gʻarbga qaytib kelgan qozoq qabilalari Qozoq xonligiga birlashgan (oʻzbek qabilalari Shayboniyxon boshchiligida Oʻrta Osiyoga ketgan). Shu bilan qozoq elatining shakllanish jarayoni tugallangan. Q.ning qabila-urugʻlari tarixan 3 guruhga boʻlinib, alohida hududlarda yashaganlar. Ular juzlar deb atalgan (q.Katta juz, Kichik juz, Oʻrta juz). Asosiy mashgʻuloti koʻchmanchi chorvachilik, faqat jan.dagi (Sirdaryo boʻyidagi) baʼzi vohalarda sugʻorma dehqonchilik boʻlgan.

Qozoqlar-(qoz. qazaqtar /qɑzɑqtɑr/qazaq /qɑzɑq/) turkiyzabon millat. Qozoqlarning koʻpchiligi Qozog'iston hududida va Xitoy, Oʻzbekiston, Turkmaniston, Rossiya va Garbiy Mongoliya hududlarida istiqomat qilishadi.

Tarixi[tahrir]

Qozoqlar soni[tahrir]

Butun dunyo boʻyicha qozolar soni 14 million kishinini taskil qiladi.

Qozogʻistonda[tahrir]

Asosiy maqola: Qozog'istonlik qozoqlar.

Xitoylik qozoqlar[tahrir]

Xitoylik qozoqlar ona tilini yahshi saqlab qolgan, Xitoyda 1,5 - 1,8 millionga yaqin qozoqlar yashaydi. Ular uchun qozoq tilidagi maktablar, radio eshittirishlar muntazam ravishda ishlab turibdi, lekin Xitoydagi qozoqlar Qozogʻistonga koʻchib kelish soni ortmoqda

Oʻzbekistonlik qozoqlar[tahrir]

Oʻzbekistondagi qozoqlar uchun yahshi sharoit yaratilgan, ular uchun Oʻzbekistonda 528-ta aralash va qozoq tiligagi maktablar faoliyat yuritmoqda. Qozoq milliy teatri ham ish yuritmoqda va toshkent viloyatida „Nurli jol“ nomli gazetasi ham chiqariladi. Oʻzbekistonda deyarli hamma qozoqlar davlat tilini yahshi bilishadi.

Rossiyalik qozoqlar[tahrir]

Rossiyalik Qozoqlarning koʻpchiligi oʻz ona tilini bilishmaydilar, ular uchun Rossiyada faqatgina oz miqdorda qozoq sinflari mavjud.

Dini[tahrir]

Qozoqlarning deyarli hammasi islom dinining sunnat tarmogʻida.

Tili va yozuvi[tahrir]

Qozoqlar qozoq tilida va rus tilida gaplashadi. Ularning alifbosi krillcha. Hozirgi kunda lotin alifbosiga oʻtishni rejalashtirayaptilar.

Milliy oshxonasi[tahrir]

Qozoqlarning milliy taomi — beshbarmoq, qazi-qarta, qimiz va boshqalar.

Milliy sporti[tahrir]

milliy sport turi — poyga, kurash, koʻkpar.

Urf odatlari[tahrir]

Urf odatlari keladigan boʻlsak, ular tarixda koʻchmanchi xalq boʻlganlar shuning uchun qozoqlarning milliy naqshlarida qoʻy, buqa va boshqa xayvonlarning muguzlari tasvirlangan boʻladi. Ularning milliy kiyimlari ham qashqir, tulki va boshqa xayvonlarning teridan tikilgan.

Taniqli qozoqlar[tahrir]

Adabiyotlar[tahrir]

Boshqa maqollar[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. Агентство Республики Казахстан по статистике. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года.
  2. Census 2000 counts 1.25 mln Kazakhs The Kazak Ethnic Group, later the Kazakh population had higher birth rate, but some assimilation processes were present too. Estimations made after the 2000 Cesus are claiming Kazakh population share growth (was 0,104 % in 2000), but even if this share value was preserved at 0.104 % level it would be no less than 1.4 mln in 2008
  3. Kazakh population share was constant at 4.1 % in 1959—1989, CIA estimates this share declined to 3 % in 1996. Official Uzbekistan estimation (E. Yu. Sadovskaya „Migration in Kazakhstan in the beginning of XXI century: main tendentions and perspectives“ ISBN 978-9965-593-01-7) in 1999 was 940,600 Kazakhs or 3.8 % of total population. If Kazakh population share was stable at about 4.1 % (not taking into account the massive repatriation of ethnic Kazakhs (Oralman) to Kazakhstan) and the Uzbekistan population in the middle of 2008 was 27.3 mln, the Kazakh population would be 1.1 mln. Using the CIA estimate of the share of Kazakhs (3 %), the total Kazakh population in Uzbekistan would be 0.8 mln
  4. Russia National Census 2010
  5. In 1995 Kazakh poulation was 86,987 [1] or 1.94 % population total. Later was a massive pepartriation of ethnic Kazakh population (oralman) to Kazakhstan: 22,000 before 2001 and 38,000-40,000 in 2001—2007. Press reports are claiming [2], [3], [4] the most part of Kazakhs had left Turkmenistan
  6. In 2009 National Statistical Committee of Kyrgyzstan. National Census 2009 [sayt ishlamaydi]
  7. [5]
  8. Ukrainian population census 2001: Distribution of population by nationality. Retrieved on 23 April 2009 [sayt ishlamaydi]
  9. [6]
  10. population census 2009: National composition of the population.
  11. http://www.botschaft-kaz.de/ru/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35 Kazakh diaspora in German