Qozogʻiston

Qozogʻiston Respublikasi
Қазақстан Республикасы
Qazaqstan Respublïkası
Республика Казахстан
Respublika Kazakhstan

Bayroq Gerb
Shior: Alash! (tarihi), Alg'a Qazaqstan!
Madhiya: Menin Qazaqstanim (My Kazakhstan)
Poytaxt	Astana
Rasmiy til(lar)	Qozoq tili, Rus tili
Hukumat	Prezidentlik Respublika
•  Prezident   Nursulton Nazarboyev  •  Bosh Vazir   Serik Axmetov
Mustaqillik   Sovet Ittifoqidan  •  Sana   16 dekabr 1991
Maydon
• Butun	2,724,902 km² (9-)
• Suv (%)	1,50
Aholi
• 2012 roʻyxat	16 815 000 (62- oʻrin)
• Zichlik	6,12/km²
YaIM (XQT)	2012- yil roʻyxati
• Butun	AQSh$ $232,441 mil. (51-)
• Jon boshiga	AQSh$ 13,926
Pul birligi	Tenge (KZT)
Vaqt Mintaqasi	(UTC+ 6)
• Yoz (DST)
Qisqartma	KZ
Internet domeyn	.kz
Telefon prefiksi	+7

Qozogʻiston (Qozogʻiston Respublikasi) poytaxti — Astana shahri. BMT aʼzosi. Qozogʻistonning katta shaharlari Almati, Chimkent, Qaragʻandi, Taraz, Aqtoʻbe. Er maydoni boʻyicha (2 mln 724,9 ming km²) jahonda 9-oʻrinda turadi. Beshta davlat bilan chegaradosh, Shimol tarafida Rossiya bilan — 6 467 km, janubida — Turkmaniston — 380 km, Oʻzbekiston — 2 300 km va Qirgʻiziston — 980 km, sharqida — Xitoy bilan — 1 460 km chegaradosh. Umumiy quruqlik chegarasining uzunligi — 13392,6 km. Gʻarbiy tarafida Kaspiy dengizi va janubida Orol dengizi suvlari yuvib turadi.

• Aholisi: 16.9 million (UN, 2013)
• Poytaxti: Ostona
• Maydoni: 2.7 million sq km (1 million sq miles)
• Asosiy Tillar: Qozoq, Rus
• Asosiy Dinlar: Islom, Masihiylik
• Umr koʻrish oʻracha: 61.6 yosh (erkak), 72.4 yosh (ayol) (UN)
• Pul birligi: 1 Qozoq tenge = 100 tiyn
• YIM: US $232 mil. (IMF, 2012)
• YIM per capita: US $13,900 (IMF, 2012)
• Internet domeni: .kz
• Xalq. Tel. kodi: +7

Aholisi

Qozogʻistonnig aholisi

Qozogʻistonning aholisi 16 815 000 kishi. Jahonda 62-oʻrinda.Markaziy Osiyo davlaridan 2-oʻrinda (Oʻzbekistondan keyin). Qozogʻiston koʻp millatli davlat hisoblanadi. Aholi zichligi 1 km² ga 6 kishidan toʻgʻri keladi. Aholi zichligi boʻyicha jahonda 184-oʻrinda. Katta songa ega aholining etnik tarkibi (2012)

• Qozoqlar — 10,764,253 kishi
• Ruslar — 3,726,722 kishi
• Oʻzbeklar — 493,783 kishi
• Ukrainlar — 313,698 kishi
• Uygʻurlar — 237,582 kishi
• Tatarlar — 203,371 kishi
• Olmonlar — 180,832 kishi
• Koreyslar — 103,456 kishi
• Turklar — 101,416 kishi
• Ozarbayjonlar — 93490 kishi
• Beloruslar — 62,694 kishi
• Dunganlar — 57,819 kishi
• Kurdlar — 40,626 kishi
• Tojiklar — 39,612 kishi
• Polyaklar — 33,301 kishi
• Chechenlar — 31,809 kishi
• Qirgʻizlar — 23,274 kishi (2011)
• Boshqirdlar — 17,073 kishi
• Ingushlar — 15,120 kishi (2011)
• Moldavanlar — 14,245 kishi (2011)
• Yunonlar — 8,846 kishi (2011)

Dini

Nur Ostona mechiti

Qozogʻistonda 75 % musulmonlar (etnik musulmonlar bilan hisoblaganda), 25 % masihiylik. Davlatda din erkinligi mavjud yani dinga chek qoʻyilmagan. Biroq diniy erkinlikni cheklaydigan qonunlar ham mavjud.

Tarixi

Hozirgi Qozogʻiston erini qadimgi odomzod bolasi bundan 1 millionday yil muqaddam yashashgan. Bronza davrida Sibirning, Yoyiq daryosining, Qozogʻiston bilan Markaziy Osiyoning bepoyon erlarini bir-birlariga yaqin qabilalar yashashdi. Bu qabilalar oʻzidan oʻchmas madaniyat qoldirdi. Buni ilmda Andron madaniyati deb ataydi. Erta temir davrida (miloddan avvalgi 1-ming yillikning oʻrtasi) Qozogʻistonda qabilalar ittifoqi shakllandi. Qozogʻistonning janubiy, sharq va markaziy erlarini makonlagan qabilalar sak qabilalar ittifoqiga, gʻarb, shimoliy erlaridagi qabilalar savromatlar qabilaviy ittifoqqa birikdi. miloddan avvalgi 3-asrda Qozogʻiston erida maʼlum qabilalar oʻz davlatini barpo etib, uzoq — yaqin davlatlar bilan siyosiy aloqalarda boʻldi. Ularning birinchilari (xunlar). Arxeologlar Xunlarni turkiyzabonlarning bobokalonlari deb hisoblashadi. Bu ittifoqni Moʻda hoqon boshqargan vaqtda xunlar butun jahonga tanildi. Xunlarning gʻarbga harbiy yurishi „Xalqlarning koʻchib kelishiga“ turtki boʻldi". Ettisuvda qadimgi tigraxouda saklarining erini meros etib olgan usunlar (uysinlar) miloddan avvalgi 160-yillarda Ile qirgʻogʻida oʻz davlatini qurdi. Ular Qangli davlati bilan chegaralashdi. Bu qabilalar qurgan davlatlar Xitoy, Parfiya, Rim va Kushon imperiyasi davlatlari bilan siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalar oʻrnatdi.

Iqtisodiyot

Iqtisodi hozirgi kunda hamma Markaziy Osiyo davlatlarini ichida eng yaxshisi. YaIM (Yalpi Ichki Maxsuloti) qolgan hamma Markaziy Osiyo davlatlarini YaIM’ini goʻshgandayam ulardan koʻp keladi. Vaholanki bundan 15 yillarcha oldin Oʻzbekistonning iqtisodi Qozogʻistonniki bilan deyarli bir xil boʻlgan. Bunga asosiy sabablardan biri Qozogʻistonning neftga boy boʻlganligi, Yevropaga yaqinligi, yeri kattaligi va geografik yahshi joyda joylashganligi boʻlishi mumkin. Asosiy Eksport Mahsulotlari: neft, qora va rangli metallar, moslamalar, kimyo mahsulotlari, don, jun, goʻsht, koʻmir

Geografiyasi

Qozogʻiston Respublikasining hududi Edil daryosi sharqida Oltoy togʻi choʻqqilarigacha, Gʻarbiy Sibir dashtidan (Shimoliy Qozogʻiston dashti) janubida Tyan-Shan togʻigacha. Hududining 10 % baland toʻgʻlar, qolgan boʻlagi oʻypat, jaziq, ustirt, qirat joylar. Qozogʻistonning eng baland choʻqqisi — Xontangri choʻqqisi (6995-m). U Tyan-Shan togʻning tarmogʻida joylashgan. Kaspiy dengizining sharqiy qirgʻogʻida davlatning eng past joyi Qaraqiya (Qarakiye) pastligi dengiz sathidan 132-metr pastlikda joylashgan.

Qozogʻiston siyosiy xaritasi

Hududiy boʻlinishi

Qozogʻistonning hududiy boʻlinishi

Asosiy maqola: Qozogʻiston hududiy boʻlinishi .

Qozogʻiston 14 ta viloyatdan va 2 ta respublika ahamiyatiga ega shahardan iborat.

Boʻlinishi	Markazi	Maydoni (kv.km)	Aholisi
Respublika ahamiyatiga ega shahar	Almati	332	1 450 327
Respublika ahamiyatiga ega shahar	Astana	710	742 918
Almati viloyati	Taldiqoʻrgʻan	223 911	1 909 362
Akmola viloyati	Koʻkshetov	146 219	731 328
Aqtoʻbe viloyati	Aqtoʻbe	300 629	786 349
Atirau viloyati	Atirau	118 631	542 987
Sharqiy Qozogʻiston Viloyati	Oʻstkemen	283 226	1 395 059
Jambul viloyati	Taraz	144 264	1 055 976
Gʻarbiy Qozogʻiston viloyati	Oʻral	151 339	612 551
Qaragʻandi viloyati	Qaragʻandi	427 982	1 358 064
Qoʻstanoy viloyati	Qoʻstanoy	196 001	879 579
Qiziloʻrda viloyati	Qiziloʻrda	226 019	712 992
Mangʻistov viloyati	Aqtov	165 642	545 724
Pavlodar viloyati	Pavlodar	124 755	747 055
Shimoliy Qozogʻiston viloyati	Petropavlovsk	97 993	583 598
Janubiy Qozogʻiston viloyati	Chimkent	117 249	2 621 523
Umumiy		2 724 902	16 675 392

Katta shaharlar

Astana

Almati

Boyqoʻngʻir fazo hududi

Oʻrini	Shahar		Aholisi
		Millioner shahar
1	Almati		1 422 354
	Yuz mingdan ziyod aholisi bor shaharlar		100—999 ming aholi
2	Astana		684 479
3	Chimkent		625 110
4	Qaragʻandi		468 957
5	Aqtoʻbe		357 193
6	Taraz		327 180
7	Pavlodar		321 815
8	Oʻstkemen		306 588
9	Semey		303 878
10	Qoʻstanoy		215 346
11	Oʻral		210 128
12	Petropavlovsk		203 192
13	Qiziloʻrda		195 838
14	Atirau		175 474
15	Aqtov		172 904
16	Temirtov		171 588
17	Turkiston		146 449
18	Koʻkshetov		137 214
19	Janaoʻzen		127 594
20	Taldiqoʻrgʻan		126 944
21	Ekibastuz		126 538
22	Rudniy		111 686
	Umumiy aholi soni katta shaharlarda:		6 938 449
	Qozogʻistonning umumiy aholi soni:		16 499 997
	Katta shaharlardagi aholi sonining foyizi %		41,60 %

Orol dengizining ekologik ahvoli

Orol dengizining bugungi holati (oktabr 2008)

Orol dengizi ilgari vaqtda dunyodagi eng katta ichki dengizlardan biri hisoblanib, unda baliqchilik, ovchilik, transport va erkratsion maqsadlarda foydalanilar edi. Dengiz suv rejimini unga quyiladigan Amudaryo, Sirdaryo, er osti suvlari hamda atmosfera yonilgʻilari tushishi va yuzadan suvning bugʻlanishi tashkil etadi. qadimgi tarixiy davrlarda dengiz sathining 1,5 — 2,10 oʻzgarishi tabiiy iqlim hususiyati bilan boʻliq boʻlib, suvning hajmi 100—150 kub km, suv sathi maydoni — 4000 kv, km ni tashkil etgan. Sugʻoriladigan dehqonchilikning rivojlanishi natijasida su`orilishga foydalaniladigan qaytmas suvlar va qurqchilik yillari Amudaryo va Sirdaryoning deltasiga quyiladigan suv miqdori kamaydi. Shunday qilib, hozirgi vaqtda dengizning sathi 1961 yilga nisbatan 16,8 m ga pasaydi. 1994-yil 36,6 m. Bunda dengizning hajmi 3 marta, yuzasi 2 marta, shurlanish darajasi 9-10 gGʻl dan 34-37 gGʻl ga ortadi; 2000-yilga borib 180—200 gGʻl koʻtariladi. Schozirgi kunda dengiz sathining pasayishi yiliga 80 — 110 sm tashkil etmoqda. Qirgʻoq chizigʻi 60 — 80 km pasayib, ochilib qolgan erlar 23 ming km2 tashkil etadi.Amudaryo va Sirdaryoning quyi oqimlarida suvning sifati yomonlashadi, hamda ichish uchun yaroqsiz boʻlibqoladi. Ekologik tizmlar, oʻsimlik va hayvonlar chuqur inqirozga uchrayapti. Eng yomon ahvol Janubiy oroldir.Ushbu mintaqa oʻz ichiga shimoliy gʻarbiy qizil qum, Zaungaoʻz, Qora qum, Janubiy ustyurt va Amudaryo daryosi kabi landshaft komplekslarini oladi. Orol boʻyining umumiy maydoni — 473 ming km2 boʻlsa, uning Janubiy qismi 245 ming km2 tashkil etadi. Bunga KKR hududi,Oʻzbekistonning Xorazm viloyati, Turkmanistonning Toshavvoʻz viloyatlari kiradi. Orol va orol boʻyida sodir bulayotgan jadal ravishdagi choʻllanish hodisasi dunyo tajribasida uchratilmagan. Shuning uchun ham miqdor va sifat jihatidan baxolash ancha qiyinchilikalrga duch kelmoqda. Dengiz tubining ochilishi va daryo delütalarining qurishi hisobiga choʻl maydonlari kengaymoqda. Ochilib qolgan 1 mln ga maydon yuzasi mayda tuz zarrachalari bilan qoplanib yangi shakldagi qum qoplamlarini hosil qiladi. Shunday qilib, markaziy Osiyo hududida kum, tuz ayrozonalarini shamol yordamida kuchirib yuruvchi kuchli yangi manba vujudga keldi. Dastlabki maʼlumotlarga karaganda yiliga atmosferaga 100—150 mln. tonnagacha chang — tuzon kutarilishi mumkin. Dengiz tubidan kutarilganchang — tuz tuzoni atmosfera ifloslanishi 5 % ham ortib yubormoqda Chang — tuzonlarning atmosferaga kutarilishi 1 marta 1875-yili kosmosdan koʻzatilgan. Chang — toʻzon uzunligi — 400 km, eni esa 40 km boʻlib, radiusi 300 km tashkil etadi. Tuzlarning er yuzasida yogilishi natijasida paxtaning hosildorligi 5 — 15 % sholining esa 3-6 % pasayib ketdi. Orol boʻyiga yogilayotgan chang — tuz zarrachalaridan umumiy mikdor oʻrtacha 520 kgGʻga tashkil etib, tuproq holati yomonlashuvining asosiy sababchilaridan biri boʻlib koldi. KKR ning su`oriladigan maydonlari chang — tuz fraktsiyalari 250 kgGʻga dan Chimboy tumanida 500 t gacha boradi. Shoʻrlangan qum tuzlari yili orol boʻyidagi 15 imng ga Yaylovlarni egallabbormoqda. gʻoʻza uchun ajratilgan maydonlar kasallik koʻzgatuvchi zarakunandalar bilan zararlangan. qishloq xoʻjalik maxsulotlari hosili pasayib ketmoqda. Daryoning yuqori oqimidagi hududlarda meliorativ holati yomonlashishi (Surxondaryo, Qashqadaryo, Buxoro, Samarqand, Qiziloʻrda) II kategoriyada erlaning koʻpayishiga olib kelmoqda. Amudaryoning oʻrta oqimi joylashgan. Turkmanistonning suv xoʻjalik tumanlarida murakkab meliorativ holat kelib chiqmoqda. Amudaryo va Sirdaryoning kuyi okimlarida koʻpchilik maydonlar qoniqarsiz meliorativ ahvoli bilan 3 va 4 katigoriyaga mansub erlar hisoblanadi, shurlangan, kuchli shurlangan maydonlar 35- 70 % tashkil etadi. Tuproqlarning shoʻrlanishi hisobiga kishlk xoʻjalik maxsulotlari hosili Oʻzbekistonda — 30 %, Turkmanistonda 40 %, Qozogʻistonda — 33 %, Tojikistonda — 1990 Qirgʻizistonda — 20 % pasayib ketdi. Kuchli shurlangan er osti suvlarning joylashishi, chullanishi jarayonini kuchaytirmoqda. Amudaryo av Sirdaryo qirgʻoklarini pasayish natijasida daryolarning kuyi qismida suv toshqinlarini aqmaytirib yuboradi. Bu oʻz navbatida toʻqay oʻsimliklari maydonlarini qisqarishiga, ilgari gumusga boy boʻlgan oʻtloqi — botqoqli tuproqlar unumsiz oʻtloq taqir choʻl, qumli tuproqlarga aylanishga olib keladi. Sutemizuvchi hayvonlar qushlar kamayib ketdi. Qurigan maydonlar aholi uchun xavfli kasalliklarni tarkatuvchi kemiruvchilar bilan tulib bormoqda. Orol boʻyining sanitar — epidemiologik ahvoli nixoyatda ogʻir aholi markazlashtirilgan suv bilan taʼminlash 29- 67 % ni tashkil etadi. Aholini yarmi ifloslangan ochiq suv havzalaridan foydalaniladi. Orol dengizini saqlab qolish mumkinmi? Orol muammosini asosi uni dengiz sifatida saqlab qolish tashkil etadi.Shuni taʼkidlash lozimki Orol oʻz tarixi davomida ilmiy maʼlumotlarga qaraganda koʻp marta oʻz shaklini oʻzgartirganini va qurib qolgani maʼlum. Orol dengizining dastlabki absolyut balandligini tiklash uchun ming kub km dan ortiq suv kerak boʻladi. Orol dengizi muammosi xam diqqatga sazovordir.Orol dengizi 80-yillarda ayniqsa quriy boshladi. Xozirgi vaqtda Oʻrta Osiyoni umumiy muammosiga aylanib qolgan. Dengiz xozirda „oʻlik dengiz“ deb xisoblanmoqda. Tirik organizm dengizda deyarli yoʻq. Dengizning qurigan soxillaridagi toʻplanib qolgan erdagi tuzlar shamol esganda changlar bilan aralashib, inson salomatligiga jiddiy xavf tugʻdiradi.Oʻsha erdagi aholida suv muammosiga duch kelinmoqda.Bundan tashqari deyarli Orol dengizining yarmi qurib qolayotganidan, hech kim qaygʻurmayapti. Orol dengizini tiklashga chet el mablagʻlari ajratilgani bilan oʻsha mablagʻ dengizga xarajat qilinishini xech kim oʻz nazoratiga olmayapti. BUndan kelib chiqadiki mablagʻlar oʻsha erga „etmayapti“. Buni kiska kilib shunday taʼriflash mumkinki, Oʻrta Osiyo mamlakatlarida qurgʻoqchilik vujudga keladi. Buni jahon xamjamiyati va Markaziy Osiyo mamlakatlari „pichoq suyakka qadalganida“ anglab etishadi. Afsuski Orol dengizi qurib qolgandan soʻng bu muammoni echish yoʻllari qidiriladi. Orol dengizining qurishining asosiy sababi bu xoʻjalik ehtiyojlariga ishlatilishi yaʼni paxta, bugʻdoy sugʻorilishiga Amudaryo va Sirdaryodan foydalnganliklari uchun Orol dengiziga suv kam etib kela boshlagan. Shu tufayli Orol dengizi sekin-asta quriy boshlaga

Jahon banki Qozogʻistonga Orol dengizining shimoliy qismini saqlab qolishga yordam bermoqda

Orol dengizining ahvoli 2000-yilga kelib, ayniqsa, achinarli boʻlib qoldi. Qachonlardir kattaligi jihatdan dunyoda toʻrtinchi oʻrinni egallagan bu dengiz oʻtgan asrning oltmishinchi yillaridan beri tinimsiz quriy boshladi. Amudaryo va Sirdaryo suvlari dengizga bormay, sovet davrida bunyod boʻlgan irrigatsion loyihalarga oqizilishi natijasida, shu bugunga kelib dengizning chorak qismi qoldi, xolos. Oqibatda ekologik halokat va mahalliy aholining ommaviy kasalliklarga chalinishlari yuzaga keldi. Ulkan koʻl qurib borgani sari bu erlarda qishlar yanada qahraton, yozlar esa yanada jazirama va qurgʻoqchil boʻlib ketdi. Ammo Orol dengizining Qozogʻiston hududida joylashgan shimoliy qismi bugunga kelib qayta jonlana boshlagan. Shoʻr koʻlning bu qismini suvga toʻldirish imkoniyati Qozogʻiston hukumati Jahon banki tomonidan ajratilgan 85 million dollar kreditdan foydalanib, uzunligi yigirma kilometr boʻlgan Koʻkorol toʻgʻonini qurganidan keyin mumkin boʻlib qoldi. Natijada dengiz janubiy qismining qurishi davom etmoqda, ammo shimoliy qismining qurishi toʻxtadi. Qozogʻiston hukumatining rasmiy maʼlumotlariga qaraganda, sobiq Orol dengizi shimoliy qismining 40 foizini qayta tiklashga erishildi. Joriy yilning aprel oyi boshlarida Qozogʻiston hukumati dengizda ikkinchi toʻgʻon qurilishi uchun Jahon banki qoʻshimcha 126 million dollar kredit ajratib berayotganini eʼlon qildi. Orol dengizining Qozogʻiston qismi qayta hayotga kelayotgan bir paytda, Oʻzbekistonda dengiz sohillari tobora uzoqlashib bormoqda. Bu sahifada 2005—2007-yil aprel oylarida Orol dengizi holati boʻyicha fotosuratlarini solishtirib koʻrish mumkin.

Oʻzbekiston Qozogʻiston munosabatlari

Oʻzbekiston-Qozogʻiston munosabatlari izchil rivojlanmoqda. Qozogʻiston Oʻzbekistonning muhim savdo sheriklaridan biri boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasi bilan Markaziy Osiyo davlatlari oʻrtasida ayirbosh qilinadigan mahsulotlarning yarmi uning hissasiga toʻgʻri keladi. Shunga qaramasdan, ikki davlat oʻrtasida savdo-iqtisodiy munosabatlarni yanada rivojlantirish uchun ishga solinmagan imkoniyatlar koʻpdir. Qozogʻiston bilan ikki tomonlama hamkorlik, shubhasiz, mintaqada barqarorlikni taʼminlash va dolzarb masalalarni birgalikda va samarali hal etishga xizmat qiladi. 1991 yildan buyon Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning Qozogʻistonga 25 ta tashrifi amalga oshirilgan va Qozogʻiston Prezidenti Oʻzbekistonga 7 marotaba tashrif buyurgan.

Havolalar

• Sayt Prezidenta Kazaxstana
• Portal Elektronnogo Pravitelstva Respubliki Kazaxstan
• Sayt Pravitelstva Kazaxstana
• Sayt Parlamenta Kazaxstana
• Zakonodatelstvo Respubliki Kazaxstan
• Ofitsialnaya statistika Kazaxstana
• Perviy informatsionniy portal Kazaxstana
• Pravoslavie v Kazaxstane. Mitropolichiy okrug. Ofitsialniy sayt

Qoʻshimcha maʼlumotlar

• Sayoxat znachit puteshestvie — Oʻzbekiston, Qozogʻiston va Turkmaniston tasvirlari.