Amerika Qoʻshma Shtatlari

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
(AQShdan yoʻnaltirildi)
Amerika Qoʻshma Shtatlari
United States of America
Amerika Qoʻshma Shtatlari davlat bayrogʻi   Amerika Qoʻshma Shtatlari davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: In God We Trust
(Inglizcha: Xudoga ishonamiz)
Eski:E pluribus unum
(Lotincha: Koʻpchilikdan biri)
Madhiya: The Star-Spangled Banner
Amerika Qoʻshma Shtatlari Xaritasi
Poytaxt Vashington
Rasmiy til(lar) Ingliz
Hukumat Prezidentlik Respublika
 •  Prezident   Barak Obama
 •  Vitse-Prezident   Joe Biden
Mustaqillik   Buyuk Britaniyadan
 •  Sana   4-iyul, 1776-yil
Maydon  
 • Butun 9,631,418 km² (3-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 295,734,134 (3- oʻrin)
 • Zichlik 30/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$12,410,000 mil. (1-)
 • Jon boshiga AQSh$41,963
Pul birligi AQSh Dollar (USD)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma US
Internet domen .us
Telefon prefiksi +1

Amerika Qoʻshma Shtatlari (AQSh, inglizcha - United States of America) - Shimoliy Amerikadagi mamlakatdir. Poytaxti - Vashington, Kolumbiya Okrugi shahri. BMT aʼzosi.

Amerika qoʻshma shtatlari (United States of America), (AQSH) — Shim. Amerikadagi davlat. Sharqdan Atlantika, gʻarbdan Tinch okean, jan.sharqdan Meksika qoʻltigʻi bilan oʻralgan. Maʼmuriy jihatdan 50 shtat va Kolumbiya federal okrugiga boʻlinadi. Alyaska va Gavayi shtatlari mamlakat asosiy hududidan tashqarida joylashgan. Puerto-Riko Hamdoʻstligi, Shim. Mariana o.lari Hamdoʻstligi, Guam, Virginiya o.lari, Sharqiy Samoa ham AQShga qarashli. Mayd. 9373000 km2, aholisi 271,6 mln. kishi (1999). Poytaxti — Vashington sh.


Davlat tuzumi[tahrir]

AQSH — federativ respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1787 y.da qabul qilingan. Davlat va hukumat boshligʻi, qurolli kuchlar bosh qoʻmondoni — prezident, uning vakolatlari juda katta. Vitse-prezident bilan birga bavosita, ikki bosqichli saylov yoʻli bilan (saylovchilar hayʼati orqali) 4 y. muddatga saylanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni senat va vakillar palatasidan iborat ikki palatali kongress amalga oshiradi. Senatda 100 senator bor (ular 6 y. muddatga, har shtatdan 2 tadan saylanadi va 1/3 qismi har 2 y.da yangilab turiladi). Vakillar palatasiga 435 deputat 2 y.ga saylanadi. Ijrochi hokimiyat organi — AQSH hukumati prezident tomonidan senatning roziligi bilan tayinlanadi; 13 vazirdan iborat boʻladi. Hukumat kongress oldida masʼul emas. Har bir shtatning oʻz konstitutsiyasi bor. Shtatdagi qonun chiqaruvchi hokimiyatni qonun chiqaruvchi majlis, ijrochi hokimiyatni esa gubernator amalga oshiradi. AQSH davlatining konstitutsiyaviy tizimiga uch siyosiy-huquqiy qoida asos qilib olingan, bu qoidalar — hokimiyatning boʻlinishi, federalizm va sudning konstitutsiyaviy nazoratidan iborat. Hokimiyatning boʻlinish qoidasi davlat hokimiyatining uch tarmogʻi — qonun chiqaruvchilik, ijroiya va sud hokimiyatlarining mustaqilligini va ular oʻrtasida vazifalarning chegaralab qoʻyilishini nazarda tutadi. Federal darajadagi uch tarmoq — Kongress, Prezident va Oliy suddir.

Tabiati[tahrir]

Atlantika okeanining AQSH qirgʻogʻida koʻrfaz va qoʻltiqlar juda koʻp, sohillari asosan pasttekislikdan iborat; eng katta ya.o.— Florida. Mamlakat relyefi uch turga boʻlinadi. Gʻarbdagi Kordilyera togʻ tizmasi AQSH hududining uchdan bir qismini egallaydi. Tinch okean sohili baland togʻlar (Alyaska tizmasida AQSH va butun — 6194 m balandlikdagi Mak-Kinli choʻqqisi joylashgan; bundan tashqari Qirgʻoqboʻyi tizmalari va Kaskadli togʻlar, SyerraNevada togʻlari bor). Sharqiy mintaqani Qoyali togʻ tizmalari egallagan. Mazkur ikkala togʻli mintaqa oraligʻida Kolumbiya va Kolorado platolari bor. Katta Havza choʻl yassi togʻliklarini chuqur daralar bir-biridan ajratib turadi. Sharqda uncha baland boʻlmagan Appalachi togʻlari (bal. 2037 m gacha, Mitchell togʻi) boʻlib, uni torgina Atlantika boʻyi pasttekisligi okeandan ajratib turadi. Kordilyera bilan Appalachi oʻrtasida Markaziy tekisliklar, Buyuk tekisliklar (yoki Preriy platosi) va Meksikaboʻyi tekisliklarini oʻz ichiga olgan ichki tekisliklar joylashgan. Shim.da suv-muz shaklidagi relyefli Lavrentiy tepaligining bir qismi joylashgan. AQSH — foydali qazilma zaxiralari va xilma-xilligi jihatidan dunyoning eng boy mamlakatlaridan biri. Koʻmir, neft, gaz, mis, qoʻrgʻoshin, pyx, uran, temir, titan rudalari, simob, oltin, molibden, volfram, fosforit konlari mavjud. Tosh va kaliy tuzlari, oltingugurt va b. minerallar ham bor. AKSH hududining deyarli hammasi moʻʼtadil va subtropik mintakalarda, Alyaska — subarktika, Floridaning jan. qismi tropik mintaqalarda joylashgan. Mamlakatning shim.-sharqiy va sharqiy qismlari iqdimiga iliq Golfstrim oqimi, Tinch okean sohili iqlimiga sovuq Kaliforniya oqimi anchagina taʼsir oʻtkazadi. Hudud yuzasining tuzilish xususiyatlariga koʻra shim. va jan. mintaqalar oʻrtasida havoning faol almashinuvi munosabati bilan ob-havo tez-tez oʻzgarib turadi. AQSH ichki mintaqalarining iqlimi — kontinental, Kordilyera ichki hududlarida keskin kontinental. Bismark sh.da (Shim. Dakota shtati) yanvar

ning oʻrtacha t-rasi —19’, iyulda 21°, Chikago sh.da yanvarda —3,7° va iyulda 32, G. Meksikaboʻyi pasttekisligi va Atlantika boʻyi pasttekisligining jan. qismida subtropik iqlim. Yangi Orlean sh.da yanvar

ning oʻrtacha t-rasi 12°, iyulda 27,4°. Atlantika boʻyi sohilining shim.-sharqiy qismi va Tinch okean boʻyi sohilining shim. qismida — dengiz iqlimi. NyuYorkda yanvar ning oʻrtacha t-rasi —0,8°, iyulda 23". Tinch okean sohilining jan.

da Oʻrta dengizga oʻxshash iqlim, Kordilyera jan. qismining ichki r-nlarida juda issiq va qurgʻoqchil. Havoning eng past t-rasi (—64° gacha) Yukon yassi togʻligi (Alyaska)da, eng yuqori t-rasi esa (50°) Ajal vodiysi (Kaliforniya)da kuzatilgan.

Oʻrtacha yillik yogʻin Alyaskaning jan.-sharqida va Vashington shtatining gʻarbida — 3000—4000 mm, mamlakatning jan.-sharqida — 1500—2000 mm, ichki tekisliklarda — sharqda 1500 mmdan gʻarbda 3000 mm gacha. AQShning koʻp daryolari Atlantika okeani havzasiga quyiladi. Mamlakat hududidan dunyoning eng yirik daryo tizimlaridan biri — Missuri bilan Missisipi daryosi oqib oʻtadi. Appalachidan oqib kelib Atlantika okeaniga quyiladigan daryolar (Gudzon, Potomak va b.) — qisqa, tez va sersuv. Kordilyeraning daryo tarmogʻi siyrakroq. Bu yerdagi Kolumbiya, Kolorado kabi soylar chuqur daralardan oqib oʻtadi. Mamlakat shim.da, Kanada chegarasida Buyuk koʻllar (Yuqori koʻl, Guron, Michigan, Eri, Ontario) bor. Katta Havza togʻida Katta Shoʻr koʻl, Floridada koʻpdan-koʻp sayoz koʻl va qoʻltiqlar, Alyaskada muzliklardan hosil boʻlgan tektonik koʻllar, jumladan, Iliamna koʻli bor. Ichki suvlardan sanoat va kommunal suv taʼminoti, kema qatnovi, sugʻorish va gidroenergiya manbai sifatida barakali foydalaniladi. Tuproq qoplami xilma-xil. Shim.-sharqda serajriq podzol (kulrang) va qoʻngʻir oʻrmon tuproq, jan.-sharqda qizgʻish va sargʻish tuproq, Ichki tekisliklarda qoramtir preriy, qoratuproq va toʻq sur, Kordilyeraning togʻ oraligʻi platosida quruq dashtlarning kulrang va och sur tuproqlari. Mamlakat shim.-sharqida aralash va qaragʻay oʻrmonlari, jan.da keng bargli, Tinch okean sohili va Kordilyera yon bagʻirlarida igna bargli oʻrmonlar ustun. Markaziy tekisliklarning gʻarbidagi ayrim joylarda oʻtsimon preriy oʻsimlikzorlari, Buyuk tekisliklar, Kordilyera platosi va vodiylarida quruq dashtlarning oʻsimliklari saqlanib qolgan. Kordilyera yassi togʻligining qurgʻoqchil qismini yarim choʻl va choʻllar egallaydi. Muhofazaga olingan yirik tabiat obʼyektlari orasida Iyellouston milliy bogʻi, Yosemit milliy bogʻi, Sekvoyya, Grand-Kanon milliy bogʻlari, Mamont va Karlsbad gʻorlari bor.


Aholisi[tahrir]

AQShning hozirgi aholisi uch asosiy etnik tarkibiy qismdan: AQSH amerikaliklari, muhojirlar va tub joy aholisidan iborat. AQSH aholisining 82,8% ni asli kelib chiqishi yevropaliklar, 12,6% ni afrikaliklar, 3,6% ni osiyoliklar, 1% ni in-deyslar, eskimoslar, aleutlar tashkil etadi. Aholining 80% shaharlarda yashaydi. AQSH amerikaliklari millat sifatida asosan 18-a.

ning 2-yarmida Yevropaning turli mamlakatlaridan kelgan muhojirlarning aralashib ketishi natijasida tarkib topgan. Afroamerikaliklar ("qoralar" deb ata-luvchi negrlar) AQSH amerikaliklarining irqiy-etnografik guruhi boʻlib, ular 17—19-a.larda mamlakatga keltirilgan afrikalik qullarning avlodlaridir. Afroamerikaliklar koʻp asrlar davomida ayirmachilik va kamsituvga duchor qilinishiga qaramay, afrikaliklarning oq tanlilar bilan jismoniy aralashuvi sodir boʻldi. Duragaylar afroamerikaliklar umumiy sonining anchagina qismini tashkil etadi. AQShda meksikanlar, italyanlar, nemislar, fransuzlar, shvedlar, norveglar, gollandlar, yaponlar, po-lyaklar, xitoylar va b.xalqlar ham yashaydi. AQShda 5 mingga yaqin oʻzbek istiqomat qiladi. Ular asosan NyuYork, Vashington, Nyu-Jersi shtatlarida, Filadelfiya sh.da hamda mamlakatning boshqa shtat va shaharlarida yashaydi. Ular turli kasb hamda tijorat ishlari bilan shugʻullanadilar. Hoz. amerikalik oʻzbeklarning ota-bobolari 1917 y.gi oktyabr toʻntarishidan keyin bolsheviklar tazyiqidan qochib, avval Afgʻoniston va Xitoyga oʻtib ketganlar. 1950-y.larda esa, Pokiston, Saudiya Arabistoni, Turkiya orqali AQShga borib qolishgan. 2-jahon urushi davrida turli yoʻllar bilan u yerga borib qolgan oʻzbeklar ham uchraydi. AQSH aholisining zichligi — 1 km2 ga 27,2 kishi. Rasmiy tili — ingliz tili. Dindorlar asosan protestantlar va katoliklardir. Yirik shaharlari: Nyu-York, Chikago, LosAnjeles, Filadelfiya, Xyuston, Detroyt, San-Fransisko, Vashington, Boston, Dallas, Klivlend, Baltimor (yana q. Amerikaliklar).


Tarixi[tahrir]

Qadim zamonlarda hozirgi AQSH hududida indeys va eskimoslar yashagan. Amerika 1492 y.da X. Kolumb tomonidan kashf etilgandan keyin 16-a.da Ispaniya, Fransiya, Angliya, Gollandiya, Shvetsiya Shim. Amerikadagi boʻsh yerlarni egallashga kirishdi. Angliya 18-a. oʻrtalarida asosiy raqiblarini surib chiqarib, qitʼaning sharqiy qismida oʻzining mustamlakachilik hukmronligini oʻrnatdi. Yerlarni egallash va oʻrnashib olish bilan ayni bir vaqtda mahalliy aholi qirgʻin qilindi va Afrikadan qul negrlar ommaviy ravishda olib kelindi. 1775—83 ylardagi Shim. Amerikada mustaqillik uchun urush davomida 1776 y. 4 iyulda federal davlat — AQShga asos solindi va u respublika deb eʼlon qilindi. J. Vashington AQShning birinchi prezidenta etib saylandi. Mamlakat shim.da sanoat va fermerlik, jan. da quldorlikka asoslangan dehqonchilik rivojlandi. Gʻarbdagi indeys qabilalarini haydab yuborish va yangi yerlarni oʻzlashtirish hisobiga AQSH hududi tez kengaya bordi. 1803 y.da Fransiyadan Gʻarbiy Luiziana "sotib olindi", 1819 y.da Ispaniya Floridaning bahridan oʻtdi, 1836 y.da Meksikadan Texas tortib olindi. 19-a. mobaynida hozirgi Kaliforniya, Arizona, Nyu-Meksiko, Nevada shtatlarining hududlari, Kolorado va Vayoming shtatlarining bir qismi qoʻshib olindi. 19a. oʻrtalarida AQShda "ikki partiyali tizim" tarkib topdi. Endi hokimiyatni Demokratik partiya bilan Respublikachilar partiyasi galmagal boshqaradigan boʻldi. Shim. burjuaziyasi bilan janub plantatorlari oʻrtasidagi ziddiyat AQShda 1861—65 y.lar fuqarolar urushiga olib keldi, unda prezident A. Linkoln boshchiligidagi shim. shtatlar gʻalaba qozondi. Urush davomida yer ulushlari haqida (1862), quldorlikni bekor qilish toʻgʻrisida (1865) qonunlar qabul qilindi. Fuqarolar urushidan soʻng mamlakat iqtisodiyoti jadal rivojlana boshladi. 1867 y.da AQSH chor Rossiyasidan Alyaska va Aleut o.larini sotib oldi; 19-a. oxirida Filippin, Gavayi, Puerto-Riko va b.ni, 1903 y.da Panama kanali zonasini qoʻlga kiritdi. Ikki asr boʻsagʻasida AQShga koʻchib kelishning yangi toʻlqini boshlandi. Muhojirlarning aksariyati jan.-sharqiy Yevropadan edi. Birinchi jahon urushi davri (1914— 18)da AQSH avvaliga betaraflik mavqeida turdi, 1917 y.apr.da Antanta tomonida turib harakat qildi. Urushdan keyin AQSH iqtisodiy yuksalish davriga kirdi. Ammo tez orada iqtisodiy inqiroz (1929—33) boshlanib, ishsizlik kuchaydi (1933 y. 17 mln. ishsiz bor edi), korxonalar sindi, i.ch. keskin pasaydi. Inqiroz sharoitida F. Ruzvelt (1933— 45 y.larda AQSH prezidenta) boshchiligidagi Demokratik partiya maʼmuriyati hokimiyat tepasiga keldi. Uning tashabbusi bilan bir qancha ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlar amalga oshirildi, "yangi yoʻl" deb atalgan bu yoʻl AQShni inqirozdan olib chiqish maqsadini koʻzlar edi. 1941 y.da Yaponiya Amerikaning PyorlXarbor harbiy-dengiz bazasiga hujum qilganidan keyin AQSH 2-jahon urushiga qoʻshildi va Gitlerga qarshi koalitsiya tomoniga oʻtdi. Amerika qurolli kuchlari asosan Tinch okeanda Yaponiyaga qarshi jangovar harakatlarda qatnashdi. 1943 y.da Italiyaga qoʻshin tushirdi. AQSH ittifoqchilarning xalqaro anjumanlarida (1943 y. Texron, 1945 y. Qrim, 1945 y. Potsdam konferensiyalarida) qatnashdi. Nihoyat, 1944 y. 6 iyunda AQSH bilan Buyuk Britaniya ikkinchi frontni ochdi. 1945 y.avg .da G. Trumen (1945—53 ylarda AQSH prezidenta) buyrugʻi bilan Yaponiyaning Xirosima va Nagasaki shlariga atom bombalari tashlandi; oʻn minglab tinch aholining qirilishiga sabab boʻldi. 1950-53 y.larda AQSH Koreya urushida qatnashdi, 1956—75 y.larda Vyetnamda urush olib bordi. 1945 y.dan AQSH — BMT, shuningdek Amerika davlatlari tashkiloti, NATO aʼzosi. OʻzR bilan diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 12 fevralda oʻrnatgan.

Milliy bayrami — Mustaqillik kuni — 4 iyul (1776).


Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari[tahrir]

Respublikachilar partiyasi, 1854 y.da tuzilgan; Demokratik partiya, 1828 y.da tuzilgan; Kommunistik partiya, 1919 y. tuzilgan; Amerika Mehnat Federatsiyasi — i.ch. kasaba uyushmalari Kongressi, 1955 y. tashkil etilgan. AQShda salkam 40 mustaqil kasaba uyushmalari ham bor, ularga 4,5 mln. ishchi va xizmatchi aʼzo boʻlib kirgan.


Xoʻjaligi[tahrir]

AQSH — dunyoda iqtisodiy jihatdan eng yuksak darajada rivojlangan mamlakat. Yalpi milliy mahsulot, sanoat va q.x. ishlab chiqarish hajmi, tovar va kapital eksport qilish, i.ch.ning tuplanish va markazlashuvi, ilmiy tadqiqotlarga sarf-xarajat va sh.k. boʻyicha 1-oʻrinda turadi. Butun dunyodagi sanoat i.ch.ning uchdan bir qismi AQSH ulushiga toʻgʻri keladi. Xalqaro boshqaruv taraqqiyoti in-ti oʻtkazgan tadqiqot maʼlumotlariga koʻra, 1994—96 y.larda iqtisodiy rivojlanish nuqtai nazaridan yetakchi davlatlar oʻrtasida ham AQSH birinchi oʻrinda turibdi.


Sanoati[tahrir]

AQSH milliy daromadining 66,3% sanoatda hosil qilinadi. Sanoat i.ch.ning yarmiga yaqini sanoat korporatsiyalari qoʻlida. Ular orasida: "Ekson", "Mobil", "Teksako", "Shevron", "Standard oyl of Kaliforniya", "Standard oyl of Indiana", "Galf oyl" neft, "Jeneral motore", "Ford motor", "Kraysler" avtomobil, "IBM", "Jeneral elektrik", "ITT" elektr mashinasozligi, "YU. S. Stil" poʻlat quyish, "Dyupon de Nemur" kimyo va b. korporatsiyalar bor. Harbiy sanoat korporatsiyalari orasida "Jeneral daynemiks", "Lokxid", "Makdonnel Duglas", "Grumman", "Xyuz eyrkraft" yetakchi oʻrinni egallaydi. Avia-raketa-kosmik, energomashinasozlik, elektron, shuningdek neft kimyosi, atom va energetika sanoati gʻoyat tez suratlar bilan taraqqiy etmoqda. Elektr energiyaning 74% issiqlik elektr stansiyalarida, 12,1% GESlarda, 14,1% AESlarda hosil qilinadi. Neft (Meksika qoʻltigʻi sohilidagi Galf, Kaliforniya, Alyaska), tabiiy gaz va oltingugurt (Galf), kumir (Appalachi va Markaziy havzalar), temir ruda (Yuqori koʻl atrofi), fosforit (Florida), uran, rangli metallar, kaliy tuzlari va sh.k. qazib olinadi. Qora metallurgiyaning asosiy markazlari — Chikago, Pittsburg , Detroyt, Klivlend, Buffalo, Baltimor, Filadelfiya. Alyuminiy sanoati Galf atrofida hamda Kolumbiya va Tennessi daryolari havzalarida joylashgan. Sanoatning yetakchi tarmogʻi — mashinasozlik va metallsozlik. Sanoat va energetika asbob-uskunalari, qurilish va q.x. mashinalari i.ch. asosan shim.-sharqiy shtatlarda, elektrotexnika va aloqa vositalari i.ch. shim.-sharq va Kaliforniyada Yoʻlga qoʻyilgan. Avtomobilsozlikning bosh markazi Detroyt sh. Samolyotlar, raketa va kosmik texnika ishlab chiqaruvchi zavodlar asosan Los-Anjeles, San-Diyego, Boston, Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Buffalo, Dallas, Atlanta va b. shaharlarda joylashgan. Kemasozlik (asosan harbiy kemasozlik) AQSH shim.sharqiy sohili portlarida rivojlangan. Atom sanoatining asosiy markazlari — Ok-Rij, Padyuka, Portsmut, Eyken, Xanford. Kimyo sanoati ximikatlar, plastmassalar, kimyoviy tola, sintetik kauchuk, loklar, kir yuvish vositalari, boʻyoqlar, maʼdanli oʻgʻitlar va sh.k.ni ishlab chiqaradi. Mazkur tarmoq korxonalari asosan shim.-sharqiy shtatlarda, Meksika qoʻltigʻi sohilidagi shaharlarda joylashgan. Harbiy sanoat asosan Kaliforniya, Nyu-York, Texas, Konnektikut, Missuri, Massachusets, Virginiya shtatlarida. Yengil sanoat tarmoqlaridan eng salmoklisi toʻqimachilik (koʻproq Shim. Karolina, Jan. Karolina va Jorjiya shtatlarida) va tikuvchilik (Nyu-York va jan. shtatlar). Charm-poyabzal sanoati yaxshi rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati oʻz xom ashyosi bilan yaxshi taʼminlangan. Uning yetakchi tarmoqlari — goʻsht, sut, un, yogʻ, qand-shakar, konserva, alkogolli, alkogolsiz ichimliklar, tamaki.

Qishloq xoʻjaligi[tahrir]

AQSH milliy daromadining 8% dan koʻprogʻi q.x.da hosil qilinadi. Yirik fermalar yetakchi rol oʻynaydi. Umuman q.x. sermahsul va sertovar boʻlib, muayyan hududlar ayrim mahsulot turlariga ixtisoslashgan va markazlashgan. Mamlakatda 2 mln.

ga yaqin fermer xoʻjaligi bor, bir fermer xoʻjaligi oʻrta hisobda 190 ga yerda dehqonchilik qiladi. Mehnatga yaroqdi aholining 2,5% q.x.da band. AQShda asosan makkajoʻxori, soya, paxta, tamaki, sholi, kartoshka, kungaboqar, qand lavlagi, shakarqamish va b. ekiladi. Bugʻdoyzorlar ("bugʻdoy mintaqasi") Buyuk tekisliklar va Kolumbiya platosida (asosan Kanzas va Shim. Dakota shtatlari), makkajoʻxori ("makkajoʻxori mintaqasi") Buyuk koʻllarning jan. va gʻarbida (Ayova, Illinoys shtatlari) ustunlik qiladi, paxtazorlar faqat Missisipi daryosi vodiysi hamda Texas, Arizona va Kaliforniya shtatlarida uchraydi. Qand lavlagi, shakarqamish Missisipi daryosi etaklarida va Gavayi o.larida, tamaki Shim. Karolina, Virginiya va Kentukki shtatlarida yetishtiriladi. Bogʻdorchilik va polizchilik Kaliforniya, Floridada, Atlantika okeani va Buyuk koʻllar sohillarida koʻproq. Keng choʻllar va "makkajoʻxori mintaqasi" shtatlarida goʻshtbop chorvachilik, shim.sharqda va Kaliforniyada sut chorvachiligi rivojlangan. Minnesota va Viskonsin shtatlarida sutning koʻp qismi qayta ishlanib, pishloq va sariyogʻ ishlab chiqariladi. Qoʻychilik asosan qurgʻoqchil togʻli shtatlarda rivojlangan. Goʻshtbop joʻja (broyler), tovuq, kurka yetishtirishga katta ahamiyat beriladi. Tuxum koʻproq jan.-sharqiy shtatlardagi yirik parrandachilik fab-rikalarida yetishtiriladi. AQShda 102 mln. bosh qoramol, 51 mln. bosh choʻchqa, 10 mln. bosh qoʻy bor. Baliq ovlash rivojlangan. Hamma turdagi yogʻoch tayyorlanadi.


Transporti[tahrir]

Ichki yuk tashishda t.y., avtomobil transporti, ichki suv transporti, dengiz transporti, havo transporti, gaz va neft quvurlari muhim ahamiyatga ega. Asosiy dengiz portlari: Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Yangi Orlean, Xyuston, San-Fransisko, Buyuk koʻllarda — Chikago, Dulut. Aviatsiya qatnovi asosiy uzel-lari — NyuYork, Chikago, Atlanta, Los-Anjeles, Mayami, Dallas.


Tashqi savdosi[tahrir]

Dunyoning turli mamlakatlariga bevosita mablagʻ sarflash koʻpayib bormoqda. Eksportda ham, importda ham tayyor mahsulot ustun. AQShdan sanoat va energetika mashina-uskunalari, transport vositalari, kimyo tovarlari, toʻqimachilik va qogʻoz mahsulotlari, koʻmir, oziq-ovqat va yembop don, soya, paxta, tamaki va b. mahsulotlar chiqariladi; neft va neft mahsulotlari, ruda va metall, sanoat mashina-uskunalari, uzoq muddat foydalaniladigan roʻzgʻor anjomlari, kiyim-kechak, poyabzal, yogʻoch, qogʻoz, baliq, goʻsht, qand-shakar, kofe va b. keltiriladi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari — Kanada, Yaponiya, Meksika, Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari. Pul birligi — Amerika dollari.

Tibbiy xizmati[tahrir]

Mamlakat kasalxona muassasalarining 70% — xususiy. Shifokorlarni tibbiyot maktablari tayyorlaydi. Saratoga-Springs, Kliften, Trenchlik, Xot-Springsda balneologiya, Atlantiksitida dengiz boʻyi, Santa-Klaus, Monterey, Santa Barbarada dengiz kurortlari bor. Atlantika va Tinch okeanlari sohillari va orollarida, shuningdek togʻ va choʻl joylarda iqlimiy st-yalar joylashgan.

Maorifi va madaniy-maʼrifiy muassasalari[tahrir]

Milliy maorif tizimi mustaqillik uchun urush (1775—83)dan keyin qaror topa boshladi. 1852 y.da Massachusets shtati AQShda birinchi boʻlib majburiy boshlangʻich taʼlim toʻgʻrisida qonun qabul qildi. AQShdagi koʻpchilik shtatlarda 7—16 yoshdagi bolalar uchun oʻqish majburiy. Oʻrta maktabning turlari koʻp: 3 y.lik kichik oʻrta maktab, 6 y.lik birlashgan kichik va oʻrta, 4 y.lik oʻrta maktab. Barcha variantdagi oʻrta maktablarda oʻqish muddati — 12 y. Oliy taʼlim tizimi universitetlarni, 4 y.lik kollejlarni bundan tashqari toʻliq oliy maʼlumot bermaydigan 2 y.lik kichik kollejlarni, hunar va texnika in-tlarini oʻz ichiga oladi. Barcha oliy oʻquv yurtlarida taʼlim pulli. Eng yirik oliy oʻquv yurtlari: Garvard, Kaliforniya (Berkli sh.da), Viskonsin, Michigan, Illinoys, Kornell (Itaka sh.da), Kolumbiya, Prinston, Chikago, Pensilvaniya universitetlari, Kaliforniya, Stenford va Massachusets texnologiya intlari. Yirik kutubxonalari: Kongress kutubxonasi (1800 y. tashkil etilgan), Nodir kitoblar va qoʻlyozmalar kutubxonasi, Milliy arxiv kutubxonasi, Milliy tibbiyot kutubxonasi, universitetlarning kutubxonalari, Los-Anjeles (1872 y. tashkil etilgan), Chikago (1872 y. tashkil etilgan), Boston (1852 y. tashkil etilgan), Nyu-York (1895 y. tashkil etilgan) xalq kutubxonalari va b. Mashhur muzeylari: AQSH Milliy muzeyi, Havoda uchish va kosmonavtika milliy muzeyi, Nafis sanʼat asarlari milliy kolleksiyasi, Milliy sanʼat galereyasi, Tarix va texnika milliy muzeyi, Milliy portret galereyasi (hammasi Vashingtonda), Hoz. zamon sanʼat muzeyi, Metropoliten muzey, Amerika tabiatshunoslik tarixi muzeyi (Nyu-Yorkda), Boston nafis sanʼat muzeyi va b.


Ilmiy muassasalari[tahrir]

AQShda ilmiy muassasalarga rahbarlik qiladigan yagona markaz yoʻq. Vashingtondagi AQSH Milliy FA (1863 y.da tashkil boʻlgan) fan va texnika masalalari boʻyicha federal hukumatning maslahatchisi hisoblanadi. 1964 y.da alohida Milliy texnika akademiyasi tuzilgan; Kaliforniya FA (1853), Chikago FA (1857) mavjud. Barcha i.t.larning anchagina qismi universitetlarda olib boriladi. 1965 y.da tashkil etilgan Milliy taʼlim akademiyasi maorif va ped. masalalari bilan shugʻullanadi. Mamlakatda birtalay ixtisoslashgan ilmiy tashkilot va jamiyatlar bor. 10 mingdan ortiq, asosan, xususiy sanoat firmalari, 700 ga yaqin federal hukumat muassasasi i.t. va tadqiqot-konstruktorlik ishlarini amalga oshiradi. Kongressning ijozati bilan federal hukumat barcha i.t. va konstruktorlik ishlarining yarmini pul bilan taʼminlaydi. 1950 y.da Millim ilmiy fond tashki l etildi. Bu muassasa zimmasiga i.t.larning yoʻnalishini belgilash, ularni muvofiqlashtirish va pul bilan taʼminlash, ilmiy kadrlar tayyorlash vazifasi yuklatilgan. Fan va texnika masalalari boʻyicha federal kengash prezidentning maxsus yordamchisi boshchiligida hukumat muassasalari bajaradigan tadqiqot ishlarini nazorat qiladi. Davlat muassasalari orasidagi eng yirik fondlar Mudofaa vazirligiga qarashlidir. Bu vazirlik ixtiyorida 100 dan ortiq i.t. va tajriba ilmiy markazlari bor.


Matbuoti, radioeshittirish va telekoʻrsatuvi[tahrir]

AQShdagi yirik kundalik gazetalar: "Nyu-York tayms" ("Nyu-York vaqti", 1851 y.dan), "NyuYork deyli nyus" ("Nyu-York kundalik yangiliklari", 1919 y.dan), "Nyu-York post" ("Nyu-York pochtasi", 1801 y.dan), "Vashington post" ("Vashington pochtasi", 1877 y.dan), "Vashington tayms" ("Vashington vaqti", 1982 y.dan), "Uollstrit djornel" ("Uollstrit gazetasi", 1889 y.dan), "Chikago tribyun" ("Chikago minbari", 1847 y.dan), "Los-Anjeles tayms" ("Los-Anjeles vaqti", 1881 ydan), jurnallar: "Taym" ("Vaqt", 1923 y.dan), "Nyusuik" ("Hafta yangiliklari", 1933 y.dan), "Yunayted steyts nyus end uorld riport" ("Qoʻshma shtatlar yangiliklari va jahonga nazar", 1933 ydan), "Biznes uik" ("Biznes hafta mobaynida", 1929 y.dan), "Neyshn" ("Xalq", 1865 ydan), "Demokrat" (1961 ydan), "Layf" ("Hayot"). Yetakchi axborot agentliklari: Assoshieyted Press (AP; 1848 y.da tashkil etilgan) va YUPI (1958 y.da tashkil etilgan). Birinchi tijorat radiost-yasi 1920 y.da tashkil etilgan. AQShda 9 mingdan koʻproq radio va IZO telest-ya mavjud. Tajriba telekoʻrsatuvi — 1928 y.dan, muntazam telekoʻrsatuv 1941 y.dan ishlaydi.


Adabiyoti[tahrir]

17-a.dan rivojlana boshladi. 1775—83 y.lar mustaqillik uchun urush davridagi maʼrifatparvarlar, xususan, "Uchinchi tabaka" oliy maqsadlarining targʻibotchisi B. Franklin va atoqli publitsist, "Somom aql" (1776) va "Inson huquqlari" (1791— 92) manifestining muallifi T. Peyn faoliyati milliy adabiyotni rivojlantirishda muhim rol oʻynadi. T. Jeffersonning "Mustaqillikdeklaratsi-yasi" (1776)da ilgʻor maʼrifatparvarlik gʻoyalari aks etdi. Yevropa romantizm i taʼsirida 19-a.ning 1-yarmida Amerika romantizmi yuzaga keldi va milliy oʻziga xoslik xususiyatlarini ifodalab berdi. Romantizmning dastlabki davri 1810— 30-y.larga toʻgʻri keladi. Uning eng salmoqli vakillaridan V. Irving , U. K. Brayant, J. F. Kuper asarlarida Amerika xalqining farovon turmush haqidagi orzu-umidlari aks etgan. 19-a.

ning 40—60-y.larida adabiyotda negrlarni qullikdan ozod qilish uchun boshlangan harakat bilan bogʻliq yoʻnalish yuzaga keldi. J. G. Uityer, X. U. Longfello, J. R. Louell, G. Bicher-Stou ("Tom toganing kulbasi"), R. Xildret kabi shoir va yozuvchilar asarlari, U. L. Xarrison, U. Filips, A. Linkoln, mutafakkir negr F. Duglaslarning publitsistikasi quldorlikka qarshi qaratildi. Shoir U. Uitmen ijodi ham milliy adabiyotni rivojlantirishda muh-im rol oʻynadi. Fuqarolar urushidan keyin AQSH adabiyotida Mark Tven ("Tom Soyerning sarguzashtlari", "Geklberri Finning sarguzashtlari") AQSH adabiyoti tarixida oʻchmas iz krldirdi. T. Drayzer ("Moliyachi", "Amerika fojiasi"), F. Norris, J. London ("Martin Idei") 19a. AQSH adabiyoti anʼanalarini davom ettirib, AQSH adabiyoti tarixida yangi saxifa ochdilar. J. Londonning asarlarida insonning alohida toifasi, mard, kuchli, halol, ayni vaqtda oʻz hayotiy kurashida yolgʻiz inson gavdalantirilgan. T. Drayzerning romanlarida ijtimoiy hodisalar chuqur tahlil etilgan, zamon qaxramonlarining taqdiri keng miqyosda tasvirlangan, tarixga donishmandlarcha nazar tashlangan. 20-a.ning 20-y.larida "Yoʻqotilgan avlod" deb atalgan adabiy guruh (E. Xeminguey, U. Folkner, J. Dos-Passos, F. S. Fitsjerald) tashkil topdi. Uning vakillari mavjud tartibqoidalarni tanqid qildilar, ishonchsizlikni, bosqinchilik urushlariga qarshi harakatni, yosh avlod fojiasini tasvirladilar. 2-jahon urushi arafasida T. Drayzer fashizm mohiyatini fosh etdi va unga qarshi kurashchi obrazini yaratdi. Urushdan keyin J. D. Selinjer, J. Chiver, J. Apdayk, U. Stayron, J. Outs prozasining bosh qahramoni — maʼnaviyatsiz jamiyatda oʻz qobiliyatini roʻyobga chiqara olmaydigan shaxs. Bu yozuvchilarning koʻpgina asarlari oʻrta sinf deb atalgan toifadagi odamlarga, yoshlarga bagʻishlangan. 20-a. Amerika sheʼriyatida xilma-xil gʻoyaviy-badiiy yechimlarni koʻramiz. AQShning ilmiy-sarguzasht va hajv adabiyoti (A. Azimov, A. Klark va b.) oʻziga xos mavzularning boyligi bilan ajralib turadi. Badiiy-hujjatli roman janri ayniqsa rivoj topdi. Amerika adabiyotining eng yaxshi namunalari "Tom togʻaning kulbasi" (G. BicherStou), "Tom Soyerning sarguzashtlari", "Geklberri Fin sarguzashtlari" (M. Tven) , "Koʻmir qiroli" (E. Sinkler) romanlari, J. London, O. Genri, T. Drayzer, O. Karlson, P. Bak, R. Konnel, E. Xeminguey hikoyalari, L. Xyuz sheʼrlari va b. asarlar oʻzbek tiliga tarjima qilib nashr etilgan.


Meʼmorligi[tahrir]

Yevropaliklar Shim. Amerikaga kelmaslaridan oldin indeyslarning oʻziga xos meʼmorligi boʻlgan. Irokezlar "uzun uylar" deb atalgan turar joylar yaratgan boʻlsalar, Pueblo indeyslari "pueblo" qishloq uylarini qurganlar. Ingliz, golland va fransuz mustamlakachilari AQShga Yevropa anʼanalarini keltirdilar. Dastlabki binolar barokko uslubida qurilgan. Ular sodda boʻlib, naqshlar kam ishlatilgan. 18—19-a.larda AQSH meʼmorligida klassitsizm uslubi hukm surdi. Bu uslubda davlat va jamoat binolari (Vashingtondagi Oq uy, Nyu-Yorkdagi Eski ratusha — shahar idorasi), ibodatxona va b. qurildi. Keyinroq quramalik va dabdabalilik kuchaydi [Vashingtondagi Kapitoliy (kongress) binosi]. Fuqarolar urushidan soʻng AQSH meʼmorligi yuksalish yuliga oʻtdi. AQShning bir qancha isteʼdodli meʼmorlari T. Richardson, J. O. Ryoblin, U. O. Reblinglar qurilish texnikasi rivojiga katta hissa qoʻshdilar (Bruklin koʻprigi). 20-a. AQSH meʼmorligi, asosan, texnika va iqtisod surʼatiga bogʻliq holda rivojlandi. 20-a.ning 20—30-y.larida Amerikaning bir qancha shaharlarida (Nyu-York, LosAnjeles, Chikago va b.) nihoyatda baland binolar qurildi. Amerikaning eng isteʼdodli meʼmorlari L. Salli-ven va F. L. Rayt yangi texnika imkoniyatlarini estetik tushunishga intildilar: L. Salliven koʻp odam sigʻadigan katta binolar uchun poʻlat toʻsinli konstruksiyani ishlab chiqsi, F. L. Rayt esa kichik bino loyihalari ustida ishladi, ayni vaqtda bir necha baland hamda baʼzi maʼmuriy binolar loyihasi ham 30-y.lar oʻrtalarida chizildi. AQShga Yevropadan mashhur meʼmorlar: V. Gropius, M. Breyner, L. Mis van der Roe, E. Mendelson, R. Neytra, E. Sa-ariyenen va b. keldilar. Ular hozirgi zamon AQSH meʼmorligiga asos soldilar. 2-jahon urushi yillari AQShda yigʻma qurilish rivojlandi. Urushdan soʻng "Poʻlat va alyuminiy" meʼmorligi ragʻbatlantirildi, meʼmoriy shakllarning "universal uslubi" taraqqiy etdi (L. Mis van der Roe asarlari). 50-y.larning oxirida yangi klassitsizmning yangicha nusxasi paydo boʻldi (E. D. Stoun, M. Yamasaki kabi meʼmorlar). 60—80-y.lar inshootlari hajmining kattaligi, geometrik miqyoslarining salmoqliligi, meʼmoriy yunalishlarning betartibligi bilan ajralib turadi (Nyu-Yorkdagi Xalqaro savdo markazining 412 m balandlikdagi 110 kavatli minorasi, 1971—73, meʼmorlar M. Yamasaki, E. Rot; Chikagodagi "Sire va Robak" savdo konsernining 442 m balandlikdagi minorasi, 1972—75, "SOM" firmasi meʼmorlari; Minne-apolisdagi bank binosi, 1969—73, meʼmor G. Birkerts va b.; San-Fransiskodagi "Xayat Rijensi" mehmonxonasi, 1973, "Jon Portmen va b." firmasi hamda Los-Anjelesdagi "Bonavantyur", 1978, meʼmor J. Portmen).


Tasviriy sanʼati[tahrir]

AQShning yerli xalqi — indeyslarning AQShga boshqa mamlakatlardan kelgan xalqlar sanʼatidan farklanuvchi oʻziga xos qadimiy sanʼati bor. Indeyslar sanʼati diniy xarakterdagi yogʻoch haykallar, naqshli sopol idishlar, guldor matolar, bizon terisiga tushirilgan naqsh va rasmlar, zebziynatlardan iborat. AQSH yerlari yevropaliklar tomonidan mustamlakaga aylantirilgan davrdan 18-a. oʻrtalarigacha mahalliy tasviriy sanʼ-atda (yevropaliklar sanʼati) barokko uslubining soddalashtirilgan shakllari bilan yaratilgan taqlidiy asarlar tarqalgan. 18-a. oxiri va 19-a. boshlarida AQShda rassomlar — G. Styuart, J. Trammbal, T. Salli ijod qildilar. AQSH tasviriy sanʼati rivojida Filadelfiyada tashkil topgan Badiiy akademiyaning (1805) ahamiyati katta boʻldi. 18-a. oxiri va 19-a. boshlarida rivojlangan AQSH tasviriy sanʼati 19-a.

ning 20—50-y.larida tushkunlik davrini boshdan kechirib, 19-a. 2-yarmidan yana yuksaldi. Biron Uoldo, U. Maunt kabi realist rassomlar ijodida xalq turmushini jonli va haqqoniy ifodalashga intilish seziladi. 19-a.ning 2-yarmida ijod qilgan va Amerika sanʼatini yuksak darajaga kutargan rassomlar orasida U. Gomer, T. Itkins, J. Uistlerlar alohida oʻrin tutadi. Rassomlik sanʼatining tarkib topishiga T. Nast, haykaltaroshlikka esa O. Sent-Godens hissa qoʻshgan. 19-a. oxiri va 20-a. boshlarida AQSH tasviriy sanʼatida impressionizm, simvolizm, modernizm (Ch. Xessem, M. Preidergast) oqimlari paydo boʻldi. 20-a. boshlarida haykaltarosh J. Bernard, rassomlardan J. Pensell, J. Sloan va J. Bellouz kabilar ijod qildilar. AQSH tasviriy sanʼatida rassom R. Kent alohida oʻrin tutadi. R. Kent shim. manzaralari va kitob suratkashligining mohir ustasi sifatida jahonga tanilgan. Portretchi I. Olinskiy, amerika xalqi turmushini haqqoniy tasvirlovchi aka-uka R. va M. Soyerlar, haykaltarosh M. Filde kabilar ham mashhur.


Musiqasi[tahrir]

AQSH musiqiy madaniyati Yevropa va Afrikadan olingan musiqiy shakllar, janrlar va uslublar hamda Amerika qitʼasida qadimdan mavjud boʻlgan musiqiy anʼanalar omuxtasi tarzida tarkib topdi. Indeyslarning musiqa madaniyati bir ovozli va pasayib boruvchi ohangli qoʻshiq hamda raqslardan iborat boʻlgan. Amerikaning dastlabki yarim professional musiqachilari — U. Billings, E. Lou, J. Morgan (18-a. oxiri); ular ijodida dastlabki kelgindilarning diniy qoʻshiqlari amerikacha musiqaga xos yangi shaklga kirdi. 19-a.

ning 2-yarmidan boshlab AQShga Yevropa mamlakatlaridan musiqachilar, kompozitorlar kelib, Amerika musiqa madaniyati rivojiga hissa qoʻshdilar. Ular simfonik orkestrlar, musiqa oʻquv yurtlari va jamiyatlari, teatrlar tashkil etishdi. 1883 y. Nyu-Yorkda mashhur "Metropoliten opera" teatri ochildi. Shotlandiyalik Edvard Mak Douell AQSH professional kompozitorlik maktabiga asos soldi. L. Armstrong , B. Gudmen, Dyuk Ellington kabi musiqachilar jaz sanʼatini rivojlantirdilar. Kompozitor va pianinochi Jorj Gershvinning 1935 y.da sahnalashtirilgan "Porgi va Bess" operasi Amerikaning haqiqiy milliy operasi sifatida musiqa tarixiga kirdi. 20-a. 30-y.larida "Kompozitorlar uyushmasi" va "Ishchi musiqachilar uyushmasi" atrofida toʻplangan kompozitorlarning ijodiy faoliyati avj oldi. AQSH kompozitorlaridan — L. Bernstayn, S Barber, J. K. Menotti, U. Shumen, dirijyorlardan — Yu. Ormandi, L. Stokovskiy, pianinochi — V. Klaybern, skripkachilardan — I. Menuxin, Isaak Stern, mashhur negr qoʻshiqchilari — Pol Robson va Marian Anderson, qoʻshiqchi kompozitor Pit Siger, musiqashunoslar — O. Kinkeldi, P. Lang , N. Slominskiy va b.lar AQSH musiqa tarixida salmoqli oʻrin tutadi. Mamlakatda bir necha mashhur orkestrlar, opera teatrlari, yirik musiqa oʻquv yurtlari, maktablari bor. Mashhur skripkachi Isaak Stern, qoʻshiqchi kompozitor Pit Siger, Beni Gudmen rahbarligidagi orkestr va b. turli vaqtlarda Oʻzbekistonda gastrodda boʻlgan.


Teatri[tahrir]

Shim. Amerika hududida teatr sanʼati boʻlganligi haqidagi dastlabki maʼlumot 17-a.ga oid. Oʻsha paytlarda ingliz missionerlari xristianlikni targʻib qilish uchun diniy pyesalarni sahnalashtirar edilar. 18-a.da asosan Angliyadan kelgan teatr guruhlari spektakllar qoʻyishardi. 1716 y.da Uilyamsburgda (Virginiya shtati) birinchi teatr binosi qurildi. Angliyadan kelgan L. Xallem teatri shu binoda faoliyatini boshladi. U Shekspirning "Venetsiyalik savdogar" pyesasini sahnaga qoʻydi. AQSH professional teatri shu tariqa boshlandi. Uning repertuar asosini ingliz dramaturgiyasi tashkil qilgan edi. 18-a. oxiridan boshlab Amerika dramaturglarining (koʻpincha U. Danlep) asarlari qoʻyiladigan boʻldi. 18-a. oxiri — 19-a. boshlarida yirik shaharlarda teatrlar tashkil qilindi: "Park", "Chetem", "Baueri" (Nyu-York), "Chestnat Strit" (Filadelfiya), "Tremont" (Boston) va b. 19-a. ikkinchi yarmida koʻchma guruhlar hisobiga teatrlar soni ortdi. Bu teatrlarda maʼlum bir pyesani qoʻyish uchun guruh yigʻish, spektaklni foyda bermay qolguncha koʻrsatib, soʻng guruhni tarkatib yuborish va b. pyesa hamda guruh izlash, ularda yetakchi oʻrinni egallagan "yulduzlar"dan foydalanish odat tusiga kirgan edi. Bu hol Nyu-Yorkning Brodvey kuchasida joylashgan teatrlarda ham roʻy berdi. 30-y.larda ishchi teatrlari maydonga keldi. 1927 y.da J. Louson va M. Gold "Yangi dramaturglar teatri" tashkil qilib, "Xoboken Blyuz" (M. Gold) va "Internatsional" (J. Louson) kabi asarlarni sahnalashtirdi. Shu yillarda "Reper-tuarli fuqaro teatri" va 158 federal teatr ochildi. Ammo iqtisodiy tanazzul natijasida ilgʻor teatrlar birin-ketin yopilib, yana Brodvey teatrlari hukmron boʻlib qoldi. 2-jahon urushidan keyin "Brodveydan tashqari" teatrlar maydonga keldi: "Kriket", "Grinuich-Myuz", "Living", "Sheridan Skver pleyxaus" va b. 1957 y.da NyuYorkda "Brodveydan tashqari" teatrlar uyushmasi tashkil etildi. 1964 y.da NyuYorkda "Linkoln sanʼat markazi doimiy teatri" ochildi. 70-y.larda Texas, Kaliforniya, Florida, Rod-Aylend va b. shtatlarda mintaqa teatrlari tashkil topdi. Tennessi, Viskonsin, Oklaxoma, Minnesota shtatlarida bolalar teatrlari ishlaydi. 50— 80-y.lardagi AQShning yetakchi dramaturglari — A. Miller, T. Uilyame, E. Olbi, J. Gelber, L. Xensberi, J. Boldun, D. Reyb va b; tanikli rej.lar — J. Papp, E. Kazan, J. Bek, J. Chaykin, P. Shuman, D. Makbet, E. Sherin, D. O’Nil, J. Uord; aktyorlar — R. Stayger, L. Kobb, J. Fonda, J. Xarris, M. Stepplton, S. Puatye, D. Din, D. Jons va b. Turli millatlarning ishchi tashkilotlari huzurida havaskorlik toʻgaraklari mavjud. Teatr kadrlari untlarning maxsus f-tlarida, xususiy drama studiyalarida tayyorlanadi.


Kinosi[tahrir]

AQShda kino sanʼati rivojlana boshlashi arafasida, 1893 y.da T. A. Edison "kinetoskop"ni ixtiro qildi. Mamlakatda uch yildan keyin kino i.ch. boshlandi. 1908 y.dan Gollivud (LosAnjeles yaqinida) AQSH kinematografiyasi markazi boʻlib qoldi. Isteʼdodli rej. D. U. Griffit yaratgan "Millatning tugʻilishi" (1915), "Chidab boʻlmaslik" (1916), "Sindirilgan novdalar" (1919) kabi tarixiy filmlar mustaqil sanʼat sifatida kinoga asos soldi. L. Gish, R. Bartelmes, M. Pikford, K. Marsh, T. Ins, S.de Mill va b. kino sanʼati namoyandalari kinematografiya tarixida oʻchmas iz qol-dirdi. 20-y.larda "Shimoldan kelgan Nanuk" (rej. R. Flaerti, 1922), "Janubiy dengizlarning Moanasi" (rej. R. Flaerti, 1926), "Ochkoʻzlik" (rej. E. Shtrogeym, 1924), "Ulugʻ namoyish" (rej. K. Vidor, 1925) kabi filmlar yaratildi. Ovozsiz kino sanʼatida Ch. Chaplin, G. Lloyd, B. Kiton, R. Arbekl, Ch. Konklin kabi kino qiziqchilari yetishib chiqdi. 20-y.larda kino i.ch. "Metro-Goldvin-Mayer", "Kolumbiya", "Paramaunt", "Uorner Brazers" degan asosiy kinokompaniyalar ixtiyorida boʻldi. "Rizqi-roʻzimiz" (rej. K. Vidor, 1934), "Men surgundan qochganman" (rej. Le Roy, 1932), "Gʻazab" (rej. F. Lang , 1935), "Jin koʻcha" (1937) 30-y.larning eng yaxshi filmlaridandir. 2-jahon urushi yillarida "Yettinchi xoch" (rej. F. Sinneman, 1943), "Shimol yulduzi" (rej. L. Maylstoun, 1943), "Moskvaga safar" (rej. J. Uorner, 1943) kabi filmlar paydo boʻldi. 50-y.larda Gollivud koʻp seri yal i filmlar chiqara boshladi: "Ben-Gur", "Spartak", "Kleopatra" va b. "Nyu-York maktabi" deb atalgan ilgʻor maktab ki-nematografchilari "Bauerida" (1956), "Qayt, Afrika" (1959), "Oʻqraygan koʻz", "Soyalar", "Aloqdchi" kabi filmlarni yaratdilar. 60-y.lardagi AQSH kinofilmlarining eng yaxshilari qatoriga "Bonni va Klayd" (A. Peni, 1966), "Favqulodda hodisa" (S. Lyumet, 1967), "Janubning diqqinafas tunida" (M. Nikole, 1967), "Bitiruvchi" (1968) kabilar kiradi. 70—80-y.

larda koʻngilochar va sarguzasht filmlar, "dahshat" va "falokat" filmlari chiqarishga kirishib ketildi. AQSH kinoaktyorlari — B. Lankaster, S. Tresi, M. Brando, G. va D. Fondalar, D. Xofman. AQShda kino sanʼati oʻquv va i.t. muassasalari, jumladan, Kino sanʼati akademiyasi (1927 y.da asos solingan) bor, u har yili mamlakat va chet ellarda yaratilgan eng yaxshi filmlarga "Oskar" mukofotini beradi.

Oʻzbekiston—Amerika munosabatlari[tahrir]

OʻzR bilan AQSH oʻrtasidagi ikki tomonlama siyosiy va iqtisodiy munosabatlar bir nechta hukumatlararo shartnoma va bitim asosida tartibga solib turiladi. Hamjihatlik haqidagi memorandum, Investitsiyalarni ragʻbatlantirish va oʻzaro himoya qilish haqidagi shartnoma, Savdo bitami, Maslahatlashuvlar oʻtkazish toʻgʻrisidagi qoʻshma bayonot, Konsullik munosabatlariga oid qoʻshma axborot asosiy hujjatlardir.

OʻzR prezidenti I. A. Karimovning 1996 y. iyunida AQShga qilgan tashrifi ikki mamlakat oʻrtasidagi munosabatlarni yanada rivojlantirishga koʻmaklashgan muhim voqea boʻldi. Tashrif chogʻida ikki tomonlama huj-jatlar majmui imzolandi. Buxoro viloyatidagi gaz konlarini oʻzlashtirish loyihasini mablagʻ bilan taʼminlash, surkov materiallari ishlab chiqaruvchi qoʻshma korxona barpo etish, q.x. korxonalariga lizing xizmati koʻrsatuvchi qoʻshma korxona tashkil qilish toʻgʻrisidagi bayonnomalar, OʻzR Tashqi iqtisodiy faoliyat (TIF) Milliy banki bilan AQSH Savdo va taraqkiyot agentligi oʻrtasida Toshkent aviatsiya i.ch. birlashmasida birgalikda aviatexnika i.ch. loyihasining texnik-iqtisodiy asoslamasini tayyorlash uchun Amerika tomonidan grant ajratish toʻgʻrisidagi bitim, Oʻzbekiston TIF Milliy banki bilan "Bank of Amerika" oʻrtasida hamkorlik toʻgʻrisidagi memorandum, OʻzR Davlat geol. va mineral resurelar qoʻmitasi bilan "Nyumont-Mayning" kompaniyasi oʻrtasida hamjihatlik toʻgʻrisidagi memorandum, OʻzR Davlat geol. va mineral resurelar qoʻmitasi bilan "Nyumont-Mayning" va "Mitsui" korporatsiyalari oʻrtasida "Qizilolmasoy" va "Koʻchbuloq" ruda konlarini birgalikda oʻzlashtirish toʻgʻrisidagi bitim shular jumlasidandir.

1999 y.da Oʻzbekiston bilan AQSH oʻrtasidagi tovar aylanmasi 282 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. Oʻzbekiston AQShdan bugʻdoy, xalq isteʼmol mollari, asbob-uskunalar sotib oladi. Eksport asosan paxta tolasidan iborat. AQShdagi turli firma va kompaniyalarning Oʻzbekiston bilan muvaffaqiyatli hamkorligi, delegatsiyalar almashu-vi ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlarni mustahkamlashga imkon beradi.

Oʻzbekistonda bir qancha OʻzbekistonAmerika qoʻshma loyihalarini amalga oshirishga kirishildi. Ular orasida eng yiriklari "Nyumont-Mayning" kompaniyasi tomonidan Zarafshon sh.da oltin ruda konidan foydalanish, "Interneshnl Telset, Ink." kompaniyasi tomonidan Toshkent sh.da kabel televideniyesi tarmogini yaratish va boshqarish loyihalaridir.

Amerikaning firma va kompaniyalaridan "Barents grupp" kimyo sanoati sohasida, "Kellog" Koʻqdumaloq koni uchun kompressor st-yasi qurish, "AIG", "Emsi-Ay" turli sohalarda oʻzbekistonlik sheriklari bilan muvaffaqiyatli hamkorlik qilmoqda.

"Zarafshon-Nyumont" OʻzbekistonAmerika qoʻshma korxonasi Qizilqum choʻlida qisqa muddatda zamonaviy korxona barpo etdi.

MDH mamlakatlaridagi katta loyihalarni roʻyobga chiqaruvchi Amerika firmalarining tadqiqotlarini mablagʻ bilan taʼminlovchi AQShning yirik nohukumat tashkiloti — Savdo va taraqqiyot agentligi oltin qazib chiqaruvchi modulli yangi zavod loyihasining texnik-iqtisodiy asoslamasini mablagʻ bilan taʼminlash uchun Navoiy kon-metallurgiya k-tiga grant ajratishga qaror qildi.

Oʻzbekiston — Amerika hamkorligiga xususiy biznes namoyandalari ham salmoqli hissa qoʻshdi. Jumladan 1997 y.da Amerikaning "Keys interneyshnl" kompaniyasi yordamida Toshkent traktor zavodi qayta qurilib, shu firmaning zamonaviy traktorlarini i.ch. yoʻlga qoʻyildi. "Boing" kompaniyasi esa oʻzaro manfaatli shartlar (lizing) asosida yoʻlovchi tashiydigan samolyotlar yetkazib berdi. "Boing" qulayligi jihatidan ham, uchish xavfsizligi jihatidan ham Rossiyaning shu toifadagi samolyotlaridan katta farq qiladi.

Dunyodagi eng kuchli kompyuter kompaniyasi IBM esa Oʻzbekiston bank tizimini kompyuterlash sohasida katta amaliy yordam berdi. Amerikaning IREX, ACCELS, Soros jamgʻarmasi kabi muassasalari esa AQSH va Yevropaning ilmiy markazlarida Oʻzbekiston uchun mutaxassislar taiyerlashga oid dasturlarni amalga oshirmoqda.

Oʻtish davrining qiyinchiliklarini bartaraf etishda AQSH hukumati va xayriya jamgʻarmalari insonparvarlik yordami berib, Oʻzbekistonga bolalar va davolash muassasalari uchun doridarmon, tibbiyot asbob-uskunalari, kiyimkechak, oziq-ovqat mahsulotlari yuborib turibdi. 1997 y. noyabrda AQSH prezidenti rafiqasi Xillari Klintonning Oʻzbekistonga tashrifi ikki mamlakat oʻrtasidagi samarali aloqalarni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega boʻldi.

1997 y. 9—11 iyunda OʻzbekistonAmerika qoʻshma komissiyasining tuzilishi AQSH bilan Oʻzbekiston oʻrtasidagi munosabatlarning yanada mustahkamlanib va rivojlanib borayotganligini koʻrsatdi. Qoʻshma komissiya mintaqaviy siyosiy muammolarni oʻz ichiga olgan oʻzaro manfaatli masalalar, Oʻzbekistonning siyosiy va iqtisodiy islohotlardagi siljishi, harbiy sohada hamkorlik qilish hamda Oʻzbekistonda xo-rijiy investitsiyalar uchun sharoitlarni muhokama etadi. 1998 y. 26—27 fevral Vashington sh.da qoʻshma komissiyaning birinchi, 1999 y. 24—25 may Toshkent sh.da ikkinchi majlisi boʻlib oʻtdi.

Geografiyasi[tahrir]


Geografik joylashuvi[tahrir]

Tabiati va iqlimi[tahrir]

Tarixi[tahrir]

Hududiy bo'linishi[tahrir]

Asosiy maqola: AQShning hududiy bo'linishi.

AQSh ma'muriy jihatdan 50 shtatga va 1 federal okrugga bo;linadi.

  1. Aydaho
  2. Ayova
  3. Alabama
  4. Alyaska
  5. Arizona
  6. Arkanzas
  7. Vayoming
  8. Vashington
  9. Vermont
  10. Virginiya
  11. Viskonsin
  12. Gavayi
  13. Delaver
  14. Jorjiya
  15. Garbiy Virginiya
  16. Illinoys
  17. Indiana
  18. Kaliforniya
  19. Kanzas
  20. Kentukki
  21. Kolorado
  22. Konnektikut
  23. Luiziana
  24. Massachusets
  25. Minnesota
  26. Missisipi
  27. Missuri
  28. Michigan
  29. Montana
  30. Men
  31. Merilend
  32. Nebraska
  33. Nevada
  34. Nyu-Hempshir
  35. Nyu-Jersi
  36. Nyu-York
  37. Nyu-Meksiko
  38. Ogayo
  39. Oklahoma
  40. Oregon
  41. Pensilvaniya
  42. Rod-Aylend
  43. Shimoliy Dakota
  44. Shimoliy Karolina
  45. Tennessi
  46. Texas
  47. Florida
  48. Janubiy Dakota
  49. Janubiy Karolina
  50. Yuta

Siyosiy vaziyati[tahrir]

Iqtisodiyoti[tahrir]

Aholisi[tahrir]

AQSHdagi til siyosati[tahrir]

Madaniyati[tahrir]

Qurolli Kuchlari[tahrir]

AQSh haqidagi boshqa maqolalar[tahrir]

Manbalar[tahrir]