Amerika Qoʻshma Shtatlari

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
(AQShdan yoʻnaltirildi)
Amerika Qo`shma Shtatlari
United States of America
Amerika Qoʻshma Shtatlari davlat bayrogʻi   Amerika Qoʻshma Shtatlari davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: In God We Trust
(Inglizcha: Xudoga ishonamiz)
Eski:E pluribus unum
(Lotincha: Koʻpchilikdan biri)
Madhiya: The Star-Spangled Banner
Amerika Qoʻshma Shtatlari Xaritasi
Poytaxt Vashington
Rasmiy til(lar) Ingliz
Hukumat Prezidentlik Respublika
 •  Prezident   Barak Obama
 •  Vitse-Prezident   Joe Biden
Mustaqillik   Buyuk Britaniyadan
 •  Sana   4-iyul, 1776-yil
Maydon  
 • Butun 9,631,418 km² (3-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 295,734,134 (3- oʻrin)
 • Zichlik 30/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$12,410,000 mil. (1-)
 • Jon boshiga AQSh$41,963
Pul birligi AQSh Dollar (USD)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma US
Internet domen .us
Telefon prefiksi +1

Amerika Qoʻshma Shtatlari (AQSh, ingl. United States of America) - Shimoliy Amerikadagi mamlakatdir. Poytaxti - Vashington, Kolumbiya Okrugi shahri. BMT aʼzosi.

Amerika qo`shma shtatlari (United States of America), (AQSH) — Shim. Amerikadagi davlat. Sharqdan Atlantika, g`arbdan Tinch okean, jan.sharqdan Meksika qo`ltig`i bilan o`ralgan. Ma`muriy jihatdan 50 shtat va Kolumbiya federal okrugiga bo`linadi. Alyaska va Gavayi shtatlari mamlakat asosiy hududidan tashqarida joylashgan. Puerto-Riko Hamdo`stligi, Shim. Mariana o.lari Hamdo`stligi, Guam, Virginiya o.lari, Sharqiy Samoa ham AQShga qarashli. Mayd. 9373000 km2, aholisi 271,6 mln. kishi (1999). Poytaxti — Vashington sh.


Davlat tuzumi[tahrir]

AQSH — federativ respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1787 y.da qabul qilingan. Davlat va hukumat boshlig`i, qurolli kuchlar bosh qo`mondoni — prezident, uning vakolatlari juda katta. Vitse-prezident bilan birga bavosita, ikki bosqichli saylov yo`li bilan (saylovchilar hay`ati orqali) 4 y. muddatga saylanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni senat va vakillar palatasidan iborat ikki palatali kongress amalga oshiradi. Senatda 100 senator bor (ular 6 y. muddatga, har shtatdan 2 tadan saylanadi va 1/3 qismi har 2 y.da yangilab turiladi). Vakillar palatasiga 435 deputat 2 y.ga saylanadi. Ijrochi hokimiyat organi — AQSH hukumati prezident tomonidan senatning roziligi bilan tayinlanadi; 13 vazirdan iborat bo`ladi. Hukumat kongress oldida mas`ul emas. Har bir shtatning o`z konstitutsiyasi bor. Shtatdagi qonun chiqaruvchi hokimiyatni qonun chiqaruvchi majlis, ijrochi hokimiyatni esa gubernator amalga oshiradi. AQSH davlatining konstitutsiyaviy tizimiga uch siyosiy-huquqiy qoida asos qilib olingan, bu qoidalar — hokimiyatning bo`linishi, federalizm va sudning konstitutsiyaviy nazoratidan iborat. Hokimiyatning bo`linish qoidasi davlat hokimiyatining uch tarmog`i — qonun chiqaruvchilik, ijroiya va sud hokimiyatlarining mustaqilligini va ular o`rtasida vazifalarning chegaralab qo`yilishini nazarda tutadi. Federal darajadagi uch tarmoq — Kongress, Prezident va Oliy suddir.

Tabiati[tahrir]

Atlantika okeanining AQSH qirg`og`ida ko`rfaz va qo`ltiqlar juda ko`p, sohillari asosan pasttekislikdan iborat; eng katta ya.o.— Florida. Mamlakat relyefi uch turga bo`linadi. G`arbdagi Kordilyera tog` tizmasi AQSH hududining uchdan bir qismini egallaydi. Tinch okean sohili baland tog`lar (Alyaska tizmasida AQSH va butun — 6194 m balandlikdagi Mak-Kinli cho`qqisi joylashgan; bundan tashqari Qirg`oqbo`yi tizmalari va Kaskadli tog`lar, SyerraNevada tog`lari bor). Sharqiy mintaqani Qoyali tog` tizmalari egallagan. Mazkur ikkala tog`li mintaqa oralig`ida Kolumbiya va Kolorado platolari bor. Katta Havza cho`l yassi tog`liklarini chuqur daralar bir-biridan ajratib turadi. Sharqda uncha baland bo`lmagan Appalachi tog`lari (bal. 2037 m gacha, Mitchell tog`i) bo`lib, uni torgina Atlantika bo`yi pasttekisligi okeandan ajratib turadi. Kordilyera bilan Appalachi o`rtasida Markaziy tekisliklar, Buyuk tekisliklar (yoki Preriy platosi) va Meksikabo`yi tekisliklarini o`z ichiga olgan ichki tekisliklar joylashgan. Shim.da suv-muz shaklidagi relyefli Lavrentiy tepaligining bir qismi joylashgan. AQSH — foydali qazilma zaxiralari va xilma-xilligi jihatidan dunyoning eng boy mamlakatlaridan biri. Ko`mir, neft, gaz, mis, qo`rg`oshin, pyx, uran, temir, titan rudalari, simob, oltin, molibden, volfram, fosforit konlari mavjud. Tosh va kaliy tuzlari, oltingugurt va b. minerallar ham bor. AKSH hududining deyarli hammasi mo``tadil va subtropik mintakalarda, Alyaska — subarktika, Floridaning jan. qismi tropik mintaqalarda joylashgan. Mamlakatning shim.-sharqiy va sharqiy qismlari iqdimiga iliq Golfstrim oqimi, Tinch okean sohili iqlimiga sovuq Kaliforniya oqimi anchagina ta`sir o`tkazadi. Hudud yuzasining tuzilish xususiyatlariga ko`ra shim. va jan. mintaqalar o`rtasida havoning faol almashinuvi munosabati bilan ob-havo tez-tez o`zgarib turadi. AQSH ichki mintaqalarining iqlimi — kontinental, Kordilyera ichki hududlarida keskin kontinental. Bismark sh.da (Shim. Dakota shtati) yanvarning o`rtacha t-rasi —19’, iyulda 21°, Chikago sh.da yanvarda —3,7° va iyulda 32, G. Meksikabo`yi pasttekisligi va Atlantika bo`yi pasttekisligining jan. qismida subtropik iqlim. Yangi Orlean sh.da yanvarning o`rtacha t-rasi 12°, iyulda 27,4°. Atlantika bo`yi sohilining shim.-sharqiy qismi va Tinch okean bo`yi sohilining shim. qismida — dengiz iqlimi. NyuYorkda yanvar ning o`rtacha t-rasi —0,8°, iyulda 23". Tinch okean sohilining jan.

da O`rta dengizga o`xshash iqlim, Kordilyera jan. qismining ichki r-nlarida juda issiq va qurg`oqchil. Havoning eng past t-rasi (—64° gacha) Yukon yassi tog`ligi (Alyaska)da, eng yuqori t-rasi esa (50°) Ajal vodiysi (Kaliforniya)da kuzatilgan.

O`rtacha yillik yog`in Alyaskaning jan.-sharqida va Vashington shtatining g`arbida — 3000—4000 mm, mamlakatning jan.-sharqida — 1500—2000 mm, ichki tekisliklarda — sharqda 1500 mmdan g`arbda 3000 mm gacha. AQShning ko`p daryolari Atlantika okeani havzasiga quyiladi. Mamlakat hududidan dunyoning eng yirik daryo tizimlaridan biri — Missuri bilan Missisipi daryosi oqib o`tadi. Appalachidan oqib kelib Atlantika okeaniga quyiladigan daryolar (Gudzon, Potomak va b.) — qisqa, tez va sersuv. Kordilyeraning daryo tarmog`i siyrakroq. Bu yerdagi Kolumbiya, Kolorado kabi soylar chuqur daralardan oqib o`tadi. Mamlakat shim.da, Kanada chegarasida Buyuk ko`llar (Yuqori ko`l, Guron, Michigan, Eri, Ontario) bor. Katta Havza tog`ida Katta Sho`r ko`l, Floridada ko`pdan-ko`p sayoz ko`l va qo`ltiqlar, Alyaskada muzliklardan hosil bo`lgan tektonik ko`llar, jumladan, Iliamna ko`li bor. Ichki suvlardan sanoat va kommunal suv ta`minoti, kema qatnovi, sug`orish va gidroenergiya manbai sifatida barakali foydalaniladi. Tuproq qoplami xilma-xil. Shim.-sharqda serajriq podzol (kulrang) va qo`ng`ir o`rmon tuproq, jan.-sharqda qizg`ish va sarg`ish tuproq, Ichki tekisliklarda qoramtir preriy, qoratuproq va to`q sur, Kordilyeraning tog` oralig`i platosida quruq dashtlarning kulrang va och sur tuproqlari. Mamlakat shim.-sharqida aralash va qarag`ay o`rmonlari, jan.da keng bargli, Tinch okean sohili va Kordilyera yon bag`irlarida igna bargli o`rmonlar ustun. Markaziy tekisliklarning g`arbidagi ayrim joylarda o`tsimon preriy o`simlikzorlari, Buyuk tekisliklar, Kordilyera platosi va vodiylarida quruq dashtlarning o`simliklari saqlanib qolgan. Kordilyera yassi tog`ligining qurg`oqchil qismini yarim cho`l va cho`llar egallaydi. Muhofazaga olingan yirik tabiat ob`yektlari orasida Iyellouston milliy bog`i, Yosemit milliy bog`i, Sekvoyya, Grand-Kanon milliy bog`lari, Mamont va Karlsbad g`orlari bor.


Aholisi[tahrir]

AQShning hozirgi aholisi uch asosiy etnik tarkibiy qismdan: AQSH amerikaliklari, muhojirlar va tub joy aholisidan iborat. AQSH aholisining 82,8% ni asli kelib chiqishi yevropaliklar, 12,6% ni afrikaliklar, 3,6% ni osiyoliklar, 1% ni in-deyslar, eskimoslar, aleutlar tashkil etadi. Aholining 80% shaharlarda yashaydi. AQSH amerikaliklari millat sifatida asosan 18-a.ning 2-yarmida Yevropaning turli mamlakatlaridan kelgan muhojirlarning aralashib ketishi natijasida tarkib topgan. Afroamerikaliklar ("qoralar" deb ata-luvchi negrlar) AQSH amerikaliklarining irqiy-etnografik guruhi bo`lib, ular 17—19-a.larda mamlakatga keltirilgan afrikalik qullarning avlodlaridir. Afroamerikaliklar ko`p asrlar davomida ayirmachilik va kamsituvga duchor qilinishiga qaramay, afrikaliklarning oq tanlilar bilan jismoniy aralashuvi sodir bo`ldi. Duragaylar afroamerikaliklar umumiy sonining anchagina qismini tashkil etadi. AQShda meksikanlar, italyanlar, nemislar, fransuzlar, shvedlar, norveglar, gollandlar, yaponlar, po-lyaklar, xitoylar va b.xalqlar ham yashaydi. AQShda 5 mingga yaqin o`zbek istiqomat qiladi. Ular asosan NyuYork, Vashington, Nyu-Jersi shtatlarida, Filadelfiya sh.da hamda mamlakatning boshqa shtat va shaharlarida yashaydi. Ular turli kasb hamda tijorat ishlari bilan shug`ullanadilar. Hoz. amerikalik o`zbeklarning ota-bobolari 1917 y.gi oktyabr to`ntarishidan keyin bolsheviklar tazyiqidan qochib, avval Afg`oniston va Xitoyga o`tib ketganlar. 1950-y.larda esa, Pokiston, Saudiya Arabistoni, Turkiya orqali AQShga borib qolishgan. 2-jahon urushi davrida turli yo`llar bilan u yerga borib qolgan o`zbeklar ham uchraydi. AQSH aholisining zichligi — 1 km2 ga 27,2 kishi. Rasmiy tili — ingliz tili. Dindorlar asosan protestantlar va katoliklardir. Yirik shaharlari: Nyu-York, Chikago, LosAnjeles, Filadelfiya, Xyuston, Detroyt, San-Fransisko, Vashington, Boston, Dallas, Klivlend, Baltimor (yana q. Amerikaliklar).


Tarixi[tahrir]

Qadim zamonlarda hozirgi AQSH hududida indeys va eskimoslar yashagan. Amerika 1492 y.da X. Kolumb tomonidan kashf etilgandan keyin 16-a.da Ispaniya, Fransiya, Angliya, Gollandiya, Shvetsiya Shim. Amerikadagi bo`sh yerlarni egallashga kirishdi. Angliya 18-a. o`rtalarida asosiy raqiblarini surib chiqarib, qit`aning sharqiy qismida o`zining mustamlakachilik hukmronligini o`rnatdi. Yerlarni egallash va o`rnashib olish bilan ayni bir vaqtda mahalliy aholi qirg`in qilindi va Afrikadan qul negrlar ommaviy ravishda olib kelindi. 1775—83 ylardagi Shim. Amerikada mustaqillik uchun urush davomida 1776 y. 4 iyulda federal davlat — AQShga asos solindi va u respublika deb e`lon qilindi. J. Vashington AQShning birinchi prezidenta etib saylandi. Mamlakat shim.da sanoat va fermerlik, jan. da quldorlikka asoslangan dehqonchilik rivojlandi. G`arbdagi indeys qabilalarini haydab yuborish va yangi yerlarni o`zlashtirish hisobiga AQSH hududi tez kengaya bordi. 1803 y.da Fransiyadan G`arbiy Luiziana "sotib olindi", 1819 y.da Ispaniya Floridaning bahridan o`tdi, 1836 y.da Meksikadan Texas tortib olindi. 19-a. mobaynida hozirgi Kaliforniya, Arizona, Nyu-Meksiko, Nevada shtatlarining hududlari, Kolorado va Vayoming shtatlarining bir qismi qo`shib olindi. 19a. o`rtalarida AQShda "ikki partiyali tizim" tarkib topdi. Endi hokimiyatni Demokratik partiya bilan Respublikachilar partiyasi galmagal boshqaradigan bo`ldi. Shim. burjuaziyasi bilan janub plantatorlari o`rtasidagi ziddiyat AQShda 1861—65 y.lar fuqarolar urushiga olib keldi, unda prezident A. Linkoln boshchiligidagi shim. shtatlar g`alaba qozondi. Urush davomida yer ulushlari haqida (1862), quldorlikni bekor qilish to`g`risida (1865) qonunlar qabul qilindi. Fuqarolar urushidan so`ng mamlakat iqtisodiyoti jadal rivojlana boshladi. 1867 y.da AQSH chor Rossiyasidan Alyaska va Aleut o.larini sotib oldi; 19-a. oxirida Filippin, Gavayi, Puerto-Riko va b.ni, 1903 y.da Panama kanali zonasini qo`lga kiritdi. Ikki asr bo`sag`asida AQShga ko`chib kelishning yangi to`lqini boshlandi. Muhojirlarning aksariyati jan.-sharqiy Yevropadan edi. Birinchi jahon urushi davri (1914— 18)da AQSH avvaliga betaraflik mavqeida turdi, 1917 y.apr.da Antanta tomonida turib harakat qildi. Urushdan keyin AQSH iqtisodiy yuksalish davriga kirdi. Ammo tez orada iqtisodiy inqiroz (1929—33) boshlanib, ishsizlik kuchaydi (1933 y. 17 mln. ishsiz bor edi), korxonalar sindi, i.ch. keskin pasaydi. Inqiroz sharoitida F. Ruzvelt (1933— 45 y.larda AQSH prezidenta) boshchiligidagi Demokratik partiya ma`muriyati hokimiyat tepasiga keldi. Uning tashabbusi bilan bir qancha ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlar amalga oshirildi, "yangi yo`l" deb atalgan bu yo`l AQShni inqirozdan olib chiqish maqsadini ko`zlar edi. 1941 y.da Yaponiya Amerikaning PyorlXarbor harbiy-dengiz bazasiga hujum qilganidan keyin AQSH 2-jahon urushiga qo`shildi va Gitlerga qarshi koalitsiya tomoniga o`tdi. Amerika qurolli kuchlari asosan Tinch okeanda Yaponiyaga qarshi jangovar harakatlarda qatnashdi. 1943 y.da Italiyaga qo`shin tushirdi. AQSH ittifoqchilarning xalqaro anjumanlarida (1943 y. Texron, 1945 y. Qrim, 1945 y. Potsdam konferensiyalarida) qatnashdi. Nihoyat, 1944 y. 6 iyunda AQSH bilan Buyuk Britaniya ikkinchi frontni ochdi. 1945 y.avg .da G. Trumen (1945—53 ylarda AQSH prezidenta) buyrug`i bilan Yaponiyaning Xirosima va Nagasaki shlariga atom bombalari tashlandi; o`n minglab tinch aholining qirilishiga sabab bo`ldi. 1950-53 y.larda AQSH Koreya urushida qatnashdi, 1956—75 y.larda Vyetnamda urush olib bordi. 1945 y.dan AQSH — BMT, shuningdek Amerika davlatlari tashkiloti, NATO a`zosi. O`zR bilan diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 12 fevralda o`rnatgan.

Milliy bayrami — Mustaqillik kuni — 4 iyul (1776).


Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari[tahrir]

Respublikachilar partiyasi, 1854 y.da tuzilgan; Demokratik partiya, 1828 y.da tuzilgan; Kommunistik partiya, 1919 y. tuzilgan; Amerika Mehnat Federatsiyasi — i.ch. kasaba uyushmalari Kongressi, 1955 y. tashkil etilgan. AQShda salkam 40 mustaqil kasaba uyushmalari ham bor, ularga 4,5 mln. ishchi va xizmatchi a`zo bo`lib kirgan.


Xo`jaligi[tahrir]

AQSH — dunyoda iqtisodiy jihatdan eng yuksak darajada rivojlangan mamlakat. Yalpi milliy mahsulot, sanoat va q.x. ishlab chiqarish hajmi, tovar va kapital eksport qilish, i.ch.ning tuplanish va markazlashuvi, ilmiy tadqiqotlarga sarf-xarajat va sh.k. bo`yicha 1-o`rinda turadi. Butun dunyodagi sanoat i.ch.ning uchdan bir qismi AQSH ulushiga to`g`ri keladi. Xalqaro boshqaruv taraqqiyoti in-ti o`tkazgan tadqiqot ma`lumotlariga ko`ra, 1994—96 y.larda iqtisodiy rivojlanish nuqtai nazaridan yetakchi davlatlar o`rtasida ham AQSH birinchi o`rinda turibdi.


Sanoati[tahrir]

AQSH milliy daromadining 66,3% sanoatda hosil qilinadi. Sanoat i.ch.ning yarmiga yaqini sanoat korporatsiyalari qo`lida. Ular orasida: "Ekson", "Mobil", "Teksako", "Shevron", "Standard oyl of Kaliforniya", "Standard oyl of Indiana", "Galf oyl" neft, "Jeneral motore", "Ford motor", "Kraysler" avtomobil, "IBM", "Jeneral elektrik", "ITT" elektr mashinasozligi, "YU. S. Stil" po`lat quyish, "Dyupon de Nemur" kimyo va b. korporatsiyalar bor. Harbiy sanoat korporatsiyalari orasida "Jeneral daynemiks", "Lokxid", "Makdonnel Duglas", "Grumman", "Xyuz eyrkraft" yetakchi o`rinni egallaydi. Avia-raketa-kosmik, energomashinasozlik, elektron, shuningdek neft kimyosi, atom va energetika sanoati g`oyat tez suratlar bilan taraqqiy etmoqda. Elektr energiyaning 74% issiqlik elektr stansiyalarida, 12,1% GESlarda, 14,1% AESlarda hosil qilinadi. Neft (Meksika qo`ltig`i sohilidagi Galf, Kaliforniya, Alyaska), tabiiy gaz va oltingugurt (Galf), kumir (Appalachi va Markaziy havzalar), temir ruda (Yuqori ko`l atrofi), fosforit (Florida), uran, rangli metallar, kaliy tuzlari va sh.k. qazib olinadi. Qora metallurgiyaning asosiy markazlari — Chikago, Pittsburg , Detroyt, Klivlend, Buffalo, Baltimor, Filadelfiya. Alyuminiy sanoati Galf atrofida hamda Kolumbiya va Tennessi daryolari havzalarida joylashgan. Sanoatning yetakchi tarmog`i — mashinasozlik va metallsozlik. Sanoat va energetika asbob-uskunalari, qurilish va q.x. mashinalari i.ch. asosan shim.-sharqiy shtatlarda, elektrotexnika va aloqa vositalari i.ch. shim.-sharq va Kaliforniyada Yo`lga qo`yilgan. Avtomobilsozlikning bosh markazi Detroyt sh. Samolyotlar, raketa va kosmik texnika ishlab chiqaruvchi zavodlar asosan Los-Anjeles, San-Diyego, Boston, Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Buffalo, Dallas, Atlanta va b. shaharlarda joylashgan. Kemasozlik (asosan harbiy kemasozlik) AQSH shim.sharqiy sohili portlarida rivojlangan. Atom sanoatining asosiy markazlari — Ok-Rij, Padyuka, Portsmut, Eyken, Xanford. Kimyo sanoati ximikatlar, plastmassalar, kimyoviy tola, sintetik kauchuk, loklar, kir yuvish vositalari, bo`yoqlar, ma`danli o`g`itlar va sh.k.ni ishlab chiqaradi. Mazkur tarmoq korxonalari asosan shim.-sharqiy shtatlarda, Meksika qo`ltig`i sohilidagi shaharlarda joylashgan. Harbiy sanoat asosan Kaliforniya, Nyu-York, Texas, Konnektikut, Missuri, Massachusets, Virginiya shtatlarida. Yengil sanoat tarmoqlaridan eng salmoklisi to`qimachilik (ko`proq Shim. Karolina, Jan. Karolina va Jorjiya shtatlarida) va tikuvchilik (Nyu-York va jan. shtatlar). Charm-poyabzal sanoati yaxshi rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati o`z xom ashyosi bilan yaxshi ta`minlangan. Uning yetakchi tarmoqlari — go`sht, sut, un, yog`, qand-shakar, konserva, alkogolli, alkogolsiz ichimliklar, tamaki.

Qishloq xo`jaligi[tahrir]

AQSH milliy daromadining 8% dan ko`prog`i q.x.da hosil qilinadi. Yirik fermalar yetakchi rol o`ynaydi. Umuman q.x. sermahsul va sertovar bo`lib, muayyan hududlar ayrim mahsulot turlariga ixtisoslashgan va markazlashgan. Mamlakatda 2 mln.

ga yaqin fermer xo`jaligi bor, bir fermer xo`jaligi o`rta hisobda 190 ga yerda dehqonchilik qiladi. Mehnatga yaroqdi aholining 2,5% q.x.da band. AQShda asosan makkajo`xori, soya, paxta, tamaki, sholi, kartoshka, kungaboqar, qand lavlagi, shakarqamish va b. ekiladi. Bug`doyzorlar ("bug`doy mintaqasi") Buyuk tekisliklar va Kolumbiya platosida (asosan Kanzas va Shim. Dakota shtatlari), makkajo`xori ("makkajo`xori mintaqasi") Buyuk ko`llarning jan. va g`arbida (Ayova, Illinoys shtatlari) ustunlik qiladi, paxtazorlar faqat Missisipi daryosi vodiysi hamda Texas, Arizona va Kaliforniya shtatlarida uchraydi. Qand lavlagi, shakarqamish Missisipi daryosi etaklarida va Gavayi o.larida, tamaki Shim. Karolina, Virginiya va Kentukki shtatlarida yetishtiriladi. Bog`dorchilik va polizchilik Kaliforniya, Floridada, Atlantika okeani va Buyuk ko`llar sohillarida ko`proq. Keng cho`llar va "makkajo`xori mintaqasi" shtatlarida go`shtbop chorvachilik, shim.sharqda va Kaliforniyada sut chorvachiligi rivojlangan. Minnesota va Viskonsin shtatlarida sutning ko`p qismi qayta ishlanib, pishloq va sariyog` ishlab chiqariladi. Qo`ychilik asosan qurg`oqchil tog`li shtatlarda rivojlangan. Go`shtbop jo`ja (broyler), tovuq, kurka yetishtirishga katta ahamiyat beriladi. Tuxum ko`proq jan.-sharqiy shtatlardagi yirik parrandachilik fab-rikalarida yetishtiriladi. AQShda 102 mln. bosh qoramol, 51 mln. bosh cho`chqa, 10 mln. bosh qo`y bor. Baliq ovlash rivojlangan. Hamma turdagi yog`och tayyorlanadi.


Transporti[tahrir]

Ichki yuk tashishda t.y., avtomobil transporti, ichki suv transporti, dengiz transporti, havo transporti, gaz va neft quvurlari muhim ahamiyatga ega. Asosiy dengiz portlari: Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Yangi Orlean, Xyuston, San-Fransisko, Buyuk ko`llarda — Chikago, Dulut. Aviatsiya qatnovi asosiy uzel-lari — NyuYork, Chikago, Atlanta, Los-Anjeles, Mayami, Dallas.


Tashqi savdosi[tahrir]

Dunyoning turli mamlakatlariga bevosita mablag` sarflash ko`payib bormoqda. Eksportda ham, importda ham tayyor mahsulot ustun. AQShdan sanoat va energetika mashina-uskunalari, transport vositalari, kimyo tovarlari, to`qimachilik va qog`oz mahsulotlari, ko`mir, oziq-ovqat va yembop don, soya, paxta, tamaki va b. mahsulotlar chiqariladi; neft va neft mahsulotlari, ruda va metall, sanoat mashina-uskunalari, uzoq muddat foydalaniladigan ro`zg`or anjomlari, kiyim-kechak, poyabzal, yog`och, qog`oz, baliq, go`sht, qand-shakar, kofe va b. keltiriladi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari — Kanada, Yaponiya, Meksika, G`arbiy Yevropa mamlakatlari. Pul birligi — Amerika dollari.

Tibbiy xizmati[tahrir]

Mamlakat kasalxona muassasalarining 70% — xususiy. Shifokorlarni tibbiyot maktablari tayyorlaydi. Saratoga-Springs, Kliften, Trenchlik, Xot-Springsda balneologiya, Atlantiksitida dengiz bo`yi, Santa-Klaus, Monterey, Santa Barbarada dengiz kurortlari bor. Atlantika va Tinch okeanlari sohillari va orollarida, shuningdek tog` va cho`l joylarda iqlimiy st-yalar joylashgan.

Maorifi va madaniy-ma`rifiy muassasalari[tahrir]

Milliy maorif tizimi mustaqillik uchun urush (1775—83)dan keyin qaror topa boshladi. 1852 y.da Massachusets shtati AQShda birinchi bo`lib majburiy boshlang`ich ta`lim to`g`risida qonun qabul qildi. AQShdagi ko`pchilik shtatlarda 7—16 yoshdagi bolalar uchun o`qish majburiy. O`rta maktabning turlari ko`p: 3 y.lik kichik o`rta maktab, 6 y.lik birlashgan kichik va o`rta, 4 y.lik o`rta maktab. Barcha variantdagi o`rta maktablarda o`qish muddati — 12 y. Oliy ta`lim tizimi universitetlarni, 4 y.lik kollejlarni bundan tashqari to`liq oliy ma`lumot bermaydigan 2 y.lik kichik kollejlarni, hunar va texnika in-tlarini o`z ichiga oladi. Barcha oliy o`quv yurtlarida ta`lim pulli. Eng yirik oliy o`quv yurtlari: Garvard, Kaliforniya (Berkli sh.da), Viskonsin, Michigan, Illinoys, Kornell (Itaka sh.da), Kolumbiya, Prinston, Chikago, Pensilvaniya universitetlari, Kaliforniya, Stenford va Massachusets texnologiya intlari. Yirik kutubxonalari: Kongress kutubxonasi (1800 y. tashkil etilgan), Nodir kitoblar va qo`lyozmalar kutubxonasi, Milliy arxiv kutubxonasi, Milliy tibbiyot kutubxonasi, universitetlarning kutubxonalari, Los-Anjeles (1872 y. tashkil etilgan), Chikago (1872 y. tashkil etilgan), Boston (1852 y. tashkil etilgan), Nyu-York (1895 y. tashkil etilgan) xalq kutubxonalari va b. Mashhur muzeylari: AQSH Milliy muzeyi, Havoda uchish va kosmonavtika milliy muzeyi, Nafis san`at asarlari milliy kolleksiyasi, Milliy san`at galereyasi, Tarix va texnika milliy muzeyi, Milliy portret galereyasi (hammasi Vashingtonda), Hoz. zamon san`at muzeyi, Metropoliten muzey, Amerika tabiatshunoslik tarixi muzeyi (Nyu-Yorkda), Boston nafis san`at muzeyi va b.


Ilmiy muassasalari[tahrir]

AQShda ilmiy muassasalarga rahbarlik qiladigan yagona markaz yo`q. Vashingtondagi AQSH Milliy FA (1863 y.da tashkil bo`lgan) fan va texnika masalalari bo`yicha federal hukumatning maslahatchisi hisoblanadi. 1964 y.da alohida Milliy texnika akademiyasi tuzilgan; Kaliforniya FA (1853), Chikago FA (1857) mavjud. Barcha i.t.larning anchagina qismi universitetlarda olib boriladi. 1965 y.da tashkil etilgan Milliy ta`lim akademiyasi maorif va ped. masalalari bilan shug`ullanadi. Mamlakatda birtalay ixtisoslashgan ilmiy tashkilot va jamiyatlar bor. 10 mingdan ortiq, asosan, xususiy sanoat firmalari, 700 ga yaqin federal hukumat muassasasi i.t. va tadqiqot-konstruktorlik ishlarini amalga oshiradi. Kongressning ijozati bilan federal hukumat barcha i.t. va konstruktorlik ishlarining yarmini pul bilan ta`minlaydi. 1950 y.da Millim ilmiy fond tashki l etildi. Bu muassasa zimmasiga i.t.larning yo`nalishini belgilash, ularni muvofiqlashtirish va pul bilan ta`minlash, ilmiy kadrlar tayyorlash vazifasi yuklatilgan. Fan va texnika masalalari bo`yicha federal kengash prezidentning maxsus yordamchisi boshchiligida hukumat muassasalari bajaradigan tadqiqot ishlarini nazorat qiladi. Davlat muassasalari orasidagi eng yirik fondlar Mudofaa vazirligiga qarashlidir. Bu vazirlik ixtiyorida 100 dan ortiq i.t. va tajriba ilmiy markazlari bor.


Matbuoti, radioeshittirish va teleko`rsatuvi[tahrir]

AQShdagi yirik kundalik gazetalar: "Nyu-York tayms" ("Nyu-York vaqti", 1851 y.dan), "NyuYork deyli nyus" ("Nyu-York kundalik yangiliklari", 1919 y.dan), "Nyu-York post" ("Nyu-York pochtasi", 1801 y.dan), "Vashington post" ("Vashington pochtasi", 1877 y.dan), "Vashington tayms" ("Vashington vaqti", 1982 y.dan), "Uollstrit djornel" ("Uollstrit gazetasi", 1889 y.dan), "Chikago tribyun" ("Chikago minbari", 1847 y.dan), "Los-Anjeles tayms" ("Los-Anjeles vaqti", 1881 ydan), jurnallar: "Taym" ("Vaqt", 1923 y.dan), "Nyusuik" ("Hafta yangiliklari", 1933 y.dan), "Yunayted steyts nyus end uorld riport" ("Qo`shma shtatlar yangiliklari va jahonga nazar", 1933 ydan), "Biznes uik" ("Biznes hafta mobaynida", 1929 y.dan), "Neyshn" ("Xalq", 1865 ydan), "Demokrat" (1961 ydan), "Layf" ("Hayot"). Yetakchi axborot agentliklari: Assoshieyted Press (AP; 1848 y.da tashkil etilgan) va YUPI (1958 y.da tashkil etilgan). Birinchi tijorat radiost-yasi 1920 y.da tashkil etilgan. AQShda 9 mingdan ko`proq radio va IZO telest-ya mavjud. Tajriba teleko`rsatuvi — 1928 y.dan, muntazam teleko`rsatuv 1941 y.dan ishlaydi.


Adabiyoti[tahrir]

17-a.dan rivojlana boshladi. 1775—83 y.lar mustaqillik uchun urush davridagi ma`rifatparvarlar, xususan, "Uchinchi tabaka" oliy maqsadlarining targ`ibotchisi B. Franklin va atoqli publitsist, "Somom aql" (1776) va "Inson huquqlari" (1791— 92) manifestining muallifi T. Peyn faoliyati milliy adabiyotni rivojlantirishda muhim rol o`ynadi. T. Jeffersonning "Mustaqillikdeklaratsi-yasi" (1776)da ilg`or ma`rifatparvarlik g`oyalari aks etdi. Yevropa romantizm i ta`sirida 19-a.ning 1-yarmida Amerika romantizmi yuzaga keldi va milliy o`ziga xoslik xususiyatlarini ifodalab berdi. Romantizmning dastlabki davri 1810— 30-y.larga to`g`ri keladi. Uning eng salmoqli vakillaridan V. Irving , U. K. Brayant, J. F. Kuper asarlarida Amerika xalqining farovon turmush haqidagi orzu-umidlari aks etgan. 19-a.ning 40—60-y.larida adabiyotda negrlarni qullikdan ozod qilish uchun boshlangan harakat bilan bog`liq yo`nalish yuzaga keldi. J. G. Uityer, X. U. Longfello, J. R. Louell, G. Bicher-Stou ("Tom toganing kulbasi"), R. Xildret kabi shoir va yozuvchilar asarlari, U. L. Xarrison, U. Filips, A. Linkoln, mutafakkir negr F. Duglaslarning publitsistikasi quldorlikka qarshi qaratildi. Shoir U. Uitmen ijodi ham milliy adabiyotni rivojlantirishda muh-im rol o`ynadi. Fuqarolar urushidan keyin AQSH adabiyotida Mark Tven ("Tom Soyerning sarguzashtlari", "Geklberri Finning sarguzashtlari") AQSH adabiyoti tarixida o`chmas iz krldirdi. T. Drayzer ("Moliyachi", "Amerika fojiasi"), F. Norris, J. London ("Martin Idei") 19a. AQSH adabiyoti an`analarini davom ettirib, AQSH adabiyoti tarixida yangi saxifa ochdilar. J. Londonning asarlarida insonning alohida toifasi, mard, kuchli, halol, ayni vaqtda o`z hayotiy kurashida yolg`iz inson gavdalantirilgan. T. Drayzerning romanlarida ijtimoiy hodisalar chuqur tahlil etilgan, zamon qaxramonlarining taqdiri keng miqyosda tasvirlangan, tarixga donishmandlarcha nazar tashlangan. 20-a.ning 20-y.larida "Yo`qotilgan avlod" deb atalgan adabiy guruh (E. Xeminguey, U. Folkner, J. Dos-Passos, F. S. Fitsjerald) tashkil topdi. Uning vakillari mavjud tartibqoidalarni tanqid qildilar, ishonchsizlikni, bosqinchilik urushlariga qarshi harakatni, yosh avlod fojiasini tasvirladilar. 2-jahon urushi arafasida T. Drayzer fashizm mohiyatini fosh etdi va unga qarshi kurashchi obrazini yaratdi. Urushdan keyin J. D. Selinjer, J. Chiver, J. Apdayk, U. Stayron, J. Outs prozasining bosh qahramoni — ma`naviyatsiz jamiyatda o`z qobiliyatini ro`yobga chiqara olmaydigan shaxs. Bu yozuvchilarning ko`pgina asarlari o`rta sinf deb atalgan toifadagi odamlarga, yoshlarga bag`ishlangan. 20-a. Amerika she`riyatida xilma-xil g`oyaviy-badiiy yechimlarni ko`ramiz. AQShning ilmiy-sarguzasht va hajv adabiyoti (A. Azimov, A. Klark va b.) o`ziga xos mavzularning boyligi bilan ajralib turadi. Badiiy-hujjatli roman janri ayniqsa rivoj topdi. Amerika adabiyotining eng yaxshi namunalari "Tom tog`aning kulbasi" (G. BicherStou), "Tom Soyerning sarguzashtlari", "Geklberri Fin sarguzashtlari" (M. Tven) , "Ko`mir qiroli" (E. Sinkler) romanlari, J. London, O. Genri, T. Drayzer, O. Karlson, P. Bak, R. Konnel, E. Xeminguey hikoyalari, L. Xyuz she`rlari va b. asarlar o`zbek tiliga tarjima qilib nashr etilgan.


Me`morligi[tahrir]

Yevropaliklar Shim. Amerikaga kelmaslaridan oldin indeyslarning o`ziga xos meʼmorligi bo`lgan. Irokezlar "uzun uylar" deb atalgan turar joylar yaratgan bo`lsalar, Pueblo indeyslari "pueblo" qishloq uylarini qurganlar. Ingliz, golland va fransuz mustamlakachilari AQShga Yevropa an`analarini keltirdilar. Dastlabki binolar barokko uslubida qurilgan. Ular sodda bo`lib, naqshlar kam ishlatilgan. 18—19-a.larda AQSH me`morligida klassitsizm uslubi hukm surdi. Bu uslubda davlat va jamoat binolari (Vashingtondagi Oq uy, Nyu-Yorkdagi Eski ratusha — shahar idorasi), ibodatxona va b. qurildi. Keyinroq quramalik va dabdabalilik kuchaydi [Vashingtondagi Kapitoliy (kongress) binosi]. Fuqarolar urushidan so`ng AQSH me`morligi yuksalish yuliga o`tdi. AQShning bir qancha iste`dodli me`morlari T. Richardson, J. O. Ryoblin, U. O. Reblinglar qurilish texnikasi rivojiga katta hissa qo`shdilar (Bruklin ko`prigi). 20-a. AQSH me`morligi, asosan, texnika va iqtisod sur`atiga bog`liq holda rivojlandi. 20-a.ning 20—30-y.larida Amerikaning bir qancha shaharlarida (Nyu-York, LosAnjeles, Chikago va b.) nihoyatda baland binolar qurildi. Amerikaning eng iste`dodli me`morlari L. Salli-ven va F. L. Rayt yangi texnika imkoniyatlarini estetik tushunishga intildilar: L. Salliven ko`p odam sig`adigan katta binolar uchun po`lat to`sinli konstruksiyani ishlab chiqsi, F. L. Rayt esa kichik bino loyihalari ustida ishladi, ayni vaqtda bir necha baland hamda ba`zi ma`muriy binolar loyihasi ham 30-y.lar o`rtalarida chizildi. AQShga Yevropadan mashhur me`morlar: V. Gropius, M. Breyner, L. Mis van der Roe, E. Mendelson, R. Neytra, E. Sa-ariyenen va b. keldilar. Ular hozirgi zamon AQSH me`morligiga asos soldilar. 2-jahon urushi yillari AQShda yig`ma qurilish rivojlandi. Urushdan so`ng "Po`lat va alyuminiy" me`morligi rag`batlantirildi, me`moriy shakllarning "universal uslubi" taraqqiy etdi (L. Mis van der Roe asarlari). 50-y.larning oxirida yangi klassitsizmning yangicha nusxasi paydo bo`ldi (E. D. Stoun, M. Yamasaki kabi me`morlar). 60—80-y.lar inshootlari hajmining kattaligi, geometrik miqyoslarining salmoqliligi, me`moriy yunalishlarning betartibligi bilan ajralib turadi (Nyu-Yorkdagi Xalqaro savdo markazining 412 m balandlikdagi 110 kavatli minorasi, 1971—73, me`morlar M. Yamasaki, E. Rot; Chikagodagi "Sire va Robak" savdo konsernining 442 m balandlikdagi minorasi, 1972—75, "SOM" firmasi me`morlari; Minne-apolisdagi bank binosi, 1969—73, me`mor G. Birkerts va b.; San-Fransiskodagi "Xayat Rijensi" mehmonxonasi, 1973, "Jon Portmen va b." firmasi hamda Los-Anjelesdagi "Bonavantyur", 1978, me`mor J. Portmen).


Tasviriy san`ati[tahrir]

AQShning yerli xalqi — indeyslarning AQShga boshqa mamlakatlardan kelgan xalqlar san`atidan farklanuvchi o`ziga xos qadimiy san`ati bor. Indeyslar san`ati diniy xarakterdagi yog`och haykallar, naqshli sopol idishlar, guldor matolar, bizon terisiga tushirilgan naqsh va rasmlar, zebziynatlardan iborat. AQSH yerlari yevropaliklar tomonidan mustamlakaga aylantirilgan davrdan 18-a. o`rtalarigacha mahalliy tasviriy san`-atda (yevropaliklar san`ati) barokko uslubining soddalashtirilgan shakllari bilan yaratilgan taqlidiy asarlar tarqalgan. 18-a. oxiri va 19-a. boshlarida AQShda rassomlar — G. Styuart, J. Trammbal, T. Salli ijod qildilar. AQSH tasviriy san`ati rivojida Filadelfiyada tashkil topgan Badiiy akademiyaning (1805) ahamiyati katta bo`ldi. 18-a. oxiri va 19-a. boshlarida rivojlangan AQSH tasviriy san`ati 19-a.ning 20—50-y.larida tushkunlik davrini boshdan kechirib, 19-a. 2-yarmidan yana yuksaldi. Biron Uoldo, U. Maunt kabi realist rassomlar ijodida xalq turmushini jonli va haqqoniy ifodalashga intilish seziladi. 19-a.ning 2-yarmida ijod qilgan va Amerika san`atini yuksak darajaga kutargan rassomlar orasida U. Gomer, T. Itkins, J. Uistlerlar alohida o`rin tutadi. Rassomlik san`atining tarkib topishiga T. Nast, haykaltaroshlikka esa O. Sent-Godens hissa qo`shgan. 19-a. oxiri va 20-a. boshlarida AQSH tasviriy san`atida impressionizm, simvolizm, modernizm (Ch. Xessem, M. Preidergast) oqimlari paydo bo`ldi. 20-a. boshlarida haykaltarosh J. Bernard, rassomlardan J. Pensell, J. Sloan va J. Bellouz kabilar ijod qildilar. AQSH tasviriy san`atida rassom R. Kent alohida o`rin tutadi. R. Kent shim. manzaralari va kitob suratkashligining mohir ustasi sifatida jahonga tanilgan. Portretchi I. Olinskiy, amerika xalqi turmushini haqqoniy tasvirlovchi aka-uka R. va M. Soyerlar, haykaltarosh M. Filde kabilar ham mashhur.


Musiqasi[tahrir]

AQSH musiqiy madaniyati Yevropa va Afrikadan olingan musiqiy shakllar, janrlar va uslublar hamda Amerika qit`asida qadimdan mavjud bo`lgan musiqiy an`analar omuxtasi tarzida tarkib topdi. Indeyslarning musiqa madaniyati bir ovozli va pasayib boruvchi ohangli qo`shiq hamda raqslardan iborat bo`lgan. Amerikaning dastlabki yarim professional musiqachilari — U. Billings, E. Lou, J. Morgan (18-a. oxiri); ular ijodida dastlabki kelgindilarning diniy qo`shiqlari amerikacha musiqaga xos yangi shaklga kirdi. 19-a.ning 2-yarmidan boshlab AQShga Yevropa mamlakatlaridan musiqachilar, kompozitorlar kelib, Amerika musiqa madaniyati rivojiga hissa qo`shdilar. Ular simfonik orkestrlar, musiqa o`quv yurtlari va jamiyatlari, teatrlar tashkil etishdi. 1883 y. Nyu-Yorkda mashhur "Metropoliten opera" teatri ochildi. Shotlandiyalik Edvard Mak Douell AQSH professional kompozitorlik maktabiga asos soldi. L. Armstrong , B. Gudmen, Dyuk Ellington kabi musiqachilar jaz san`atini rivojlantirdilar. Kompozitor va pianinochi Jorj Gershvinning 1935 y.da sahnalashtirilgan "Porgi va Bess" operasi Amerikaning haqiqiy milliy operasi sifatida musiqa tarixiga kirdi. 20-a. 30-y.larida "Kompozitorlar uyushmasi" va "Ishchi musiqachilar uyushmasi" atrofida to`plangan kompozitorlarning ijodiy faoliyati avj oldi. AQSH kompozitorlaridan — L. Bernstayn, S Barber, J. K. Menotti, U. Shumen, dirijyorlardan — Yu. Ormandi, L. Stokovskiy, pianinochi — V. Klaybern, skripkachilardan — I. Menuxin, Isaak Stern, mashhur negr qo`shiqchilari — Pol Robson va Marian Anderson, qo`shiqchi kompozitor Pit Siger, musiqashunoslar — O. Kinkeldi, P. Lang , N. Slominskiy va b.lar AQSH musiqa tarixida salmoqli o`rin tutadi. Mamlakatda bir necha mashhur orkestrlar, opera teatrlari, yirik musiqa o`quv yurtlari, maktablari bor. Mashhur skripkachi Isaak Stern, qo`shiqchi kompozitor Pit Siger, Beni Gudmen rahbarligidagi orkestr va b. turli vaqtlarda O`zbekistonda gastrodda bo`lgan.


Teatri[tahrir]

Shim. Amerika hududida teatr san`ati bo`lganligi haqidagi dastlabki ma`lumot 17-a.ga oid. O`sha paytlarda ingliz missionerlari xristianlikni targ`ib qilish uchun diniy pyesalarni sahnalashtirar edilar. 18-a.da asosan Angliyadan kelgan teatr guruhlari spektakllar qo`yishardi. 1716 y.da Uilyamsburgda (Virginiya shtati) birinchi teatr binosi qurildi. Angliyadan kelgan L. Xallem teatri shu binoda faoliyatini boshladi. U Shekspirning "Venetsiyalik savdogar" pyesasini sahnaga qo`ydi. AQSH professional teatri shu tariqa boshlandi. Uning repertuar asosini ingliz dramaturgiyasi tashkil qilgan edi. 18-a. oxiridan boshlab Amerika dramaturglarining (ko`pincha U. Danlep) asarlari qo`yiladigan bo`ldi. 18-a. oxiri — 19-a. boshlarida yirik shaharlarda teatrlar tashkil qilindi: "Park", "Chetem", "Baueri" (Nyu-York), "Chestnat Strit" (Filadelfiya), "Tremont" (Boston) va b. 19-a. ikkinchi yarmida ko`chma guruhlar hisobiga teatrlar soni ortdi. Bu teatrlarda ma`lum bir pyesani qo`yish uchun guruh yig`ish, spektaklni foyda bermay qolguncha ko`rsatib, so`ng guruhni tarkatib yuborish va b. pyesa hamda guruh izlash, ularda yetakchi o`rinni egallagan "yulduzlar"dan foydalanish odat tusiga kirgan edi. Bu hol Nyu-Yorkning Brodvey kuchasida joylashgan teatrlarda ham ro`y berdi. 30-y.larda ishchi teatrlari maydonga keldi. 1927 y.da J. Louson va M. Gold "Yangi dramaturglar teatri" tashkil qilib, "Xoboken Blyuz" (M. Gold) va "Internatsional" (J. Louson) kabi asarlarni sahnalashtirdi. Shu yillarda "Reper-tuarli fuqaro teatri" va 158 federal teatr ochildi. Ammo iqtisodiy tanazzul natijasida ilg`or teatrlar birin-ketin yopilib, yana Brodvey teatrlari hukmron bo`lib qoldi. 2-jahon urushidan keyin "Brodveydan tashqari" teatrlar maydonga keldi: "Kriket", "Grinuich-Myuz", "Living", "Sheridan Skver pleyxaus" va b. 1957 y.da NyuYorkda "Brodveydan tashqari" teatrlar uyushmasi tashkil etildi. 1964 y.da NyuYorkda "Linkoln san`at markazi doimiy teatri" ochildi. 70-y.larda Texas, Kaliforniya, Florida, Rod-Aylend va b. shtatlarda mintaqa teatrlari tashkil topdi. Tennessi, Viskonsin, Oklaxoma, Minnesota shtatlarida bolalar teatrlari ishlaydi. 50— 80-y.lardagi AQShning yetakchi dramaturglari — A. Miller, T. Uilyame, E. Olbi, J. Gelber, L. Xensberi, J. Boldun, D. Reyb va b; tanikli rej.lar — J. Papp, E. Kazan, J. Bek, J. Chaykin, P. Shuman, D. Makbet, E. Sherin, D. O’Nil, J. Uord; aktyorlar — R. Stayger, L. Kobb, J. Fonda, J. Xarris, M. Stepplton, S. Puatye, D. Din, D. Jons va b. Turli millatlarning ishchi tashkilotlari huzurida havaskorlik to`garaklari mavjud. Teatr kadrlari untlarning maxsus f-tlarida, xususiy drama studiyalarida tayyorlanadi.


Kinosi[tahrir]

AQShda kino san`ati rivojlana boshlashi arafasida, 1893 y.da T. A. Edison "kinetoskop"ni ixtiro qildi. Mamlakatda uch yildan keyin kino i.ch. boshlandi. 1908 y.dan Gollivud (LosAnjeles yaqinida) AQSH kinematografiyasi markazi bo`lib qoldi. Iste`dodli rej. D. U. Griffit yaratgan "Millatning tug`ilishi" (1915), "Chidab bo`lmaslik" (1916), "Sindirilgan novdalar" (1919) kabi tarixiy filmlar mustaqil san`at sifatida kinoga asos soldi. L. Gish, R. Bartelmes, M. Pikford, K. Marsh, T. Ins, S.de Mill va b. kino san`ati namoyandalari kinematografiya tarixida o`chmas iz qol-dirdi. 20-y.larda "Shimoldan kelgan Nanuk" (rej. R. Flaerti, 1922), "Janubiy dengizlarning Moanasi" (rej. R. Flaerti, 1926), "Ochko`zlik" (rej. E. Shtrogeym, 1924), "Ulug` namoyish" (rej. K. Vidor, 1925) kabi filmlar yaratildi. Ovozsiz kino san`atida Ch. Chaplin, G. Lloyd, B. Kiton, R. Arbekl, Ch. Konklin kabi kino qiziqchilari yetishib chiqdi. 20-y.larda kino i.ch. "Metro-Goldvin-Mayer", "Kolumbiya", "Paramaunt", "Uorner Brazers" degan asosiy kinokompaniyalar ixtiyorida bo`ldi. "Rizqi-ro`zimiz" (rej. K. Vidor, 1934), "Men surgundan qochganman" (rej. Le Roy, 1932), "G`azab" (rej. F. Lang , 1935), "Jin ko`cha" (1937) 30-y.larning eng yaxshi filmlaridandir. 2-jahon urushi yillarida "Yettinchi xoch" (rej. F. Sinneman, 1943), "Shimol yulduzi" (rej. L. Maylstoun, 1943), "Moskvaga safar" (rej. J. Uorner, 1943) kabi filmlar paydo bo`ldi. 50-y.larda Gollivud ko`p seri yal i filmlar chiqara boshladi: "Ben-Gur", "Spartak", "Kleopatra" va b. "Nyu-York maktabi" deb atalgan ilg`or maktab ki-nematografchilari "Bauerida" (1956), "Qayt, Afrika" (1959), "O`qraygan ko`z", "Soyalar", "Aloqdchi" kabi filmlarni yaratdilar. 60-y.lardagi AQSH kinofilmlarining eng yaxshilari qatoriga "Bonni va Klayd" (A. Peni, 1966), "Favqulodda hodisa" (S. Lyumet, 1967), "Janubning diqqinafas tunida" (M. Nikole, 1967), "Bitiruvchi" (1968) kabilar kiradi. 70—80-y.

larda ko`ngilochar va sarguzasht filmlar, "dahshat" va "falokat" filmlari chiqarishga kirishib ketildi. AQSH kinoaktyorlari — B. Lankaster, S. Tresi, M. Brando, G. va D. Fondalar, D. Xofman. AQShda kino san`ati o`quv va i.t. muassasalari, jumladan, Kino san`ati akademiyasi (1927 y.da asos solingan) bor, u har yili mamlakat va chet ellarda yaratilgan eng yaxshi filmlarga "Oskar" mukofotini beradi.

O`zbekiston—Amerika munosabatlari[tahrir]

O`zR bilan AQSH o`rtasidagi ikki tomonlama siyosiy va iqtisodiy munosabatlar bir nechta hukumatlararo shartnoma va bitim asosida tartibga solib turiladi. Hamjihatlik haqidagi memorandum, Investitsiyalarni rag`batlantirish va o`zaro himoya qilish haqidagi shartnoma, Savdo bitami, Maslahatlashuvlar o`tkazish to`g`risidagi qo`shma bayonot, Konsullik munosabatlariga oid qo`shma axborot asosiy hujjatlardir.

O`zR prezidenti I. A. Karimovning 1996 y. iyunida AQShga qilgan tashrifi ikki mamlakat o`rtasidagi munosabatlarni yanada rivojlantirishga ko`maklashgan muhim voqea bo`ldi. Tashrif chog`ida ikki tomonlama huj-jatlar majmui imzolandi. Buxoro viloyatidagi gaz konlarini o`zlashtirish loyihasini mablag` bilan ta`minlash, surkov materiallari ishlab chiqaruvchi qo`shma korxona barpo etish, q.x. korxonalariga lizing xizmati ko`rsatuvchi qo`shma korxona tashkil qilish to`g`risidagi bayonnomalar, O`zR Tashqi iqtisodiy faoliyat (TIF) Milliy banki bilan AQSH Savdo va taraqkiyot agentligi o`rtasida Toshkent aviatsiya i.ch. birlashmasida birgalikda aviatexnika i.ch. loyihasining texnik-iqtisodiy asoslamasini tayyorlash uchun Amerika tomonidan grant ajratish to`g`risidagi bitim, O`zbekiston TIF Milliy banki bilan "Bank of Amerika" o`rtasida hamkorlik to`g`risidagi memorandum, O`zR Davlat geol. va mineral resurelar qo`mitasi bilan "Nyumont-Mayning" kompaniyasi o`rtasida hamjihatlik to`g`risidagi memorandum, O`zR Davlat geol. va mineral resurelar qo`mitasi bilan "Nyumont-Mayning" va "Mitsui" korporatsiyalari o`rtasida "Qizilolmasoy" va "Ko`chbuloq" ruda konlarini birgalikda o`zlashtirish to`g`risidagi bitim shular jumlasidandir.

1999 y.da O`zbekiston bilan AQSH o`rtasidagi tovar aylanmasi 282 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. O`zbekiston AQShdan bug`doy, xalq iste`mol mollari, asbob-uskunalar sotib oladi. Eksport asosan paxta tolasidan iborat. AQShdagi turli firma va kompaniyalarning O`zbekiston bilan muvaffaqiyatli hamkorligi, delegatsiyalar almashu-vi ikki davlat o`rtasidagi munosabatlarni mustahkamlashga imkon beradi.

O`zbekistonda bir qancha O`zbekistonAmerika qo`shma loyihalarini amalga oshirishga kirishildi. Ular orasida eng yiriklari "Nyumont-Mayning" kompaniyasi tomonidan Zarafshon sh.da oltin ruda konidan foydalanish, "Interneshnl Telset, Ink." kompaniyasi tomonidan Toshkent sh.da kabel televideniyesi tarmogini yaratish va boshqarish loyihalaridir.

Amerikaning firma va kompaniyalaridan "Barents grupp" kimyo sanoati sohasida, "Kellog" Ko`qdumaloq koni uchun kompressor st-yasi qurish, "AIG", "Emsi-Ay" turli sohalarda o`zbekistonlik sheriklari bilan muvaffaqiyatli hamkorlik qilmoqda.

"Zarafshon-Nyumont" O`zbekistonAmerika qo`shma korxonasi Qizilqum cho`lida qisqa muddatda zamonaviy korxona barpo etdi.

MDH mamlakatlaridagi katta loyihalarni ro`yobga chiqaruvchi Amerika firmalarining tadqiqotlarini mablag` bilan ta`minlovchi AQShning yirik nohukumat tashkiloti — Savdo va taraqqiyot agentligi oltin qazib chiqaruvchi modulli yangi zavod loyihasining texnik-iqtisodiy asoslamasini mablag` bilan ta`minlash uchun Navoiy kon-metallurgiya k-tiga grant ajratishga qaror qildi.

O`zbekiston — Amerika hamkorligiga xususiy biznes namoyandalari ham salmoqli hissa qo`shdi. Jumladan 1997 y.da Amerikaning "Keys interneyshnl" kompaniyasi yordamida Toshkent traktor zavodi qayta qurilib, shu firmaning zamonaviy traktorlarini i.ch. yo`lga qo`yildi. "Boing" kompaniyasi esa o`zaro manfaatli shartlar (lizing) asosida yo`lovchi tashiydigan samolyotlar yetkazib berdi. "Boing" qulayligi jihatidan ham, uchish xavfsizligi jihatidan ham Rossiyaning shu toifadagi samolyotlaridan katta farq qiladi.

Dunyodagi eng kuchli kompyuter kompaniyasi IBM esa O`zbekiston bank tizimini kompyuterlash sohasida katta amaliy yordam berdi. Amerikaning IREX, ACCELS, Soros jamg`armasi kabi muassasalari esa AQSH va Yevropaning ilmiy markazlarida O`zbekiston uchun mutaxassislar taiyerlashga oid dasturlarni amalga oshirmoqda.

O`tish davrining qiyinchiliklarini bartaraf etishda AQSH hukumati va xayriya jamg`armalari insonparvarlik yordami berib, O`zbekistonga bolalar va davolash muassasalari uchun doridarmon, tibbiyot asbob-uskunalari, kiyimkechak, oziq-ovqat mahsulotlari yuborib turibdi. 1997 y. noyabrda AQSH prezidenti rafiqasi Xillari Klintonning O`zbekistonga tashrifi ikki mamlakat o`rtasidagi samarali aloqalarni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega bo`ldi.

1997 y. 9—11 iyunda O`zbekistonAmerika qo`shma komissiyasining tuzilishi AQSH bilan O`zbekiston o`rtasidagi munosabatlarning yanada mustahkamlanib va rivojlanib borayotganligini ko`rsatdi. Qo`shma komissiya mintaqaviy siyosiy muammolarni o`z ichiga olgan o`zaro manfaatli masalalar, O`zbekistonning siyosiy va iqtisodiy islohotlardagi siljishi, harbiy sohada hamkorlik qilish hamda O`zbekistonda xo-rijiy investitsiyalar uchun sharoitlarni muhokama etadi. 1998 y. 26—27 fevral Vashington sh.da qo`shma komissiyaning birinchi, 1999 y. 24—25 may Toshkent sh.da ikkinchi majlisi bo`lib o`tdi.

Geografiyasi[tahrir]


Geografik joylashuvi[tahrir]

Tabiati va iqlimi[tahrir]

CVBGFCVDSCXCVXCVXC

Hududiy bo'linishi[tahrir]

Asosiy maqola: AQShning hududiy bo'linishi.

AQSh ma'muriy jihatdan 50 shtatga va 1 federal okrugga bo;linadi.

  1. Aydaho
  2. Ayova
  3. Alabama
  4. Alyaska
  5. Arizona
  6. Arkanzas
  7. Vayoming
  8. Vashington
  9. Vermont
  10. Virginiya
  11. Viskonsin
  12. Gavayi
  13. Delaver
  14. Jorjiya
  15. Garbiy Virginiya
  16. Illinoys
  17. Indiana
  18. Kaliforniya
  19. Kanzas
  20. Kentukki
  21. Kolorado
  22. Konnektikut
  23. Luiziana
  24. Massachusets
  25. Minnesota
  26. Missisipi
  27. Missuri
  28. Michigan
  29. Montana
  30. Men
  31. Merilend
  32. Nebraska
  33. Nevada
  34. Nyu-Hempshir
  35. Nyu-Jersi
  36. Nyu-York
  37. Nyu-Meksiko
  38. Ogayo
  39. Oklahoma
  40. Oregon
  41. Pensilvaniya
  42. Rod-Aylend
  43. Shimoliy Dakota
  44. Shimoliy Karolina
  45. Tennessi
  46. Texas
  47. Florida
  48. Janubiy Dakota
  49. Janubiy Karolina
  50. Yuta

Siyosiy vaziyati[tahrir]

Iqtisodiyoti[tahrir]

Aholisi[tahrir]

AQSHdagi til siyosati[tahrir]

Madaniyati[tahrir]

Qurolli Kuchlari[tahrir]

AQSh haqidagi boshqa maqolalar[tahrir]

Manbalar[tahrir]