Nukus

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
nothumb Nukus nothumb
Nukus Art Museum.jpg
[[Image:{{{Shahar_belgisi}}}|140px]]
Tashkil topgan sanasi
Maydoni
km²
Aholisi
271 ming kishi
Shahar hokimi Joʻldosh Berdixonov
Pochta indeksi
Telefon kodi
8-10-998-61
Vebsayt [1]

Nukus (qoraqalpoqcha: Noʻkis) Qoraqalpogʻiston Respublikasi poytaxti, Oʻzbekistonning kattaligi boʻyicha oltinchi shahridir.

Nukus (qoraqalpoqcha Nekis) — Qoraqalpogʻistondagi shahar (1932 y.dan). Qoraqalpogʻiston Respublikasi poy-taxti, Respublika hududining markaziy qismida, Amudaryoning oʻng sohilida, 109 m balandlikda. Jan. va sharqda Kizilqum choʻli bilan oʻralgan, shim,da Amudaryo deltasi bilan tutashgan. Oʻrtacha t-ra iyunda 27°, yanv.da —6,9°, maksimal t-ra 46°, minimal t-ra —32°. Temir yoʻl stansiyasi. N.dan Toshkentgacha 1265 km. Kizketgan kanali shaharni kesib oʻtadi. Mayd. 200 km2. Aholisi 271 ming kishi (2010; 1974 y.da 88 ming; 1959 y.da 39 ming; 1939 y.da 10 ming); aso-san, qoraqalpoqlar; qozoq, oʻzbek, rus, koreys, tatar va b. ham yashaydi.

Hoz. Nukus sh. oʻrnida 19-a.ning 60-y.larida N. ovuli mavjud boʻlgan. 1870-y.lardan N.da savdo-sotiq, hunarmandchilik, baliq ovlash birmuncha rivojlandi, Amudaryoning suv rejimini nazorat qiluvchi gidrologik post qurildi. Rus mustamlakachilari N.da 1500 kishilik garnizonni joylashtirdi. 1877 y. rus-tuzem maktabi ochildi. 20-a.ning boshlarida N. ovuli Amudaryoningoʻng so-hilidagi eng yirik aholi punktlaridan biriga aylandi. 1930 y. 12 noyabrda Qoraqalpogʻiston Muxtor Respublikasining markazini Toʻrtkoʻl sh.dan N. ovu-liga koʻchirish haqida qaror qabul qilindi. 1932 y.dan N.da yangi maʼmuriy binolar qurilishi boshlandi. 1939 y. Respublika maʼmuriyati N. shahriga koʻchib oʻtdi.

Shaharning yirik avtomagistrallar tu-gunida joylashgan-ligi unda koʻp tarmoqli sanoatining tez rivojlanishiga sabab boʻldi. N.— Toshhovuz, N. — Gʻuzor avtomagistrallari xalqaro ahamiyatga ega. 345 km li Navoiy — N. temir yoʻli., N. bilan Xoʻjay-lini bogʻlaydigan koʻprik. 243 km uzunlikdagi Tuyamoʻyin — N., 112 km uzunlikdagi N., Taxtakoʻpir suv uzatish tarmoutari qurildi. Respublika sanoati umumiy mahsulotining 20% ni N. shahar sanoat korxonalari beradi. Shaharda 50 dan ziyod sanoat korxonasi bor. Metallsozlik, qurilish materiallari, oziq-ovqat, yengil, yogʻochsozlik va poligrafiya sanoati tarmoklari mavjud. N.da yurilish materiallari sanoati yaxshi rivojlangan, yirik panelli uysozlik va silikat-beton z-dlari, qurilish materiallari k-tlari, gʻisht, kabel z-dlari, marmar i.ch. boʻyicha Qoraqalpoq—Italiya qoʻshma korxonasi bor. Non, goʻsht, sabzavot-konser-va, tegirmon va aralash yem k-tlari, sut-yogʻ, vino-araq va pivo-limonad z-dlari, bozorlar ishlab turibdi. N.da shirinmiya dorivor oʻsimligi ildizini yigʻadigan va presslaydigan tibbiy korxona mavjud. Bu korxonaning mah-suloti AK.Sh, Kanada, Yaponiya, shuningdek, Yevropa mamlakatlariga eksport qilinadi. Yengil sanoat korxonalariga Oʻzbekistonda yagona oʻtov-kigiz k-ti, tikuv va trikotaj fkalari, maishiy xizmat koʻrsatish k-ti kiradi. Shaharda oʻzbek, qoraqalpoq. va rus tillarida gazeta-kitoblar bosadigan matbaa k-ti, mebel f-kasi bor. N.dan turli yunalishlarda avtobuslar qatnaydi. N. havo yoʻllari orqali Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston, Yevropa mamlakatlari sha-harlari, Moskva, Mineralniye Vodi, Kiyev, Volgograd, Boku, Ostona, Kiziloʻrda, Toshkent va Oʻzbekistonning barcha viloyat markazlari bilan bogʻlangan.

N. — Qoraqalpogʻistonning ilm-fan va madaniyat markazi. N.da Oʻzbekiston FA, Oʻzbekiston BA larining Koraqalpogʻiston filiallari, Oʻzbekiston teri-venerologiya, onkologiya, shuningdek, chorvachilik ilmiy tadqiqot in-tlarining filiallari, pedagogika in-ti, Qoraqalpogʻiston universiteti, oʻqituvchilar malakasini oshirish in-ti va b. oliy oʻquv yurtlari ishlab turibdi. 43 umumiy taʼlim maktabi, bir qancha akademik litsey, 2 sport, 2 musiqa maktablari, 18 oʻrta maxsus bilim yurti, klub, kutubxona, sport majmui, madaniyat saroyi mavjud. N. telestudiyasi oʻz dasturlaridan tashqari, Moskva, Toshkent, Ash-xobod telekoʻrsatuvlarini ham olib koʻrsatadi. Shaharda 5 kasalxona, poliklinika, dorixonalar va konsultatsiya punktlari, tez yordam st-yasi bor. Ber-daq nomidagi davlat musiqali drama te-atri, filarmoniya, sanʼat muzeyi va b. muzeylar, 5 ming tomoshabinga moʻljallangan amfiteatr, markaziy stadion, 57 sport zali, botanika bogʻi mavjud.

N. Oʻzbekistonning yosh va kurkam shaharlaridan biri. Shahar 1936 yilgi bosh plan asosida kurila boshlagan edi. 1965 y. yangi bosh plani boʻyicha (meʼmor A. M. Erkaboyev va muxandis T. 3. Ziyoyev) N. koʻkalamzorlashtirilgan toʻgʻri toʻrtburchakli dahalarga boʻlingan.

Oʻzbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotiga qoʻshayotgan munosib hissasi va shaharning 70 yilligi munosabati bilan N. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlandi (2003 y. 11 sent.)[1].

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2001