Tank

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Amerika askarlari M1 Abrams jangovar tankida, Iroq.


Tank (ing . tank — sisterna, bak) — zanjirli (gusenitsali) zirxlangan jangovar mashina. Turli nishonlarni yoʻq qilish, ekipajni ishonchli himoyalash, turli xil toʻsiklardan bemalol oʻtish xususiyatiga ega. Zirxli jangovar mashinalar (keyinchalik T. deb ataldi) ning birinchi loyihalari 1911 — 15 y.larda rus muhandislari D. I. Mendeleyev, N. A. Poroxovshchikov, A. Vasilyevlar, Angliyada DeMol (1912), AvstriyaVengriyada G. Burshtin (1913) tomonidan taklif kilingan. Inglizlar 1916 y.da "Marka1" T.larini ishlab chiqib, shu yili ularni birinchi marta Somma daryosi boʻyidagi jangda qoʻlladi. Hozir juda takomillashgan turli rusumdagi T.lar ishlab chiqariladi.

T.ning asosiy qismlari: zirxli korpus, minora, qurolyarogʻ kompleksi (asosiy va yordamchi qurollar, oʻqdori), kuzatish asboblari, moʻljalga olish va b. moslamalar, kuch (motor) qurilmasi, kuch uzatkichi (transmissiya), yurish qismi, elektr jihozlar, aloqa tizimi, yongʻinga qarshi jihozlar, ommaviy qirgʻin qurollarining shikastlovchi omillarga qarshi himoya tizimlari va b. Korpus va minora T.ning barcha tarkibiy qismlarini birlashtiradi hamda ekipaj, agregatlar va yenilgʻini shikastlanish va zararlanishdan saklaydi. Minora qoʻlda, elektr yoki elektrgidravlik yuritmalar yordamida aylantiriladi. T.ning korpusi va minorasi legirlangan zirh poʻlati listlarini bir-biriga payvandlab yasaladi, baʼzan, yaxlit quyma korpusli T. ham uchraydi. Minora, odatda, quyma holda boʻladi (baʼzi hollarda payvandlab) yasaladi. T.lar snaryadga qarshi (faqat yengil T. — oʻqqa qarshi) zirhlanadi. Hozirgi T.lar korpusining ichki qismi boshqaruv boʻlmasi (unga mexanikhaydovchi joylashadi), jangovar boʻlma (unga T. komandiri, toʻp otuvchi, oʻklovchi joylashadi, agar oʻqlovchiavtomat mavjud boʻlsa, oʻqlovchi boʻlmaydi), shuningdek motortransmissiya boʻlmasiga ajraladi. Yonilgʻi, odatda, hamma boʻlmalarga oʻrnatilgan baklarda, baʼzan korpusdan tashqaridagi baklarda saklanadi.

T.ning asosiy quroli maxsus toʻp, yordamchi quroli pulemyot va zenit pulemyota hisoblanadi. Asosan, T.ga oʻyiq yoki silliq stvolli toʻplar oʻrnatiladi. Oʻqdorilar komplektiga zirh teshar, kumulyativ (nishonga yoʻnaltirilgan), odsiy snaryadlar va plastik portlovchi moddali snaryadlar (inshootlarni buzish va jonli kuchlarga shikayet yetkazish uchun) kiradi. Aniq oʻq (snaryad) otish kurol stabilizatorlari, ballistik hisoblagichlar, otish uchun maʼlumotlarni avtomatik suratda taiyerlaydigan kurilmalar, tunda otish asboblari yordamida amalga oshiriladi. T. ichidagi havo filtrventilyatsiya qurilmasi bilan tozalab turiladi. T.ning kichik, yengil, oʻrtacha va ogʻir turlari boʻladi. Ular joyiga va maqsadiga karab ishlatiladi.

T.larga 4 yoki 2 taktli, porshenli; suyuklik yoki havo bilan sovitiladigan maxsus dvigatel oʻrnatiladi. Burish mexanizmlari sifatida katta tezlikda ketayotgan T.ning burilishni osonlashtiradigan koʻp radiusli mexanizmlardan, transmissiya apparatlarini boshqarish moslamalari sifatida — servoyuritma (ayniqsa gidroyuritma)lardan foydalaniladi. T. yuqori tezlikda ham bir maromda ketishi uchun kuchli gidravlik dempfer (amortizator)lar oʻrnatilgan. T. germetiklanganligi uchun 2 m gacha chuqurlikdagi kechuvlardan oʻta oladi (agar T. suv tagida yurish uchun moʻljallangan maxsus moslamalar bilan jihozlansa, 4—5 m chuqurlikdagi suvlardan oʻta oladi). T.da elektronhisoblash yoʻl koʻrsatuvchi va avtomatik yoʻl topuvchi apparatlardan iborat navigatsiya tizimidan foydalaniladi.

T. raketa, toʻp qurollarini qoʻllash, boshqariladigan snaryad (raketa) lardan foydalanishni hisobga olgan holda ishlab chiqariladi: zirh detallari qalinlashtiriladi, snaryad tegish ehtimoliga qarab korpusning tegishli joylariga qalin zirxlar oʻrnatiladi; harakat tezligi oshiriladi, quvvati kuchaytiriladi va yonilgʻini birmuncha tejab sarflashni taʼminlaydigan dizel dvigatellaridan foydalaniladi. T.ning ekipaji —3 —4 kishi, tezligi —40 —70 km/soat, massasi 3555 t (2004).

Tank dushman texnikasini katta kalibrli to‘p(lar)dan o‘qqa tutuvchi, harakatlanuvchi, zanjirli va zirhli harbiy texnikadir. Piyoda askarlarga qarshi qo‘shimcha pulemyotlar bilan qurollangan bo‘lishi ham mumkin.