Quvayt

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Quvayt Davlati
Quvayt davlat bayrogʻi   Quvayt davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: For Kuwait
Madhiya: Al-Nasheed Al-Watani
Quvayt Xaritasi
Poytaxt Quvayt
Rasmiy til(lar)
Hukumat Semi-Konstitutsion Rohiblik
 •  Amir   Sabah Al-Axmad Al-Jaber Al-Sabah
 •  Bosh Vazir   Nasser Al-Mohammed Al-Ahmed Al-Sabah
Mustaqillik   Birlashgan Qirolligidan
 •  Sana   19 iyun 1961
Maydon  
 • Butun 17,820 km² (157-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 2,335,648 (140- oʻrin)
 • Zichlik 131/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$53,310 mil. (74-)
 • Jon boshiga AQSh$22,825
Pul birligi Kuwaiti Dinar (KWD)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma KU
Internet domen .kw
Telefon prefiksi +965

Quvayt, Quvayt Davlati (Davlat al-Kuvayt) — Arabiston ya. o.da, Fors qoʻltigʻining shim.-gʻarbiy sohilidagi davlat. Mayd. 17,8 ming km2. Aholisi 2,04 mln. kishi (2001). Poytaxti — Al-Quvayt shahri. Maʼmuriy jihatdan 3 viloyatga boʻlinadi.

Davlat tuzumi. K. —konstitutsiyali movarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1962 y. 16 noyabrda qabul qilingan. Davlat boshligʻi — amir (1977 y.dan shayx Jobir al-Ahmad al-Jobir as-Saboh). Qonun chiqaruvchi hokimiyatni amir va parlament — Milliy majlis, ijroiya hokimiyatni amir va Vazirlar Kengashi (hukumat) amalga oshiradi. Tabiati. Yer yuzasining koʻp qismi gʻarbdan sharqqa pasayib boruvchi plato. Fors qoʻltigʻining sohili botqoqli pasttekislik. K. hududi Afrika— Arabiston platformasining shim.-sharqida. Basra—Kuvayt sineklizasida joylashgan. Iqlimi quruq, tropik iqlim. Yanv. ning t-rasi 11°, iyulniki 34°. Yillik yogʻin 100—150 mm. Landshafta: shim. qismida toshloq, markaziy va jan. qismiga tomon qumli choʻl bilan almashinib boradi. Oʻsimlik kam, tuprogʻi boʻz tuproq.

Aholisining 90% ga yaqini arablar, ularning yarmidan koʻpi muhojirlar. Koʻchmanchi badaviylar, hindistonlik va pokistonliklar, eronliklar ham yashaydi. Rasmiy tili — arab tili. Dini — islom dini. Aqolining 96% shaharlarda yashaydi. Yirik shaharlari: Kuvayt va Al-Ahmadi.

Tarixi. Mil. av. 3-ming yillikkacha K. hududi Bobil, Ossuriya va Eron davlatlari tarkibiga kirgan. Undan keyingi davrlarda esa turli davlatlar oʻrtasida talash boʻlib keldi.

7-a. dan K. arab xalifaligi, 16-a.dan Usmonli turk saltanati tarkibida. 18-a. oʻrtalaridan K.da hokimiyat as-Saboh sulolasi shayxlari qoʻlida. 18-a. ning 60-y.

laridan K.ga Britaniyaning Ost-Indiya kompaniyasi kirib kela boshladi. 1899 y. dan K. amalda Buyuk Britaniya tasarrufiga oʻtdi. K. xalqining kurashi natijasida 1961 y. 19 iyunda K. mustaqillikka erishdi. Hukumat bir necha ilgʻor islohot oʻtkazdi. Mamlakatda siyosiy hayot faollashib, 1967 y.da K. kasaba uyushmalari federatsiyasi tuzildi. K. hukumati ijobiy betaraflik, hamma mamlakatlar bilan hamkorlik qilish siyosatini rasmiy ravishda eʼlon qildi. 1990 y. 2 avg .da Iroq K. ni bosib olib, oʻz viloyati deb eʼlon qildi. BMT Xavfsizlik Kengashining qaroriga binoan, 29 mamlakatdan iborat koalitsiya kuchlari K. ni 1991 y. 26 fevralda butunlay ozod qildi.

K. 1963 y. dan BMT aʼzosi. OʻzR bilan diplomatiya munosabatlarini 1994 y. 8 iyulda oʻrnatgan. Milliy bayrami — 25 fevral — Milliy kun (1961).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari. K.da siyosiy partiyalar faoliyati taqiqlangan. K. demokratik forumi, muxolifatdagi partiya, 1991 y. 7 muxolifat guruhining birlashuvi natijasida tuzilgan. K. ishchilari umumiy federatsiyasi kasaba uyushmasi 1967 y. dek. da tuzilgan. Arab kasaba uyushmalari xalqaro konfederatsiyasi va Jahon kasaba uyushmalari federatsiyasi aʼzosi.

Xoʻjaligi. 2-jahon urushigacha K. iqtisodiyotining asosiy tarmogʻi koʻchmanchi chorvachilik, sohilda esa dengiz jonivorlarini ovlash boʻlgan, aholining bir qismi savdo-sotiq va, xususan, marvarid savdosi bilan shugʻullangan. Urushdan keyin boy neft konlari negizida neft kazish sanoati rivojlandi. 1970-y.larga kelib yalpi milliy mahsulotning salkam 60%, valyuta tushumining 94% neft sanoatiga toʻgʻri keldi. Iroq agressiyasi K. iqtisodiyotiga, ayniqsa, neft konlariga katta zarar yetkazdi. Ammo 1993 y. dayoq neft eksportidan olingan mablagʻ urushdan avvalgi darajadan oshib 9,9 mlrd. va 1994 y. 11,2 mlrd. dollarni tashkil etdi. K.da neftdan olinadigan daromadlarning 10% "Kelgusi avlodlar jamgʻarmasi"ga oʻtkaziladi. Asosiy neft konlari: Al-Burkon, Al-Makva, Vafra, Ahmadi. Yiliga 25 mln. tonva neftni qayta ishlab oladigan 3 ta zavod mavjud. Tabiiy gaz ham qazib olinadi. Shuningdek, kimyo (kimyoviy oʻgʻit, ammiak, oltingugurt, kaustik soda, boʻyoq), kemasozlik, metall ishlash (quvur, akkumulyator), oziq-ovqat, qurilish ashyolari sanoati (sement, gʻisht, cherepitsa va b.) i.ch. kabi tarmoqlari ham rivojlangan. Elektr stansiyalar, dengiz suvini chuchitadigan qurilmalar bor. Temir-tersakdan metall eritadigan, neft sanoati uskunalarini, roʻzgʻor elektr va radio asboblarini taʼmirlaydigan korxonalar, hunarmandchilik ustaxonalari ham mavjud. 90-y.larda neft sanoati yalpi ichki mahsulotning 42% ni, boshqa sanoat tarmoqlari 14,5%, q. x. esa 0,3% ni tashqil etdi. 1 y.da oʻrtacha 16,8 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi.

K.- x.da hamon koʻchmanchi chorvadorlik ustun. Vohalarda xurmo, bugʻdoy, arpa, sabzavot yetishtiriladi. Umuman, mamlakat xududining atigi 1 % q. x. ga yaroq-li. Bu aholinig q.x. mahsulotlariga ehtiyojining 50% nigiva qondiradi. Oziq-ovqatning koʻp qismi chetdan keltiriladi. Baliqovlash aholi ehtiyojining 25% ni qondiradi. K.da temir yoʻl yoʻq. Avtomobil yoʻllari oʻz. — 4 ming km dan ortiq. Dengiz transporta, ayniqsa, tankerdar katta ahamiyatga ega. Asosiy dengiz portlari: Shuvayx (Kuvayt), AshShuayba, Mino-al-Ahmadi. Chetga neft va neft mahsulotlari, kimyoviy oʻgʻit, suyultirilgan gaz, asbest quvurlar, sement va b. chiqaradi. Chetdan mashina va asbob-uskuna, transport vositalari, qurilish ashyolari, metall va metall buyumlar, oziq-ovqat keltiradi. K.ning bir qancha mamlakatlardagi sarmoyalarning katta qismi koʻchmas mulkka aylantirilgan. Jumladan, Gollandiya va Daniyada K. ga karashli neftni qayta ishlash zavodlari, Yevropadagi 9 davlatda 5117 avtomobil yoqilgʻisini quyish tarmoqlari mavjud. Bundan tashqari, Angiyaning "British petrolium", "Midlend", Germaniyanig "Daymler bens", "Folksfagen", "Simens", Ispaniyaning "Taras", Fransiyaning "Pariba" kabi yirik kompaniya va banklari hissadoridir. "Santa-Fe" xalqaro neft kompaniyasi K. ning toʻla xususiy mulki hisoblanadi. Asosiy savdo mijozlari: Yaponiya, AQSH, Yevropa Itti-foqi mamlakatlari, Xitoy, arab mamlakatlari. Pul birligi — Kuvayt dinori.

Tibbiy xizmati, maorifi va ilmiy muassasalari. Vrachlar K. davlat untida va chet ellarda tayyorlanadi. Davlat oʻquv yurtlarida barcha turdagi taʼlim bepul. Xususiy maktablar ham bor. Boshlangʻich maktabda oʻqish muddati — 4 y., oraliq maktabda 4 y. va oʻrta maktabda 4 y. Boshlangʻich va oral i q maktablarda 6— 14 yoshdagi bolalarning oʻqishi majburiy. Mamlakatda 1 oliy oʻquv yurti — K. davlat universiteti (1966 y.da asos solingan) mavjud. Ilmiy muassasalari: K. ilmiytadqiqot instituti (1967), q. x. tajriba styasi (1953), Arab rejalashtirish instituti (1966)— hammasi Kuvayt sh.da. K. markaziy kutubxonasi (1936), universitet kutubxonasi, Kuvayt sh.da K. muzeyi va tabiiy-tarixiy muzey bor.

Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi. K. da bir necha gaz. va jur. nashr etiladi. Eng muhimlari: "Al-Anba" ("Xabarlar", arab tilidagi kundalik gaz., 1976 y.dan), "Arab tayme" ("Arab vaqti", ingliz tilidagi gaz., 1977 y.dan), "Al-Vatan" (arab tilidagi kundalik gaz., 1974 y.dan), "Al-Jamahir" ("Omma", arab tilidagi kundalik gaz., 1984 y.dan), "Al-Kabas" ("Bilim", arab tilidagi kundalik gaz., 1972 y.dan), "Kuvayt tayme" ("Kuvayt vaqti", ingliz tilidagi kundalik gaz., 1961 y.dan), "Ar-Risola" ("Maktub", arab tilidagi haftalik gaz., 1961 y. dan), "As-Siyosa" ("Siyosat", arab tilidagi kundalik gaz., 1965 y.dan), "Al-Xadaf" ("Maqsad", arab tilidagi haftalik gaz., 1961 y.dan), "Al-Amal" ("Ishchi", haftalik jur.), "Al-Arabi" ("Arab", oynoma, 1958 y.dan), "Al-Kuvayti" ("Kuvaytlik", haftalik jur., 1961 y.dan), "At-Talia" ("Ilgor", haftanoma, 1962 y.dan). K. axborot agentligi (KUVA) 1976 y.da tuzilgan. K. radioeshittirish xizmati 1951 y., televideniyesi 1961 y. tashqil etilgan.

Meʼmorligi va tasviriy sanʼati. Faylaka o.dan qad. ibodatxona vayronasi, jez haykalchalar, ioniy kolonnali Satir ibodatxonasi, keramika buyumlari topilgan (mil. av. 3-a.). Kuvayt sh. ning eski uylari 1—2 qanatli boʻlib, tosh va loydan ishlangan hamda tashqi (devon) va ichki (haram)ga ajratilgan. Gumbazli 1 va 2 minorali jome masjidlar (Katta masjid, as-Suk va b.) qurilgan. 1950—60 y.larda shahar qayta qurildi. Sanoat inshootlari barpo etildi. Koʻp qanatli uylar qurilib, koʻchalar koʻkalamzorlashtirildi. Temir-beton va oynadan qurilayotgan koʻp qanatli uylar koshinli, shishaband. Xalq ustalarining sanʼati bezak buyumlarda (yogʻoch kosa, shisha munchoqlar, qimmatbaho tosh koʻzli oʻzuklar, kumush yoki qoʻrgʻoshin qoplab vaqshlangan chilimlar va b.) koʻzga tashlanadi.

Musiqasi arab musiqa sanʼati bilan bevosita bogʻlangan. Hanaskorlik musiqa sanʼati rivojlangan. Chet elda oʻqib kelgan musiqa mutaxassislari maktablarda daryo beradi va hanaskorlar orkestrini tashqil qiladi. Yirik milliy professioval orkestr — radio va televideniye orkestri bor. Unga mahalliy bastakorlar musiqa yozib beradi.

Teatri. 1957 y. Xalq, teatri tuzildi. 1959 y.dan Arab teatri ishlay boshladi. Uning repertuarini Misr va mahalliy mualliflar pyesalari boyitib keldi. 1964 y. truppani miyerlik rej. Zakiy Toʻlaymat boshqarib, arab pyesalarini sahnalashtirdi va mamlakatda ilk bor teatr bilim yurtini tashqil etdi. 1963 y. Fors qoʻltigʻi K. teatri paydo boʻldi va unda mahalliy dramaturglar asarlari qoʻyildi. 1967 y. yava bir teatr truppasi — K. teatri tashqil etildi.

Kinosi. 60-y.lar boshidan qisqa metrajli voqeiy va hujjatli filmlar suratga olina boshladi. 1971 y. "Shafqatsiz dengiz" (rej. Xolid Saddiq) ba-diiy filmi namoyish qilindi. K.ning oʻz kinostudiyasi yoʻq.

Oʻzbekiston — K. munosabatlari. 1994 y. iyulda ikki davlat oʻrtasida diplomatiya munosabatlari oʻrvatilgach, turli sohalarda hamkorlik yoʻlga qoʻyila boshladi. 1994 y.da Oʻzbekiston Respublikasi bilan K. oʻrtasida "Havo qatnovi toʻgʻrisidagi bitim" kelishib olindi.

1997 y. da K. iqtisodiy rivojlanish jamgʻarmasi Nukus va Urganch sh.larini suv bilan taʼminlash loyihasi uchun 18 mln. AQSH dollari miqdorida pul ajratdi. Ayni vaqtda Oʻzbekistonga 6 mln. kuvayt dinori miqdorida kredit berish haqidagi shartnoma imzolandi; 20 y. muddatga berilgan bu kreditda 5 yillik imtiyozli davr koʻzda tutilgan.

1998 y. 250 ming kuvayt dinori miqdoridagi kredit mablagʻi oʻzlashtirildi. Ikki davlat oʻrtasida siyosiy, ijtimoiy, madaniy sohalarda ham hamkorlik yoʻlga qoʻyilgan. Bunga K. parlamentida K. — Oʻzbekiston doʻstlik qoʻmitasi tashqil etilgani yaqqol misol boʻla oladi.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil