Koʻkаldоsh mаdrаsаsi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Bu maqola vikilashtirilishi kerak.

nothumb

Iltimos, bu maqolani Vikipediya qoida va yoʻllanmalariga muvofiq tartibga keltiring.


«Koʻkaldosh» madrasasi Toshkent shahridagi tarixiy obidalardan biri sanaladi. Muhammad Solih Qoraxoʻja Toshkandiyning «Tarixi jadidayi Toshkand» kitobida «Koʻkaldosh» madrasasini Darveshxon qurdirganini yozadi va shu kitobining baʼzi joylarida madrasani Darveshxon madrasasi deb ham ataydi. Madrasa 1551—1575-yillar orasida qurib ishga tushirilgan. Bunga dalil sifatida tarixchilar 1569—1570-yillarda yozilgan vaqfnomani keltiradilar. Unga koʻra, Toshkent hokimi Sulton Darveshxon bir karvonsaroyni madrasaga vaqf qilib bergani aytilgan.

«Koʻkaldosh» madrasasi Chorsu maydonidagi Shahriston tepaligida Xoʻja Ahror Valiy jomeʼ masjidining yonida anʼanaviy sharq uslubiga rioya qilib bunyod etilgan. Uning keng hovlisi hujralar va ochiq ayvonlar bilan oʻralgan. Hujralar soni 38 ta boʻlib, dastlab qurilganda madrasa uch qavatdan iborat boʻlgan. Bosh fasad janubga qaragan, darvozadan kiraverishda chapda masjid, oʻngda darsxona joylashgan. Masjid va darsxonaning usti oʻzaro kesishgan ravoqlar ustiga oʻrnatilgan qoʻsh ichki va tashqi gumbazlardan iborat boʻlgan. Peshtoq sirkor parchin va jilva naqshlar bilan bezatilgan. XVIII asrga kelib qarovsiz qolgan madrasa karvonsaroy sifatida foydalanilgan. 1830—1831 yillarda Toshkent hokimi Lashkar Beglarbegining davrida darsxona va masjid oʻngidagi nurab toʻkila boshlagan zangori gumbazlari va ikkinchi qavatning gʻishtlari koʻchirib olinib, hozirgi kunda buzilib ketgan Beglarbegi madrasasi (bozorning yuqori qismida)ning qurilishida ishlatilgan.

1866—1886 yillarda roʻy bergan zilzila natijasida madrasa peshtoqining yuqori qismi qulab tushadi va madrasa vayronaga aylanadi. 1902—1903 yillarda Toshkent shahri aholisining xayriya mablagʻlari hisobidan taʼmirlash ishlari olib boriladi. Mablagʻ etishmasligi sababli taʼmirlash ishlari toʻxtab qolib, yodgorlik oʻzining avvalgi holatiga qaytarilmadi.

Koʻkaldosh madrasasi va uning yonidagi Xoʻja Ahror Valiy jomeʼ masjidi 1865 yilda General Chernyaev boshchiligidagi Toshkentni zabt etishda qattiq shikastlandi.1886 yili rus muhandislari tomonidan xonaqolar va jomeʼ masjid qayta taʼmirlanish natijasida oʻzining dastlabki meʼmoriy koʻrinishini tamoman yoʻqotdi. Vaqt oʻtishi bilan oʻzaro urushlar, kuchli zilzilalar, binolarning turli maqsadlarda foydalanishi, bir necha bor qayta taʼmir qilinishi va qayta tiklanishi madrasaning dastlabki haqiqiy goʻzalligini, muhtashamligini asta-sekin yoʻqotib borgan. Ayniqsa, XVIII asrning boshlarida madrasa tashlandiq holatga kelib qolgan. Shu asrning oxirida esa, karvonsaroy maqsadida foydalanilgan. Kommunistik mafkuraning hukmronligi davrida madrasa binosi umuman qarovsiz qolib ketgan: xonalar omborxona, yotoqxona, har xil ustaxonalar sifatida foydalanilgan. Tabiiy emirilish darajasida ham taʼmirlash ishlari olib borilmadi. Davlat tomonidan olib borilgan taʼmirlash ishlaridagi suisteʼmolchilik va masʼuliyatsizlik madrasaning yanada ayanchli holatga tushishiga olib keldi.

1974 yilda qabul qilingan madrasani qayta tiklash toʻgʻrisidagi loyihalar loqaydlik sababli surunkasiga bajarilmay keldi. Madaniyat vazirligining maʼlumotiga koʻra 1985 yildan 1991 yilgacha taʼmirlashga sarf qilingan mablagʻ 347.2 ming soʻmni tashkil etgan. Mustaqillik davrida madrasaning sharqiy tomonidagi jomeʼ masjid yonidan oʻtgan ichimlik suvi quvurining yorilishi natijasida madrasani ikki marta suv bosib, janubiy qismi zaxlab, shoʻrlanib ketdi. Ushbu devorlar ostida poydevor boʻlmaganligi sababli 2002 yilda qaytadan gʻishtlari almashtirilib, yangi poydevor qoʻyildi.

«Koʻkaldosh» madrasasi sobiq SSSR Ministrlar Sovetining 1990 yil 29 dekabrdagi № 4372 sonli qaroriga asosan, 1991 yil 3 iyunda Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy idorasi (hozirgi Oʻzbekiston musulmonlari idorasi) tasarrufiga topshirildi. Shu vaqtdan boshlab madrasaning umumiy taʼmirlanishi uchun tayyorgarlik ishlari boshlab yuborildi. Ilk bor mustaqillik davrida marhum Erkin Saidaxmedov madrasa uchun oʻz mablagʻlari bilan faol ishtirok etib, keng koʻlamda taʼmirlash ishlarini boshlab berdi. Soʻngra bu xayrli ishni marhum Naim ota Joʻraev davom ettirib, koʻzga koʻrinarli darajaga etkazdi. Naim ota davrida madrasaning shimoliy va janubiy peshtogʻi, ichki va tashqi tomonlari dastlabki holatiga keltirildi.

Abdurasul Xudoyberganov davrida madrasaning gʻarbiy qismidagi xonaqolarning barchasi hamda bino tashqarisining shimoliy-gʻarbidagi tahoratxona buzilib, loyihada koʻrsatilganidek binoning birinchi qavati poydevor asosida qaytadan bunyod etildi. Soʻngra 1954 yildan beri taʼmirlanmagan eshik derazalar qayta taʼmirdan chiqarildi. Madrasaning sharqiy qismidagi binolarning ikkinchi qavati tiklanib, usti yopildi. 1996 yilgacha bajarilgan tiklash va taʼmirlash ishlari asosan, xalqning xayr-ehsonlari hisobiga bajarilgan. 1996 yildan boshlab taʼmirlash ishlari shahar hokimining Toshkent shahari taʼmiri uchun ajratgan qurilish ashyolari hisobidan bergan yordami hamda Oʻzbekiston musulmonlari idorasi va madrasaga tushgan xayr-ehsonlar orqali amalga oshirilgan. Mustaqillik davridagi taʼmirlash ishlarida Buxorolik Ahror Asqarov va Madaniyat vazirligi yodgorliklarni saqlash instituti muhandisi, «Koʻkaldosh» madrasasi qurilish loyihasi muallifi va taʼmirkor usta Mirobid Mirzoahmedov kabilar katta xizmat qildilar.

Mazkur koʻhna bilim dargohida koʻplab olimu fuzalolar dars berganlar, tahsil olganlar. XVI asrda Toshkentda ishlab turgan Xoja Ahror jomeʼi, Baroqxon va «Koʻkaldosh» madrasalarida oʻz zamonasining mashhur olimlaridan Shamsiddin Muhammad Kurtiy, Xoja Yusuf Qoshgʻariylar dars berganlar. Oʻzbek mumtoz sheʼriyatining vakillaridan shoir Muhammad Aminxoʻja Muqimiy har gal Toshkentga kelgan vaqtlarida (1880—1890) «Koʻkaldosh» madrasasida istiqomat qilgan. 1889—1891 yillar mobaynida shahrimizda yashagan mashhur shoir Zokirjon Xolmuhammad oʻgʻli Furqat ham ushbu madrasada istiqomat qilib, taʼlim olgan va ijod bilan shugʻullangan. Shuningdek Hamza Hakimzoda Niyoziy ham 1910—1911 yillarda madrasa hujralaridan birida istiqfomat qilgan. Oʻzbek orifona sheʼriyatning ulkan namoyondasi — shoir Xaziniy ham Toshkentga kelgan paytlarida albatta «Koʻkaldosh» madrasasida toʻxtab, mudarris va talabalar bilan koʻplab ajoyib suhbatlar qurgan. XIX asr oxiri XX asr boshlaridagi oʻzbek sheʼriyatining taniqli vakillari: Mullo Qoʻshoq Misniy, Sayid Xaybatullo Xoʻja Xislat, Sirojiddin Sidqiy Xondaliqiylar ham Koʻkaldosh madrasasida tahsil olganlar. Mashhur ulamolarimizdan Sayid Mahmud Taroziy, Oltinxon Toʻra, Yunus Maqsudiy va Ziyovuddin ibn Eshon Boboxon hazratlari ham XX asr boshlarida tahsil olib, ilm pillapoyalarida yuksalib borishgan.

Madrasada Islom dini qonun-qoidalari, arab va fors tili grammatikasi, adabiyot, odob-axloq, matematika, geometriya, astronomiya kabi fanlar oʻqitilgan.darslar arab va fors tillaridagi kitoblar boʻyicha oʻqitilgan. Madrasani bitirib chiqqan ilm ahllari arab, fors va turkiy tillarni mukammal oʻrganganlar, yuzlab gʻazallar, minglab baytlarni yoddan bilganlar, madrasa hujralarida yotib qurʼoni karimni yod olganlar. Baʼzi maʼlumotlarda keltirilishicha hadis ilmining yurtimizda yana qayta jonlanishiga turtki boʻlgan ulamolarimiz orasida Shomiy domla deb shuhrat topgan — Suriyalik atoqli ilohiyot olimi Shayx Muhammad ibni Said ibni Abdulvohid al-Asaliy ash-Shomiy at-Tarablusiy hazratlari ham bir muncha muddat madarasa hujralaridan birida istiqomat qilib, talabalarga dars bergan. Ushbu madrasa faoliyat boshlanganidan buyon 1999 yilga qadar «Koʻkaldosh madrasa masjidi» deb nomlangan. 1999 yilda Oʻzbekiston musulmonlari idorasi tomonidan yangi Nizom tasdiqlanib, 1999 yil 18 avgustda Oʻzbekiston Respublikasi Adliya Vazirligida rasmiy roʻyxatdan oʻtgandan soʻng «Koʻkaldosh Toshkent islom oʻrta maxsus bilim yurti» deb nomlandi.

Bilim yurti 1999 yil 10 oktabrda maxsus ruxsatnoma olib, 1 noyabrdan rasmiy faoliyat koʻrsata boshladi. Mustabid tuzum asorati tanazzulga yuz tutgan bu anʼana buyuk istiqlol bergan erkinlik tufayli va xalqimizning milliy diniy qadriyatlarga cheksiz sadoqati natijasida asta-sekinlik bilan qayta jonlana boshladi. Bu jonlanish Koʻkaldosh madrasasida qayta ochilgan oʻrta maxsus islom bilim yurti timsolida yaqqol koʻrinadi.

Bilim yurtida Qurʼon, hadis, sarf, nahv, mutolaa kabi diniy ilmlar bilan bir qatorda oʻzbek tili va adabiyoti, tabiat, jugʻrofiya, ingiliz tili, fizika, matematika, astronomiya, informatika va boshqa dunyoviy fanlar ham oʻqitiladi, bu ishga malakali mutaxasislar jalb etilgan.

Elimizning yuzdan ortiq diniy ilmga mushtoq farzandlarini oʻz quchogʻiga olgan «Koʻkaldosh» Toshkent islom oʻrta maxsus bilim yurtining oldidagi vazifalari aniq va ravshan. Yaʼni, Vatanimizdagi barcha oʻquv muassasalari qatori iymon-eʼtiqodi butun, irodasi baquvvat, ajdodlarimizning nodir maʼnaviy meroslarini chuqur oʻrgangan va zamonaviy tafakkurga ega komil insonlar tarbiyalash, xalqimizning ixlosidan hamda maʼnaviy jabhada boʻshlik paydo boʻlganidan foydalanib, islom niqobi ostida oʻzlarining gʻarazli maqsadlarini amalga oshirishga urinayotgan kimsalarga qarshi oʻlaroq hamyurtlarimizning diniy savodxonligini oshirish va shu yoʻlda xizmat qiluvchi zamonaviy etuk ulamolar tayyorlashdir.muhim vazifalarimizdan yana biri — bu koʻhna binoda zamon talablariga javob beradigan eng yaxshi oʻquv jihozlari bilan jihozlangan, yangi tipdagi islom bilim yurtini barpo qilishni poyoniga etkazish. Bu vazifani amalga oshirishda bilim yurtining fidoyi murabbiylari, mudarrislari va barcha jamoa bor imkoniyatlarini ishga solib tinmay harakat qilmoqdalar va doimo ijodiy izlanishdadirlar.