Raboti Malik

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Raboti Malik karvonsaroyi
arabcha: رباط ملك
Rabat-i Malik caravanserai 2 (cropped and retouched).jpg
Raboti Malik karvonsaroyining peshtoqi. 2012-yilgi holati
Umumiy maʼlumot
Maqomi Tarixiy obida
Turi karvonsaroy, istehkom, qoʻrgʻon
Manzili Karmana tumani
Mamlakat Oʻzbekiston
Koordinatalar 40°07′24″N 65°08′54″E / 40.12323210460077°N 65.1482488410803°E / 40.12323210460077; 65.1482488410803 G OKoordinatalari: 40°07′24″N 65°08′54″E / 40.12323210460077°N 65.1482488410803°E / 40.12323210460077; 65.1482488410803 G O
Qurilishi boshlangan tm.1069—1079
Egasi Davlat mulki
Texnik holati
Material pishgan gʻisht, xom gʻisht
Raboti Malik karvonsaroyi xaritada

Raboti Malik, Shoh raboti (Rabat-i Mâlik; arabcha: رباط ملك [ribāṭ malik]; „Shoh qoʻrgʻoni“) — Oʻrta Osiyodagi qoraxoniylar turkiy sulolasi vakili Shamsulmulk tomonidan qurdirilgan karvonsaroy. Taxminan 10691079-yillarda qurilgan[1]. Ushbu inshoot Raboti Malik ansambli tarkibidagi saqlanib qolgan ikki tarixiy obidadan biridir. U joylashgan hudud eskidan Malikchoʻl (Choʻli malik) deb ataladi.

Images.png Tashqi tasvir
Image-silk.png Raboti Malikning 1925-yildagi holati
Image-silk.png Raboti Malikning 1925—1926-yillardagi holati
Image-silk.png Raboti Malik chap tomon devorining 1928-yilgi holati
Image-silk.png Raboti Malikning 1928-yildagi holati
Image-silk.png Raboti Malikning 1930—1950-yillardagi holati
Image-silk.png Raboti Malikning 1965—1970-yillardagi holati
Image-silk.png Raboti Malikning 1988-yildagi holati

Qadimiy BuxoroSamarqand yoʻlining Choʻli malikdagi yirik chegara va savdo bekatida qurilgan, hozirgi Karmana shaharchasi va Navoiy shahri yaqinida, Karmana tumanida. Bizgacha uning faqat peshtoq qismi (diametri — 12,6 m.) saqlangan. Janubiy minorasi (balandligi 5,5 m) 1930-yilgacha mavjud boʻlgan.

Raboti Malik tarixda karvonsaroy vazifasidan tashqari, istehkom, qoʻrgʻon va savdo-sotiq markazi sifatida ham muhim oʻrin tutgan. Karmana va Tavois shaharlari oʻrtasidagi savdo yoʻlida joylashgan[2]. Bugungi kunda Raboti Malik xarobasi davlat muhofazasiga olingan.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Buxorolik tarixchi Hofiz Tanish Buxoriy Raboti Malikni qoraxoniylar sulolasidan boʻlgan Shamsulmulk qurdirgani haqida yozadi[3].

Choʻl oʻrtasida karvonsaroy barpo etish ishlari 11-asrda amalga oshiriladi. Karvonsaroy 12-asrda qayta taʼmirlanadi va 18-asr boshlariga qadar faoliyat yuritadi[4].

Arxitekturasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Raboti Malik karvonsaroyining devorlari 84—86 m li kvadrat shaklida tiklangan boʻlib, uning toʻrt tomon burchaklarida aylana shakldagi minoralar boʻlgan (Boris Zasipkinning izlanishlari asosida). Zasipkin oʻrganishlari davrigacha bu minoralardan faqat janubi-gʻarbiy burchakdagisi saqlangan boʻlgan, qolgan uchtasining bilinar-bilinmas izi qolgan[5].

Binoning asosiy fasadi janubga qaragan. Fasadning markazida ulkan peshtoq mavjud, bu, saqlanib qolganlari orasida oʻrta asr meʼmorchiligiga oid eng qadimiy peshtoq hisoblanadi[5][6].

Devorlarning ichki qismi 28x28x6,4 sm oʻlchamli xom gʻishtdan, ustki qismi 24x24x4 sm li pishgan gʻishtdan terilgan[5][6]. 1947-yilgacha saqlanib qolgan qismlar asosida xulosa qilinsa, butunicha peshtoq va burchakdagi minoraning tepa qismi toʻliq pishiq gʻishtdan terilgan. Minoraning asosi xom gʻishtdan tiklangan[5].

Rabot katta keng hovli (22,5x22,5 m) va atrofi oʻralgan 2 qavatli xona-hujralardan iborat boʻlib, ularga sopol quvurlar orqali suv oʻtkazilgan. Markaziy qismi toʻridagi muhtasham saroy oldi bir qatorli ravoqli ayvon (7,5x13 m) 2 qanotiga joylashgan. 20 ta gʻishtin ustun ishlangan[6].

Ichki qoʻrgʻon atrofi qalin devorlar bilan oʻralgan (janubiy va shimoliy balandligi 2,35 m, gʻarbiy va sharqiy qismi 1,5 m, uzunligi 84–86 m, old devor balandligi 12 m ga yaqin). Maydonga qaragan janubiy tarzi oʻrtasidagi ulkan peshtoq (boʻyi 18 m, eni 12 m) 8 qirrali yulduzlar, turli handasiy shakllar mavjud. 2 chekkasida burj boʻlib, ular oʻzaro baland devor bilan ulangan. Devor oʻrtasida piltavor burjlar qatori tepasi kichrayuvchi ravoqlar bilan bogʻlangan. Devor yuqorisi gʻishtin kufiy xatlar bilan hoshiyalangan. Burjlar tepasida ravoqli koʻshk boʻlib, undan atrofni kuzatish qulay boʻlgan. Koʻshk ostida ganchdan yasalgan ikki qator yirik sharafa va kufiy xat halqasi koʻzga tashlanadi. Bezaklari asosan gʻishtin, oz miqdorda oʻyma ganch naqshlar ham uchraydi[6].

Raboti Malik devorlarining toʻrt burchagida har biri 18 m boʻlgan 4 ta minora boʻlgan. Bu minoralar „Guldasta“ deb atalgan[7].

Majmua[tahrir | manbasini tahrirlash]

Raboti Malik karvonsaroyi va unga tegishli boʻlgan suv saqlovchi inshoot (sardoba) birgalikda Raboti Malik majmuasini tashkil etadi. 1950-yillar Navoiy shahri qurilishi bahonasida Buxoro va Karmana shaharlarini bogʻlovchi avtomobil yoʻlini qurish maqsadida Raboti Malik majmuasi oʻrtasida joylashgan osori-atiqalarga boy hudud ekskavatorlar bilan surib, tekislab tashlangan va asfalt yoʻl oʻtkazilgan[8].

Oʻrganilish tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Karvonsaroy xarobasi arxeologlar orasida juda mashhur. Uning qadimiyligi, bezakdorligi va binoning oʻziga xos shakllari, kompozitsion jihatidan mutanosibligi koʻpdan beri izlanuvchilarni oʻziga jalb qilib keladi[9].

Taniqli sharqshunos Vasiliy Bartold xarobani oʻrganib, u 1078—79-yillarda qurilgan Raboti Malik karvonsaroyiga tegishli ekanini taxmin qilgan. Shundan beri ushbu xaroba Raboti Malik deb ataladi[10].

1841-yilda Aleksandr Leman tomonidan chizilgan Raboti Malik va uning yaqinidagi binolar tasviri (Raboti Malik karvonsaroyining ilk tasviri)

1841–42-yillarda Raboti Malikni Butenev va Bogoslovskiy boshchiligidagi togʻ-kon injenerlari ekspeditsiyasi oʻrgangan. Bu inshootga bagʻishlangan ilk ilmiy kitoblar yozilishi ham oʻsha yillardan boshlangan. Bino haqidagi birinchi va nisbatan toʻliq tavsif ekspeditsiya ishtirokchisi, naturalist Aleksandr Leman tomonidan yozilgan[9]. Leman, shuningdek, eskiz holida bino koʻrinishini ham chizadi. Unda janubiy fasad nisbatan yaxshi holda saqlangani, bu fasad pehstoqli kirish qismiga ega boʻlgan tashqi devor bilan oʻralganini koʻrish mumkin[10]. Ekspeditsiyaning boshqa bir aʼzosi — orientalist Nikolay Xanikov binoga qisqacha tavsif berish bilan chegaralangan[9].

Keyinchalik Raboti Malikni Skayler, Vamberi, Sitnyakovskiy, Mayev va Yereschenkolar oʻrganishgan lekin ular qoʻrgʻon haqida Aleksandr Lemanchalik keng koʻlamli maʼlumot qoldirishmagan[9].

Raboti Malik karvonsaroyining 1935-yilgacha olingan tasviri

Sovet ittifoqi davrida Raboti Malik har tomonlama oʻrganildi. Bu davr tadqiqotlaridan Ivan Umnyakov va Boris Zasipkinning ishlari juda qimmatli hisoblanadi. Umnyakovning tadqiqotlarida Raboti Malik haqida bir qator tarixiy maʼlumotlar keltiriladi va qoraxoniylar davri arxitekturasini oʻrganishda yuzaga kelayotgan madaniy-tarixiy muammolar sanab oʻtiladi. Zasipkinning Raboti Malikni meʼmoriy-arxeologik jihatdan oʻrganish masalalariga bagʻishlangan tadqiqotlarida esa inshootning umumiy manzarasi va uning qurilishidagi asosiy bosqichlar haqida juda qiziq xulosalar chiqarish mumkin boʻlgan keng qamrovli maʼlumotlar keltiriladi[9].

Bu ikki olimning ishlari keyinchalik bir qator boshqa ilmiy oʻrganishlar uchun asos boʻldi: xususan, Boris Denike, Boris Veymarnning ilmiy tadqiqotlari va professor L. Voronin, V. Voronina, T. Stramsova, Nosovning meʼmoriy oʻrganishlari shular jumlasidandir[9].

20-asrning ikkinchi yarmida oʻtkazilgan arxeologik oʻrganishlar vaqtida Raboti Malikning ichki infrastrukturasi va tarh kompozitsiyasi haqidagi ilk maʼlumotlar olingan[8]. Oʻz davrida injener Krasilnikov tomonidan qilingan oʻlchovlar Zasipkinga proportsiyalarni va masshtab mutanosibliklarini olishga imkon berdi. Zasipkin oʻlchovlariga koʻra peshtoqning eni 12,03 m, boʻyi 12 m. Poydevori 2,80 m (madaniy qatlamlarni hisobga olganda 3 m), karnizning saqlanib qolgan qismi 0,48 m. Peshtoqning umumiy balandligi 18 m boʻlganligi taxmin qilinadi. Kirish arkasining kengligi 5,73 m, qalinligi 1,43 m. Devorlarning balandligi taxminan 12 m boʻlgan[11].

Ancha vaqtgacha karvonsaroyning qurilgan yili Bartold aytganidek 1078—79-yillar, deb hisoblanib kelgan. Lekin 1951-yilda A. Semyonov Bartold tomonidan topilgan dalillar XI asrda Samarqand yaqinida qurilgan boshqa bir karvonsaroyga oid ekanini isbotladi. Shu bilan Raboti Malik deb ataluvchi karvonsaroyning qurilgan vaqti masalasi yana ochiq qoldi[10].

Raboti Malik hududida 1937—1940, 1973—1977[7], 1997, 1999, 2001-yillarda arxeologik izlanishlar olib borilgan. Izlanishlar natijasida Raboti Malikning tarhi, qurilish davri, ichki qismlarining badiiy bezatilishi, koʻplab osori-atiqalar (keramika, metall va suyakdan yasalgan buyumlar, turli qiymatdagi va turli yillarda zarb qilingan tangalar) topilgan. Yer ostidan tashqi oʻlchamlari 91x91 m li kvadrat shakldagi, saroy tipida qurilgan koʻp hovlili ikki aniq boʻlakka boʻlingan qalʼa qoldiqlari qazib chiqarilgan. Boʻlaklarning janubiy qismida xoʻjalik xonalari va shimoliy qismi esa naqshlar bilan bezatilgan boʻlib, unda yashash xonalari joylashgan[8]. Karvonsaroy ichiga sopol quvurlar orqali suv oʻtkazilgan, bu suv Sardobadan tortib kelinganligi taxmin qilinadi[7].

Buzilishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

XIX asr oxiri, XX asrlarda Raboti Malik xarobalari buzilib borishda davom etdi. 1875-yilda janubiy fasadning ikki minorasidan biri qulab, faqat gʻarbiy minora qolgan. 1911-yilgi oʻrganishlarda aniqlanishicha gumbazli markaziy zal buzilib ketgan boʻlgan. 1924-yilda janubiy fasadning oʻng qanoti qulab ketgan. 1950-yil nomaʼlum mahalliy amaldor chap tomondagi devorlarni va soʻnggi — gʻarbiy minorani ham yiqittirgan. Katta bir bino xarobasidan faqatgina peshtoq qismi qolgan[10].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. OʻzME. Toshkent, 2000-yil
  2. Qalandarov 2018, s. 72.
  3. Хафиз-и Таныш Бухари 1989, s. 232.
  4. Немцева 2009, s. 7—8.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Нильсен 1956, s. 46.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Hotamov, Halilov 1995, s. 14.
  7. 7,0 7,1 7,2 Hotamov, Halilov 1995, s. 15.
  8. 8,0 8,1 8,2 Немцева 2009, s. 7.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Нильсен 1956, s. 44.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Хмельницкий 1992, s. 187.
  11. Нильсен 1956, s. 48.

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qoʻlyozmalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Хафиз-и Таныш ибн Мир Мухаммад Бухари „2“,. Шараф-нама-йи шахи (Книга шахской славы). Москва: Наука. Главная редакция восточной литературы., 1989 — 560 bet. ISBN 5-02-016566-2. 

Ilmiy adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Hotamov A., Halilov Sh.. Yillar sadosi. Toshkent: Adolat, 1995 — 72 bet. 
  • Qalandarov Anvar. Buxoro xonligi va unda karmanalik shayxlar faoliyati (monografiya). Toshkent: Tafakkur qanoti, 2018 — 203 bet. 
  • Немцева Н. Б.. Рабат-и Малик, XI — начало XVIII вв. (археологические исследования). Document de travail de l’IFEAC. №33, février 2009. Ташкент: Institut Français d’Études sur l’Asie Centrale, 2009 — 136 bet. 
  • Нильсен В. А.. Монументальная архитектура Бухарского оазиса XI—XII вв. К вопросу о возникновении средневековой архитектуры в Средней Азии. Ташкент: Издательство Академии наук Узбекской ССР, 1956 — 158 bet. 
  • Хмельницкий С.. Между арабами и тюрками. Архитектура Средней Азии IX — X вв.. Берлин—Рига: Continent Ltd., 1992 — 346 bet.