Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
(TDSHU, ToshDSHU)
Tdshu.jpg
Xalqaro nomi Tashkent state university of oriental studies
Asos solingan 1918
Oʻquv yurti turi universitet
Tipi davlat
Sohasi sharqshunoslik
Rektori Rixsiyeva Gulchehra Shavkatovna (2019-yildan)
Fakultetlar 7 ta
Bakalavriat 4 yil
Magistratura 2 yil
Doktorantura bor
Kampusi 4
Manzili Toshkent shahri, Mirobod tumani, Shahrisabz koʻchasi, 25
Vebsayti https://tsuos.uz

Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti — Toshkent[1] shahrida joylashgan oliy taʼlim muassasasi. Markaziy Osiyo[2]da yagona sharqshunoslik oliy taʼlim muassasasi. 1918-yilda tashkil topgan Osiyoda birinchi va eng qadimgi sharqshunoslik oliy taʼlim muassasasi. 1991-2020 yillarda institut maqomida edi.

Tarixi[tahrir]

1918-yil noyabr oyida Toshkentda Turkiston Sharqshunoslik instituti tashkil etildi. Bu institut O‘rta Osiyoda yagona ilk sharqshunoslik oliy o‘quv yurti bo‘lib, qo‘shni mamlakatlar uchun ham sharqshunoslik fanining turli sohalari bo‘yicha malakali mutaxassislar yetishtirib bera boshladi[3]. Mazkur bilim dargohida Turkiston va unga qo‘shni bo‘lgan xorijiy sharq mamlakatlarining tarixi, etnografiyasi, geografiyasi, o‘lkashunosligi, islom tarixi va musulmon qonunshunosligi kabi fanlar, sharq xalqlarining tillari va adabiyotlari o‘rgatilgan. O‘sha yili 1-kursga 234 ta talaba qabul qilingan edi. Institutda sharq tillaridan arab, fors, xitoy, pushtu, urdu, turk va mahalliy tillardan o‘zbek, tojik, qirg‘iz, turkman, tatar hamda siropa tillaridan ingliz, nemis va fransuz tillarini o‘qitish yo‘lga qo‘yildi. Shuningdek, Afg‘oniston, Hindiston, Eron, Sharqiy va Gʻarbiy Turkiston, Buxoro geografiyasi; o‘zbek, qirg‘iz, fors, tojik, qozoq, afg‘on, qoraqalpoq xalqlari etnografiyasi; O‘rta Osiyo, Eron, Afg‘oniston, Hindiston va qadimgi dunyo tarixi, islom tarixi, shariat qonunlari kabi fanlar o‘qitilgan. 3-kursdan boshlab talabalar ixtisoslikka bo‘linib o‘qitilgan. Taʼlim quyidagi ixtisosliklar bo‘yicha taqsimlangan; turkiy tillar, eron filologiyasi, arabshunoslik va islomshunoslik. Shu bilan birga, mahalliy maktablar uchun ona tili va tarix o‘qituvchilari ham tayyorlangan.

Rasmiy maʼlumotlarga qaraganda, 1922-1923 o‘quv yilida Turkiston Sharqshunoslik institutida 210 nafar talaba o‘qigan. Bundan 16 foizigina mahalliy xalq farzandlari boʻlgan. Institutda 5 nafar professor, 21 nafar o‘qituvchi va bir necha lektor va praktikantlar taʼlim va tarbiya ishlarini olib borgan.1922-yilga kelib, institut kutubxonasida 5300 jild kitob va 200 dan ortiq qo‘lyozma asarlar mavjud edi. Turkiston Sharqshunoslik instituti 1924-yilda alohida fakultet sifatida O‘rta Osiyo davlat universitetiga qo‘shib yuborildi. Uning birinchi dekani etib A.E.Shmidt tayinlandi.

Fakultet faoliyati uzoq davom etmadi. 1930 yilga kelib bu (fakultet pedagogika fakultetiga aylantirildi va 1931-yilda uning faoliyati batamom tugatildi. Sharqshunoslik taʼlimi uzoq davom etgan boʻlmasa-da, qisqa davr ichida mazkur ilm dargohidan A.K.Borovkov, V.V.Reshetov, K. Yudaxin, I.A.Kissen. R.L.Nemenova kabi taniqli tilshunos olimlar, R.R.Ivanov, M.R.Ivanova,

M.Masson, V.A.Shiglkin, O.A.Suxareva kabi mashhur tarixchi va etnograflar, Muxtor Avezov, Sotim Ulug‘zoda kabi atoqli yozuvchilar hamda D.G.Voronovskiy kabi bir qancha sharqshunos olimlar yetishib chiqdi.

1944-yilda Oʻrta Osiyo davlat universiteti (hozirgi Oʻzbekistan Milliy universiteti) qoshida qaytadan sharq fakulteta taʼsis etildi. Uning dekani etib tarixchi sharqshunos olim Abdurahmon Hamroev tayinlandi. Fakultetda, o‘quv rejasiga ko‘ra, Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlari tarixi va iqtisodi, tili va adabiyoti o‘qitila boshlandi.

1947-yili fakultet qoshida aspirantura tashkil qilindi. Koʻpgina yosh mutaxassislar Moskva va Leningrad kabi markaziy shaharlarla aspiranturada o‘qib, fan nomzodi ilmiy darajasini olib qaytdilar. Ular o‘z yurtlariga jo‘nab ketgan rus sharqshunos olimlarining o‘rnini to‘ldirib, sharqshunoslikning turli sohalari bo‘yicha dars bera boshladilar.

1944-1947-yillarda fakultetda 4 ta kafedra mavjud bo‘lgan. Bular: Eron filologiyasi (1955 yildan Eron-Afg‘on filologiyasi) kafedrasi; Shimoliy hind (keyinchalik hind va hozirda Janubiy va Janubi-sharqiy Osiyo tillari) filologiyasi kafedrasi; Sharqiy Turkiston filologiyasi kafedrasi; Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlari tarixi kafedrasi. 1949-yilda fakultetning dastlabki talabalari o‘qishni bitirib, hayotga yo‘llanma oldilar. Birinchi qaldirg‘ochlar 41 nafardan iborat bo‘lib, bugungi kunda ularning ko‘pchiligi Respublikada elga tanilgan mashhur olimlar qatoridan joy olgan.

Fakultet kun sayin kengayib, takomillashib bordi. Arab, fors, pushtu, hind, urdu, xitoy, uyg‘ur, turk tillari bilan bir qatorda ingliz, rus va o‘zbek tillarini o‘rganishga ham katta ahamiyat berib kelindi. Sharq xalqlarining mumtoz va hozirgi zamon adabiyoti bo‘yicha talabalarga chuqur bilim berish maqsadida 1965-yilda maxsus Sharq mamlakatlari adabiyoti kafedrasi tashkil etildi. Bir oz vaqt o‘tgach, G‘arbiy Yevropa tillari kafedrasi tashkil qilinib, fakultet bo‘yicha yevropa tillarini oʻqitish jarayoni taʼminlandi. Bu orada sharq tillarini o‘qishini takomillashtirib, talabalarning nutq malakalarini o‘stirish maqsadida fakultetga Eron, Afg‘onistan, Hindiston, arab mamlakatlaridan o‘qituvchilar taklif etila boshlandi. Ular 1-2 yil davomida talabalarga dars berib, ularning azaliy malaka hosil qilishlarida katta yordam ko‘rsatdilar. Bu hol talabalarning tilni ham nazariy, ham amaliy jihatdan puxta bilishlariga. imkon tug‘dirdi. Faqat 1960-1970-yillar davomida xorijiy Sharq mamlakatlaridan 10 nafar mutaxassis dars berish uchun taklif etilgan edi. O‘z navbatida, fakultet o‘qituvchi va talabalari ham chet mamlakatlarga borib, u yerdagi institut va universitetlarda o‘qib, o‘z malakalarini oshirib qaytdilar. 1990-yilda Sharq fakulteti negizida Toshkent Davlat universiteti qoshida Sharqshunoslik instituti tashkil qilindi. 1991-yil 15-iyulda esa bu institut O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning farmoni bilan Toshkent davlat sharqshunoslik institutiga aylantirildi[4]. Respublikamizning bugungi ehtiyojlarini inobatga olgan holda, institutda sharqshunoslik sohasidagi turli ixtisosliklar va yo‘nalishlarning doirasi yanada kengaytirildi. Universitet fakultet boʻlgan davrda mutaxassislar faqat filologiya, tarix na iqtisod ixtisoslari bo‘yicha tayyorlangan bo‘lsa, bugungi kunda bu oʻquv maskanida o‘n ikki mutaxassislik bo‘yicha taʼlim berilmoqda. Ilgari fakultetda 7 ta kafedra faoliyat ko‘rsatgan bo‘lsa, bugungi kunga kelib Sharqshunoslik universitetida 25 ta kafedra faoliyat ko‘rsatyapti. Universitet tashkil etilgach, arab, fors, dariy, hind, urdu, xitoy, pushtu va uygʻur tillari bilan bir qatorda yapon, koreys, turk tillari va adabiyoti ham o‘qitila boshlandi. Hozirgi kunda institutda 20 tadan ortiq til o‘qitilmoqda[5].

Fakultetlar[tahrir]

Toshkent davlat sharqshunoslik universitetida bugungi kunga kelib 7 ta fakultet mavjud.

Sharq filologiyasi va tarjimashunoslik fakulteti[6][tahrir]

Sharq filologiyasi va tarjimashunoslik fakultetida sharqshunoslikning o‘zak yo‘nalishlaridan biri filologiya sohasi uzoq yillardan beri o‘qitib kelinadi. Bu yerda soha bo‘yicha noyob tajriba maktabi hamda uzoq yillik sharq tillari va adabiyotini o‘qitish an’anasi shakllangan. Fakultet tarixi mobaynida Sharq va G‘arb mamlakatlari tillarini mukammal o‘zlashtirgan, Sharq mamlakatlari adabiyoti, madaniyati haqida chuqur bilimlarga ega bo‘lgan, zamon talablariga javob bera oladigan malakali sharqshunos mutaxassislarni tayyorlash, sharq filologiyasining turli qirralarini o‘rganish bo‘yicha fundamental tadqiqotlarni amalga oshirish izchil yo‘lga tushdi. Fakultet tashkil topgandan boshlab hozirga qadar fakultet bitiruvchilaridan 70 dan oshiq fan doktori, 350 ga yaqin fan nomzodi yetishib chiqdi.

Sharq filologiyasi fakultetining bitiruvchilari orasidan A.Rustamov, U.Karimov, A.Qayumov kabi akademiklar, I.Abdullayev, S.G‘aniyeva, A.Hayitmetov, P.Qodirov singari davlat mukofoti sohiblari, Q.Mahmudov, Sh.Shomuhamedov, E.Rustamov kabi xalqaro mukofot sohiblari, S.Mirqosimov, F.Teshaboyev, A.Shayxov, S.Inog‘omov, I.Ergashev, A.Usmonov kabi favqulodda va muxtor elchilar yetishib chiqqan. Bugungi kunga kelib e’tiborli tomoni shundaki, fakultet professor-o‘qituvchilarining ko‘pi yoshlar (Xodjayeva N.B., Mirzahmedova H.V., Nuriddinov N.N., Rahmatullayev N.N va b.). Ularni ilmga tortish, ilmiy rahbarlik qilish jamoada yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Fakultetda yolg‘iz dars berish bilan cheklangan o‘qituvchi yo‘q. Keksa bo‘lsin, yosh bo‘lsin, o‘z pedagogik faoliyati bilan yonma-yon ilmiy ish ham olib boradilar. Bugunga kelib fakultetda 6 ta kafedra faoliyat olib bormoqda. Fakultet dekani f.f.n., I.Y. Bultakov.

Xitoyshunoslik fakulteti[7][tahrir]

Oʻzbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A. Karimovning 2014-yil 3-sentyabrdagi PQ-2228 sonli «Toshkent davlat sharqshunoslik institutida Xitoyshunoslik fakultetini ochish to‘g‘risida»gi[8] Qarori asosida institut rektorining 2014-yil 20-sentyabrdagi 01-243 sonli buyrug‘i bilan Xitoyshunoslik fakulteti tashkil etilgan. Bakalavriat taʼlim yo‘nalishlari bo‘yicha yangidan ishlab chiqilgan davlat taʼlim standarti asosida fan dasturlari va o‘quv rejalari ishlab chiqildi va darslar tashkil etildi. Bugungi kunda fakultetda toʻrtta kafedra faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. Shulardan ikkitasi mutaxassis tayyorlovchi kafedralardir. Hozirda fakultet dekani vazifasini PhD., O.M. Ochilov bajarib kelmoqda.

Koreyashunoslik fakulteti[9][tahrir]

Toshkent davlat sharqshunoslik institutida 2018-2019-oʻquv yildan Koreyashunoslik fakulteti tashkil etildi. Fakultet tarkibida 3 ta kafedra: „Koreys filologiyasi“, „Koreya iqtisodiyoti va siyosati“ hamda „Koreya tarixi va madaniyati“ kafedralari o‘z faoliyatini boshladi. Fakultet dekani f.f.d., prof., Sh.R. Usmanova.

Sharq sivilizatsiyasi va tarix fakulteti[10][tahrir]

Toshkent davlat sharqshunoslik universitetining Sharq sivilizatsiyasi va tarix fakultetida uchta mutaxassis tayyorlovchi va ikkita nomutaxassislik kafedralari faoliyat olib boradi. Fakultetda bugungi kunda asosiy shtatda 45 nafar professor-o‘qituvchi faoliyat olib bormoqda. Shundan: 8 nafari fan doktori, professorlar; 19 nafari fan nomzodi (PhD), dotsentlar; 18 nafari katta o‘qituvchi va o‘qituvchilar.

Sharq mamlakatlari iqtisodiyoti, siyosat, turizm fakulteti[11][tahrir]

2008-yilda „Xalqaro aloqalar va iqtisod“ fakulteti asosida „Xorijiy mamlakatlar iqtisodiyoti va mamlakatshunoslik“ fakulteti tashkil etildi. 2018-yilda „Xorijiy mamlakatlar iqtisodiyoti va mamlakatshunoslik“ fakulteti asosida „Xorijiy mamlakatlar iqtisodiyoti va siyosati“ fakulteti tashkil etildi. Uning tashkil etilishidan maqsad yurtimizda iqtisodchi-sharqshunos, siyosatchi-sharqshunos kadrlarni tayyorlash, Osiyo-Tinch okeani, Yaqin va Oʻrta Sharq hamda MDH mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy, xavfsizlik, harbiy- texnikaviy rivojlanashining oʻziga xos jihatlarini oʻrganadigan, bu boradagi muammolarni tahlil qilish salohiyatiga ega mutaxassislarni yetishtirishdan iborat. Bakalavriat taʼlim yo‘nalishlari bo‘yicha yangidan ishlab chiqilgan davlat taʼlim standarti asosida fan dasturlari va o‘quv rejalari ishlab chiqildi. Fakultetda 45 ta professor-o’qituvchilar, jumladan 12 nafar fan doktorlari, 10 nafar fan nomzodi, 6 nafar PhD, 7 nafar katta o’qituvchilar va 10 nafar o’qituvchilar o’z pedagogik faoliyatlarini olib borishmoqda. O’qituvchi va murabbiylar muntazam ravishda O’zbekistondagi hamda xorijiy mamlakatlardagi sharqshunoslikka, iqtisodiy aloqalarga jahon siyosatiga bag’ishlangan konferensiya, simpozium, seminarlarda qatnashadilar. Ular chet ellik hamkasblarini yurtimizdagi milliy iqitisodiyotimizda hamda sharqshunoslik maktabida erishilgan yutuqlar bilan tanishtirmoqdalar va tajriba almashmoqda. Jumladan, fakultetdan 2019-yilda 5 nafar o’qituvchi xorijga anjumanlarda qatnashish uchun yuborildi. O’zbekiston bo’yicha faqat ushbu fakultetda Yaqin, O’rta, Uzoq Sharq, MDH va Janubiy Osiyo bo’yicha iqtisodchi-sharqshunos, siyosatchi sharqshunos va turizm bo’yicha mutaxassislar tayyorlanadi. Ular o’rganayotgan mamlakatlarining tili, madaniyati, tarixi, iqtisodi, siyosati va turizm salohiyati bo’yicha chuqur bilimga ega bo’ladilar. Fakultetda o‘qish jarayonidan tashqari mamlakatni yanada chuqurroq o‘rgatish maqsadida bir qancha to‘garaklar faoliyat yuritib kelmoqda. Hozirda fakultet dekani vazifasini i.f.n. Ch. Q. Xusanov bajarib kelmoqda.

Turkshunoslik fakulteti[12][tahrir]

Toshkent davlat sharqshunoslik universitetida turkiy tillarni oʻrganish dastlab 1990-yilda Oltoyshunoslik nomi bilan tashkil etilgan. 1991- yildan kafedra Turkiy tillar nomi bilan ataldi. 2020-yilda Turkshunoslik fakulteti maqomi berildi. Kafedraga uzoq yillar akademik A.Rustamov rahbarlik qildi. 1999-yildan boshlab f.f.d., prof. Q.Sodiqov, keyinchalik f.f.d., prof. Q.Omonov, f.f.n., dots. J.Shabanov, f.f.d., prof. Z.Xudoyberganova va f.f.n, dots. Oʻ.Lafasov mudirlik qildi.

Yaponshunoslik fakulteti[13][tahrir]

Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti O‘zbekistonda yapon tilini rivojlantirish bo‘yicha yetakchilardan biridir. 1992 yilda tashkil etilgan Yapon filologiyasi kafedrasi yapon tilini o‘qitish bo‘yicha nafaqat O‘zbekistonda, balki Markaziy Osiyodagi birinchi ta’lim muassasasidir. So‘nggi yillarda yaponshunoslik sohasidagi tadqiqotlar yangi fakultet tashkil qilinishiga sabab bo‘ldi. 2019-yil 4-dekabr kuni Toshkent Davlat Sharqshunoslik institutida Yaponshunoslik fakultetining tantanali ravishda ochilishi bo‘lib o‘tdi. Mazkur fakultetning ochilishi dunyoning yetakchi davlatlaridan biri Yaponiya bilan O‘zbekiston o‘rtasidagi siyosiy va iqtisodiy aloqalarning rivojlanishi davrida mutaxassislarni tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Uning TDSHUda ochilishi yapon tili bo‘yicha o‘qitish jarayoni va tadqiqotchilik ishlarini birlashtirish, ushbu sohadagi yo‘nalishlarni muvofiqlashtirish, o‘zbek yaponshunosligi darajasini yangi bosqichga olib chiqish imkoniyatini beradi. Fakultet olida turgan eng dolzarb vazifa nafaqat yapon tilidan ta’lim berish, balki yaponshunoslikni rivojlantirish, yani yapon tilshunosligi, yapon adabiyoti, Yaponiya siyosati, iqtisodi, tarixi, falsafasi, ma’daniyati sohasida mutahassis va tadqiqotchi kadrlarni tayyorlashdan iboratdir.

Fakultet kafedralari[tahrir]

Sharq filologiyasi va tarjimashunoslik fakulteti kafedralari[tahrir]

Arab filologiyasi kafedrasi

Eron-afgʻon filologiyasi kafedrasi

Janubiy va Janubiy Sharqiy Osiyo tillari kafedrasi

Mumtoz filologiya va adabiy manbashunoslik kafedrasi

Tarjimashunoslik va xalqaro jurnalistika kafedrasi

Sharq mamlakatlari adabiyoti va qiyosiy adabiyotshunoslik kafedrasi

Xitoyshunoslik fakulteti kafedralari[tahrir]

Xitoy filologiyasi kafedrasi

Xitoy tarixi, madaniyati, siyosati va iqtisodiyoti kafedrasi

Koreyashunoslik fakulteti kafedralari[tahrir]

Koreys filologiyasi kafedrasi

Koreya tarixi, madaniyati, siyosati va iqtisodiyoti kafedrasi

Sharq sivilizatsiyasi va tarix kafedralari[tahrir]

Sharq mamlakatlari tarixi va antropologiyasi kafedrasi

Markaziy Osiyo xalqlari tarixi va etnologiyasi kafedrasi

Sharq falsafasi va madaniyati kafedrasi

Manbashunoslik va tasavvuf germenevtikasi kafedrasi

Sharq mamlakatlari iqtisodiyoti, siyosati va turizm fakulteti kafedralari[tahrir]

Sharq mamlakatlari iqtisodiyoti kafedrasi

Sharq mamlakatlari siyosati va xalqaro munosabatlar kafedrasi

Tashqi iqtisodiy faoliyat va turizm kafedrasi

Matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi

Yaponshunoslik fakulteti kafedralari[tahrir]

Yapon filologiyasi kafedrasi

Yaponiya tarixi, madaniyati, siyosati va iqtisodiyoti kafedrasi

Turkshunoslik fakulteti kafedralari[tahrir]

Turk filologiyasi kafedrasi

Turkiy xalqlar tarixi, madaniyati, siyosati va iqtisodiyoti kafedrasi

O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi

G‘arb tillari kafedrasi

Universitet maqomining berilishi[tahrir]

2020 yilda Vatanimiz sharqshunosligi sohasida unutilmas yil boʻldi, chunki Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyoyev «Sharqshunoslik sohasida kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish va ilmiy salohiyatni oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi [14] qarorga imzo chekdi. Qaror bilan Toshkent davlat sharqshunoslik instituti negizida Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti tashkil etildi.

Manbalar[tahrir]

  1. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi. www.edu.uz. 2019-02-26.
  2. Знакомство с вузами Ташкента: Ташкентский государственный институт востоковедения (ТашГИВ) | Obщestvo | IP „UZINFORM“. www.uzinform.com. 2019-02-26.
  3. Universitet tarixi | Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti. 2020-07-19.
  4. «В.И.Ленин номидаги ТошДУ ҳузуридаги Шарқшунослик институтини Тошкент Давлат шарқшунослик институтига айлантириш ҳақида» | Lex.uz - Oʻzbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi. 2020-07-23.
  5. tashgiv (2019-02-07). Toshkent davlat sharqshunoslik instituti. 2019-02-26.
  6. Sharq filologiyasi va tarjimashunoslik fakulteti | Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti. 2020-07-19.
  7. Xitoyshunoslik fakulteti | Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti. 2020-07-19.
  8. «Toshkent davlat sharqshunoslik instituti tarkibida xitoyshunoslik fakultetini tashkil etish to‘g‘risida» | Lex.uz - Oʻzbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi. 2020-07-23.
  9. Koreyashunoslik fakulteti | Toshkent davlat sharqshunoslik instituti. 2020-07-19.
  10. Tarix va falsafa fakulteti | Sharq sivilizatsiyasi va tarixi fakulteti. 2020-07-19.
  11. Sharq mamlakatlari iqtisodiyoti, siyosat, turizm fakulteti | Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti. 2020-07-19.
  12. Turkshunoslik fakulteti | Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti. 2020-07-19.
  13. Yaponshunoslik fakulteti | Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti. 2020-07-19.
  14. «Sharqshunoslik sohasida kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish va ilmiy salohiyatni oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» | Lex.uz - Oʻzbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi. 2020-07-19.