Arablar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Arablar, al-arab – G‘arbiy Osiyo va Shimoliy Afrikadagi arab mamlakatlarida yashovchi xalqlar guruhi. Umumiy soni 199 mln. kishi (1992). A., asosan Afrika va Osiyo mamlakatlarida: Misr, Sudan, Liviya, Tunis, Jazoir, Marokash, Livan, Suriya, Iroq, Iordaniya, Saudiya Arabistoni, Yaman va boshqa yerlarda yashay-di, bu mamlakatlar aholisining qariyb 80% ini tashkil qiladi. Katta yevrope-oid irqiga mansub. Arab tilida suzla-shadi. A. ko‘pchiligi sunniylar. Bundan tashqari, A. ichida musulmon dinining bir qancha mazhablari mavjud; shialar – Iroq, Yaman, Suriya va Livanda; ibo-diylar – Shimoliy Afrikada; zaydiya va is-moiliylar – Shimoliy va Sharqiy Iroqda, Livanning tog‘li tumanlarida yashaydilar. Misr, Livan, Suriya va Iordaniyada yashovchi A.ning bir qismi xristian di-niga e’tiqod qiladi. Asl vatani Ara-biston yarim orol Miloddan avvalgi 1-ming yillikda va milodning dastlabki yillarida A. Su-riya, Iroq, Shimoliy Afrika yerlariga kelib joylashgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda dastlabki arab davlatlari – Palmi-ra (Tadmor), Nabateya va Lihyon vujudga kelgan. 5-asrda bir qancha arab davlatlari (G‘asson va Laxm; Shimoliy Arabistonda) paydo buladi. 6 – 7-asrlarda ayrim arab elatlari tashkil topdi. 7-asrda Arab xalifaligi barpo etildi. A.ning xalifalik hududidagi boshqa xalqlar bilan arala-shib ketishlari natijasida yangi elatlar va davlatlar (Falastin, Suriya, Livan (Lubnon), Iroq, Misr va Shimoliy Afrika davlatlari) yuzaga keldi.O‘rta Osiyo arablari – O‘rta Osiyo davlatlarida yashovchi, o‘zlarini arab deb yurituvchi etnik guruh. Ajdodlari 7 – 14-asrlar davomida kelib o‘rnashib qolgan. O‘zbek, turkman va tojik mil-latining tarkibiga kirgan. O‘rta Osiyo arablari asosiy qismi O‘zbekistonning Buxoro, Samarqand va Qashqadaryo vilo-yatlarida, shuningdek Farg‘ona vodiysi shimoli-sharqiy qismida yashaydi. 2 guruhga bulinadi: shayboniy va sanoniy. O‘rta Osiyo arablari o‘zlarining qadimgi madani-yatlari, urf-odatlarining ayrim belgilarini saqlab qolganlar. Arab tili ikkinchi til sifatida ayrim qishloqlarda hozirgacha qo‘llanib kelinadi. Bularning shevalarida yerlik xalqlar tilining ta’590siri juda kuchli.O‘rta Osiyo arablari xo‘jaligida chor-vachilik muhim o‘rin tutadi. Suvli yerlarda yashaydigan A. dehqonchilik qiladi. O‘zbekistonda A. nomi bilan bog‘liq ko‘plab joy nomlari mavjud.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  • Belyayev Ye. A., Arabi, islam i arabskiy xalifat v rannee sredneveko-ve, 2-ye izd., 1966; Narodi Sredney Azii i Kazaxstana, ch. 2, M., 1963; Volin S. A., K istorii sredneaziatskix arabov, v sb.: Trudi IVAN, v. 36, M.-L., 1941.