Tojiklar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Tojiklar
Тоҷикон
Umumiy aholi soni

40 milliondan ortiq

Katta aholiga ega mintaqalar
 Afgʻoniston 15 500 000 [1]
 Tojikiston 6 847 356 [2]
 Oʻzbekiston 11 000 000-15 000 000 [3]
[4]
 Pokiston 4,200,000
 Rossiya 1,298,303 [1]
 Qirgʻiziston 46 105 [5]
 Qozogʻiston 36 277 [2]
 Ukraina 4 255 [3]
Tillar
Fors tili
ikkinchi til sifatida Oʻzbek tili, Rus tili va Pushtu tili
Dinlar
Islom Asosan sunniy
Qarindosh etnik guruhlar
boshqa eroniy xalqlar bularga forslar, kurdlar, pashtunlar, baluchlar va hokazo.

Tojiklar (tojikcha: Тоҷик, fors. تاجک [tɔː'ʤɪk]) — Markaziy Osiyodagi eng qadimgi xalq. Tojikiston Respublikasi aholisi (6 mln. 800 mingdan ortiq). Oʻzbekistonda norasmiy 11 mln.dan 15 mln.gacha, asosan, Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Qashqadaryo hamda Fargʻona Vodiysi, shuningdek kichik miqdorlarda boshqa hududlarda)), Afgʻonistonda (15 mln. 500 ming), Xitoyning sharqida (50 mingdan ortiq), Eron Xurosonida (500 mingdan ortiq), Rossiya Federatsiyasida, Qozogʻistonda, Qirgʻiziston va Turkmanistonda, shuningdek, Pokistonda yashaydilar. Tojiklarning umumiy soni 40 mln.dan ortiq. Asosiy qismi fors tilida soʻzlashadi. Togʻli Badaxshon Muxtor viloyati hamda Yagʻnob aholisining asosiy qismi sharqiy eroniy tillari guruhi oilasiga kiruvchi tillarning dialektlarida soʻzlashadi. Tojiklar asosan, islom dinining sunniy mazhabiga, Badaxshon aholisining aksariyati esa shia mazhabining ismoiliya oqimiga eʼtiqod qiladi.

Tojiklarning etnik maydonda shakllanishiga Markaziy Osiyoda yashagan bir qator etnik guruh va qabilalar, asosan soʻgʻdiylar, baqtriyaliklar, toxarlar, koʻchmanchi sak va skiflar katta taʼsir koʻrsatgan.

Pomirda yashovchi Tojiklar, sharqiy eroniy tillarining turfa dialektlarida soʻzlashishlariga qaramasdan, ular ham oʻzlarini Tojiklarning ajralmas qismi sifatida eʼtirof etadilar. Sababi Tojiklarning eng qadimgi ajdodlari baqtriyaliklar, soʻgʻdlar, qadimgi xorazmliklar, saklar sharqiy eroniy tillarda soʻzlashishgan. 9-asrda arab bosqinidan soʻng asli balxlik eroniylar xonadoniga mansub Somonxudot avlodlari Markaziy Osiyoda ulkan davlatga asos solishadi. Somoniylar deb atalmish ushbu davrda hukmdorlar uygʻonish davrini boshlab berishadi va aynan fors tilini davlat tili deb eʼlon qilishadi. Natijada Buxoro va Balx Somoniylar davrida Yangi Fors tili vujudga kelishi va rivojlanishiga tayanch boʻlib xizmat qiladi. Arab va fors tillari eng muhim tillarga aylandi. Jumladan, arab bosqini natijasida sharqiy eroniy tillariga kiruvchi soʻgʻd tili barham topgan va o'lik tillar qatoriga kirgan edi. Uning oʻrnini esa gʻarbiy eroniy tillaridan biri Fors tili egallaydi va keyinchalik aynan Somoniylar davrida Sharq adabiyotining tayanch tiliga aylanishiga debocha yaratiladi. 20-asr Tojiklar, uchun eng ogʻir davr hisoblanadi. Aynan Erondagi forslar va hozirgi hududlarda yashayotgan tojiklar bir til — Fors tilida suhbatlashishlariga qaramasdan, Markaziy Osiyolik Tojiklar,ning yozuvi kommunistlar tomonidan kirill alifbosiga oʻzgartirildi va unga xalq nomidan kelib chiqib tojik tili deb nom berildi. Bu oʻz navbatida tojiklarning ming yillik tarixi va madaniyatidan judo qildi.

Tojiklarning xoʻjalik mashgʻuloti qadimdan, asosan, sunʼiy sugʻorishga asoslangan dehqonchilik va bogʻdorchilik hisoblanib, chorvachilik ham muhim rol oʻynagan. Shuningdek, binokorlik va hunarmandchilik: yogʻoch oʻymakorligi va ganchkorlik, kashtachilik, choʻptaroshlik (tovoq, choʻmich va qoshiqlar yasash) keng rivojlangan.

Manbalar[tahrir]

  1. CIA factbook 2011 - Afghanistan
  2. CIA factbook 2000 - Tajikistan
  3. D. Carlson, ʻʻ"Uzbekistan: Ethnic Composition and Discriminations"ʻʻ, Harvard University, August 2003
  4. - Uzbekistan
  5. CIA factbook 2009 - Kyrgyzstan

Adabiyot[tahrir]

  • Bartold V.V., Tadjiki, Tojiklar 2,(1), M., 1963;
  • Vamberi A., Ocherki o Sredney Azii. M., 1868;
  • Shishov A., Tadjiki: Etnograficheskiye i antropologicheskoye issledovaniye, Tojiklar, 1910.
  • Richard Foltz., A history of Tajiks: Iranians of the East, Bloomsberry, New York., 2019
  • Richard N. Fyre., Bukhara — The Medieval Achievement, University of Oklahoma Press, Norman., 1965