Parlament

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Parlament — (ingl. parliament, frans. parlement davlatning davlat hokimiyati organlaridan biridir. Parlament — vakillik muassasasi bo`lib, uning deputatlari xalq tomonidan saylanadi va Parlamentda uning manfaatlari himoya qilinadi. Parlament qonunchilik hokimiyatini amalga oshiradi, yaʼni davlatning qonunlarini qabul qilishda mutloq huquqqa ega bo`ladi. Parlament davlatning ichki va tashqi siyosatini belgilash va amalga oshirishda qatnashadi, davlat byudjetini tasdiqlaydi, davlatning soliq asoslarini va umum davlat soliqlari hamda yig`imlari turlari belgilab beradi. Parlament boshqa davlat organlarini shakllantirishda davlatning oliy mansabdor shaxslarini tayinlashda qatnashadi — bu ishlarni yo o`zi bajaradi, yoki tegishli nomzodlar u bilan kelishib olinadi. Parlament davlat qonunlari ijrosi ustidan va ijroiya hokimiyati organlarining faoliyati ustidan parlament nazoratini amalga oshiradi. Parlament aholi turli qatlamlari va guruhlarini, davlat mintaqalarini jipslashtiruvchi organ bo`lib xizmat qiladi.

Parlament bir palatali yoki ikki palatali bo`ladi (kamdan kam hollarda palatalar ko`proq bo`lishi mumkin). Ikki palatali parlamentda palatalarni biri umumxalq vakilligi printsipida bo`ladi. Uning deputatlari hududiy saylov okruglari bo`yicha saylanadi. Davlatning hududi shunday okruglarga taqsimlanadi (majoritar saylov tizimi) yoki proportsianal (mutanosib) saylov tizimi bo`yicha, ya`ni siyosiy partiyalar va harakatlar taklif etgan ro`yxatlar bo`yicha yoxud aralash tizim bo`yicha saylash o`tkaziladi.

Palatalarning ikkinchisi davlatning qismlaridan vakillik printsipida bo`ladi. Mazkur palata aʼzolari tegishli hudud aholisi tomonidan, mintaqalarning qonun chiqaruvchi majlislar tomonidan saylanadi yoxud mintaqalardagi qonun chiqaruvchi va ijrochi hokimiyatning boshliqlari lavozimlarini egallab turganlari tufayli palata aʼzosi bo`ladilar, yo bo`lmasa, mintaqalar ijroiya hokimiyati organlari tomonidan tayinlanadilar.

Ikki palatali parlamentda palataning tengligi va ayni bir vaqtda ishlashi printsipidan kamdan kam foydalaniladi, ko`pincha mustaqil ishlaydigan yuqori va quyi palatalar deb atalgan printsip amal qiladi, qonunchilik jarayoni quyi palatada boshlanadi va u qabul qilgan qonun ko`rib chiqish va maʼqullash uchun yuqori palataga uzatiladi. Parlamentlar sessiya tarzida ishlaydi. Sessiyalar parlamentning yalpi majlislaridan yoki kasaba majlislaridan, deputatlik qo`mitalari, komissiyalari, fraktsiyalari va guruhlarning ishidan, parlamentdagi tinglovlaridan va boshqa tadbirlaridan iborat bo`ladi. Ayrim parlamentlarning deputatlari faqat sessiyalarda ishlaydilar, boshqalari deputatlik mandati tan olingach, avvalgi lavozimidan bo`shab doimiy ishlash uchun parlamentga o`tadilar. Parlament davlatning qonunlarini qabul qilishdan tashqari qarorlar, bayonotlar, deklaratsiyalar, murojaatnomalar, rezolyutsiyalar va boshqa hujjatlarni ham qabul qiladilar. Parlamentning reglamenti (parlamentlarning reglamentlari) parlamentni tashkil etishni tartibga soluvchi asosiy hujjatdir. Bundan tashqari parlament to`g`risidagi, parlament deputatlari (a`zolari)ning maqomi haqidagi, uning qo`mitalari va komissiyalari to`g`risidagi qonunlar hamda boshqa hujjatlar ham bo`lishi mumkin.

Parlament tarixi[tahrir]

Parlamentda ovoz berish[tahrir]

Jahon mamlakatlarining parlamentlari[tahrir]

Asosiy maqola: Jahon mamlakatlarining parlamentlari.