Dengiz

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Dengiz ko‘rinishi.

Dengiz Dunyo Okeanining quruqlik yoki suv osti relyefi qoyalari bilan cheklangan qismidir. "Okean" so‘ziga sinonim kabi ishlatilishi mumkin (masalan, "dengiz suvi" deb okean suviga ham aytish mumkin).

Dengiz — Dunyo okeanining [bir] qis-mi; okeandan quruklik yoki orollar, yarim orollar va suv osti relyefining koʻtarilgan joylari b-n ajralib turadi. Oʻzining gidrologik, meteorologik va iqlimiy rejimi b-n okeanning ochiq qismidan farq qiladi. D. quruqlik b-n qancha kup uralgan bulsa, okeandan tafovuti shuncha kup buladi. Oke-anlarning ayrim ochiq qismlari shartli ravishda D. deyiladi, mas, Sargasso D. va Filippin D. Aslida kul (mas, Orol, Kaspiy, Oʻlik dengizlari), lekin maydoni ancha katta bulganligidan D. deb atalgan, baʼzi D.larga esa qoʻltiq deyiladi (mas, Gudzon qoʻltigʻi, Fors qoʻltigʻi). D.lar geografik oʻrni va gidrologik rejimi xususiyatlariga koʻra 3 guruhga boʻlinadi: materiklar orasidagi D.lar, materik ichkarisidagi D.lar va chekka D.lar.

Materiklar orasidagi D.lar juda chuqur buladi. Bularga Oʻrta dengiz, Avstraliya va Osiyo orasidagi D.lar, Karib dengizi va Qizil dengiz kiradi. Materikdagi D.lar biron materikning ichkarisida joylashgan boʻladi. Bularga Oq dengiz, Boltiq dengizi, Qora dengiz, Azov dengizi va b. kiradi.

Chekka D.lar okean va materiklarning chekkalarida boʻladi. Bularga Barens dengizi, Kara dengizi, Sharqiy Sibir dengizi, Chukotka dengizi, Bering dengizi, Yapon dengizi, Shimoliy dengiz va b. kiradi.

D. atrofidagi qurukdik D.ning iqlimi, suv rejimi va suv osti yotqiziqlariga uz taʼsirini koʻrsatadi. Bunday taʼsir materik ichkarisidagi va materiklar orasidagi D.larda ayniqsa katta buladi. D. atrofidagi daryolar D.ga chuchuk suv b-n birga loyqa (oqiziq) jinslarni keltiradi. D.lar geologik nuqtai nazardan yosh hosillardir. Ular uchlamchi davrda vujudga kelgan, toʻrtlamchi davrda toʻliq shakllangan. Eng chuqur D.lar Yer pustining upirilgan — yorilgan joylarida hosil boʻlgan. Mac, Oʻrta dengiz (eng chuqur joyi 5121 m), Karib dengizi (eng chuqur joyi 7090 m) va b. Sayoz D.lar materik chekkalarining choʻkkan qismlarini okean suvining bosishidan yoki okean sathining koʻtarilishidan paydo boʻlgan. Bunday D.lar koʻpincha materik sayozliklarda joylashgan (q. Shelf). Mac, Sharqiy Sibir dengizi, Shimoliy dengiz va b.

D. tubining relyefi okeanlarning ochiq qismi tubining relyefiga qaraganda oddiyroq tuzilgan. D. tubi relyefida katta masofaga choʻzilgan suv osti baland tizmalari, keng platolar emas, balki uncha chuqur boʻlmagan soyliklar, tepaliklar, sayozliklar koʻp.

D. iqlimiga quruqlikning taʼsiri katta. Tropiklardagi D.lar ustida t-raning oʻrtacha yillik amplitudasi 15° (Fors qoʻltigʻi), oʻrtacha kengliklarda esa 30° va undan ortiq (Yapon dengizi). D. yuzasidagi suv t-rasining amplitudasi oʻrtacha va subtropik kengliklardagi D.larda eng katta (mas, Oʻrta dengizda 17° gacha), ekvator atroflaridagi D.larda esa eng kichik (mas, Sula-vesi dengizida 2° dan kam) boʻladi. Geografik oʻrniga qarab baʼzi D.lar yuzasining t-rasi qoʻshni okean yuzasinikiga qaraganda yuqoriroq boʻladi (mas, Qizil dengiz), baʼzi D.lar yuzasining t-rasi esa okean yuzasinikidan pastroq boʻladi (mas, Oxota dengizi).

D. suvining shoʻrligi Dunyo okeanidan anchagina farq qiladi. Bugʻlanish quyiladigan chuchuk suvdan kam boʻlsa, shoʻrlik darajasi past boʻladi (mas, Boltiq dengizida 6—8%o). Bunda bugʻlanmay qolgan ortiqcha suv D. yuzasidan oqeanga chiqib ketadi. Agar bugʻlanish quyiladigan chuchuk suvdan ortiq boʻlsa, D.larning shoʻrlik darajasi yuqori boʻladi (mas, Qizil dengizda 41,5%o). Bunda ortiqcha bugʻlanish natijasida D. sathi pasayadi. Natijada oke-andan suv oqib keladi.

D.larda shoʻrlik va t-ra turlicha taqsimlanganligi sababli suvning zichligi ham turlicha, mas, Boltiq dengizida 1,0100, Qizil dengizda 1,0287 (ochiq okeanda zichlik 1,0210—1,02725). D. yuzasida suvning zichligi mavsumlarga qarab sezilarli darajada oʻzgarib turadi.

D.larda zichlikning mavsumiy oʻzgarib turishi natijasida, mavsumiy vertikal sirkulyasiya kuchli boʻladi. Suv yuzasidagi zichlik katta boʻlgan dengizlarda vertikal sirkulyasiya dengiz tubigacha yetib boradi.

Oqimlar D.larda kam. Quruklikdan quyilgan suvlar, atmosferadagi siklonlar, Yerning aylanishidan vujudga kelgan buruvchi kuch taʼsirida oqimlar aylanma harakat qiladi. Ularning yoʻnalishi Shim. yarim sharda soat mili yoʻnalishiga qarshi, Jan. yarim sharda esa soat mili yoʻnalishi boʻylab boʻladi.

D.lar hayvonot va oʻsimlik dunyosining endemik turlari koʻpligi va organik dunyosining xilma-xil boʻlishi b-n okeanlardan farq. qiladi.

Adabiyot[tahrir]

  • Kerrington R., Biografiya morya, L., 1964.[1]

Dengizlar ro‘yxati[tahrir]

Atlantika Okeani[tahrir]

Arktika Okeani[tahrir]

Hind Okeani[tahrir]

Tinch Okeani[tahrir]

Janubiy Okeani[tahrir]

Yopiq dengizlar[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil