Daniya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Daniya Qirolligi
Daniya davlat bayrogʻi   Daniya davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: Royal motto: Guds hjælp, Folkets kærlighed, Danmarks styrke
(Datcha: God's help, the love of the people, Denmark's strength)
Madhiya: Civil: Der er et yndigt land
(There is a Lovely Land)
Daniya Xaritasi
Poytaxt Kopengagen
Rasmiy til(lar)
Hukumat Konstitutsion Rohiblik
 •  Rohib   Qirolicha Margret II
 •  Bosh Vazir   Helle Thorning-Schmidt
Mustaqillik  
Maydon  
 • Butun 43,094 km² (134-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 5,432,335 (109- oʻrin)
 • Zichlik 126/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$181,600 mil. (46-)
 • Jon boshiga AQSh$33,429
Pul birligi Danish Krone (DKK)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma DA
Internet domen .dk
Telefon prefiksi +45

Daniya (Danmark), Daniya qirolligi (Konqeriqet Danmark) — Yevropaning shim.-gʻarbidagi davlat, Yutlandiya ya. o.ning katta qismini va unga yaqin orollar guruhi (Zelandiya, Fyun, Lollann, Falster va b.)ni oʻz ichiga oladi. Mayd. 43043 km2 (Grenlandiya va Farer o.laridan tashqari); Aholisi 5,59 mln. kishi (2012). Poytaxti — Kopengagen sh. Maʼmuriy jihatdan 14 amt (viloyat)ga, amtlar esa kommunalarga boʻlinadi. Kopengagen va Frederikeberg sh.lari mustaqil maʼmuriy birlikka ajratilgan boʻlsa ham, ammo amtlarga tenglashtirilmagan. Ichki muxtoriyatdan foydalanuvchi Farer o.lari va Grenlandiya o. D. qirolligi tarkibiga kiradi.


Davlat tuzumi[tahrir]

D.— konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1953 y. 5 iyunda qabul qilingan. Davlat boshligʻi — qirol (qirolicha, 1972 y.dan qirolicha Margrete II). Qonun chiqaruvchi hokimiyatni qirolicha b-n folketing (bir palatali parlament) amalga oshiradi. Folketing 179 deputatdan iborat. Ular umumiy toʻgʻri va yashirin ovoz berish yoʻli b-n 4 y. muddatga saylanadi. Ijroiya hokimiyatni qirol (qirolicha) amalga oshiradi. U bosh vazir va hukumat aʼzolarini tayinlaydi hamda lavozimidan ozod etadi.


Tabiati[tahrir]

D. hududi keng bargli urmonlar zonasida joylashgan, yer yuzasi tekislik. Eng baland joyi Yutlandiya ya. o.dagi Ayer-Bavnexoy tepaligi (172 m). Toʻrtlamchi davrda yer ustini qoplagan muzlikning izlari saqlanib qolgan. Yutlandiya ya. o. va b. orollarning sohillarida qoʻltiqlar va boʻgʻozlar koʻp. D.da qazilma boyliklar oz. Kaolin, boʻr, neft, torf, qoʻngʻir kumir, gaz va tuz konlari bor. Iqlimi moʻʼtadil dengiz iqlimi, yozi salqin, bahor va kuz fasllari uzok, davom etadi. Kishi yumshoq. Fev.

da oʻrtacha t-ra 0°, iyulda 15—16°. Yillik yogin 600—900 mm. Yogʻinning koʻp qismi kuzda yogʻadi, bahorda va yozda yogʻin kam boʻladi. Tez-tez tuman tushadi. Daryolari juda qisqa (eng kattasi Gudeno, 158 km). Kichik oqar koʻl koʻp. Mamlakat gʻarbining tuprogʻi podzol, sharqiniki qoʻngʻir oʻrmon tuproqlardir. Bu yerlarda dehqonchilik qilinadi. Dengiz sohillarida oʻtloqi allyuvial tuproq, karbonat jinslarda esa karbonatli qoʻngʻir tuproqlar paydo boʻlgan. Hududining 10 % ga yaqini oʻrmon b-n band. Qaragʻay, qoraqaragʻay, qoraqayin va dub oʻrmonlari bor. Bu oʻrmonlarda yovvoyi xayvonlardan ohu, asil va chipor bugʻu, elik, tiyin, tustovuq uchraydi. Sohillarda parranda koʻp. Yirik qoʻriqxonalari: Xesselyo, Vorse.

Aholisining 98 % danlar; nemislar va frizlar ham bor. Aholining oʻrtacha zichligi bir km2 ga 114 kishi. Aholining 84,9 % shaharlarda yashaydi. Rasmiy tili — dan tili. Dindorlarning 91 % — lyuteranlar. Yirik shaharlari: Kopengagen, Orxus, Odense, Olborg .


Tarixi[tahrir]

D. hududida odam qadim zamonlardan beri yashab kelgan. 5—6-a.

larda bu yerga danlar qabilasi kelib joylashgan va 8-a.da ular D.dagi asosiy qabilaga aylangan. Mamlakat nomi shu qabila nomidan kelib chiqqan. D. davlati 9—10-a.larda shakllangan. 11-a. boshlarida Buyuk Knud 1 hukmronligi davrida Angliya va Norvegiya D.ga qisqa vaqt qaram boʻlib turdi. Valdemar I (115782), Knud VI (1182-1202) va Valdemar II (1202—41) qirollik qilgan davrlarda D. davlati birmuncha mustahkamlangan. Skandinaviya davlatlari orasida D. iqtisodiy taraqqiy etgan va siyosiy jihatdan kuchli boʻlgan. 1380 y. D.Norvegiya uniyasi (ittifoqi) tuzilgan. 1397 y. (Margarita davrida) barcha Skandinaviya davlatlari Kalmar uniyasiga muvofiq D. qirolligiga qoʻshildi.

16-a.ning 2-yarmidan yirik xususiy yer egaligi rivojlana boshladi. D. Boltiq va Shim. dengiz savdo yoʻlida muhim geografik oʻrin egallagani tufayli moddiy jihatdan birmuncha fonda koʻrar edi. Boltiq dengizida oʻz hukmronligini mustahkamlash va Shvetsiyani uning tarkibida ushlab turish maqsadida D. b-n Shvetsiya oʻrtasida koʻp marta boʻlib oʻtgan urushlar D.ning magʻlubiyati b-n tugab, Boltik, dengizida Shvetsiya hukmron boʻlib oldi. 17-a.ga kelib D.da dastlabki ixtisoslashgan qirol manufakturalari paydo boʻlib, ular davlatning oʻq-dori, qurol-aslaha va harbiy anjomga boʻlgan ehtiyojini qondirib turdi.

1660 y. D. davlati merosiy monarxiya deb eʼlon qilindi. Frederik III (1648—70 y.larda idora qilgan) tomonidan eʼlon qilingan qonun (1665) D. absolyut monarxiyaga aylanganini yuridik jihatdan tasdiqladi. Rigsrod (yirik feodallar organi) bekor qilinib, rigsdag (tabaka vakillari majlisi) ham chaqirilmaydigan boʻldi. Mamlakatni markazlashtirish maqsadida bir qator tadbirlar amalga oshirildi. 1751—70 y.larda hukumatga boshchilik qilgan graf Bernstorf utkazgan merkantilizm siyosati D.ning xoʻjalik ahvolini ogʻirlashtirdi.

Napoleon urushlarida Fransiya tomonida urushda qatnashgan D. magʻlubiyatga uchrab, birmuncha hududidan ajraldi va xoʻjaligiga katta zarar yetdi. 1840 y. milliy liberal partiya tuzildi (1870 y. tarqatib yuborildi). 1849 y. iyun konstitutsiyasiga muvofiq D. ikki palatali cheklangan monarxiyaga aylandi. Shu yili yirik yer egalari manfaatini himoya qiluvchi konservativ partiya (Xoyre partiyasi) tuzildi. 1848—50 y.lardagi D.Prussiya va 1864 y.gi Avstriya-D. urushlaridan soʻng D. Shlezvig , Golshteyn va Lauenburgdan ajrab, yagona milliy davlatga aylandi. 70-y.larda Xoyre partiyasi b-n Venstre partiyasi oʻrtasida siyosiy hokimiyat uchun boʻlgan kurashda qishloq sarmoyadorlari manfaatini himoya qilgan Venstre partiyasi gʻalaba qozondi.

19-a. oxiri — 20-a. boshlarida roʻy bergan siyosiy va ijtimoiy uzgarishlar 1915 y.gi konstitutsiyada oʻz aksini topdi. 1-jahon urushida D. betaraf turdi.

1930-y.lardagi jahon iqtisodiy buhroni D. iqtisodiyotiga katta salbiy taʼsir etdi. 1940 y. apr.da Germaniya D.ni bosib oldi va uni oʻzining oziqovqat bazasiga aylantirdi. 1942—43 y.larda mamlakatda qarshilik koʻrsatish harakati avj oldi. 1943 y. sent.da qarshilik koʻrsatish qarakatining rahbar organi hisoblangan Ozodlik kengashi tuzildi. 1945 y. 5 mayda mamlakat toʻla ozod qilindi. D.— 1945 y.dan BMT aʼzosi. 1949 y. 4 apr.dan Shim. Atlantika pakti (NATO) aʼzosidir.

Milliy bayramlari — 16 apr. — Qirolicha tugʻilgan kun (1940), 5 iyun — Konstitutsiya kuni (1849). OʻzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 25 yanv.da oʻrnatgan.

Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari[tahrir]

Venstre, soʻl liberal partiya, 1870 y.da tuzilgan; Konservativ xalq partiyasi, 1916 y.da tuzilgan; Taraqqiyot partiyasi, 1972 y.da asos solingan; Radikal soʻl partiya, 1905 y.da tuzilgan; D. sotsial-demokratik partiyasi, 1871 y.da asos solingan; Sotsialistik xalq, partiyasi, 1959 y.da tuzilgan; Xristian xalq partiyasi, 1970 y.da asos solingan; Markaz demokratlari partiyasi, 1973 y. tuzilgan; D. xalq partiyasi, 1995 y.da tashkil etilgan. D. kasaba uyushmalari markaziy birlashmasi, 1898 y.da tuzilgan boʻlib, Xalqaro erkin kasaba uyushmalari konfederatsiyasi, Yevropa kasaba uyushmalari konfederatsiyasi va Shim. Yevropa kasaba uyushmalari kengashiga kiradi.


Xoʻjaligi[tahrir]

D. yuksak darajada rivojlangan industrial-agrar mamlakat boʻlib, boshqa davlatlar b-n keng iqtisodiy aloqa bogʻlagan. Xususiy sarmoya ustunlik qiladi. Yalpi milliy mahsulotning 30 % davlat sektoriga toʻgʻri keladi. Yalpi ichki mahsulotda sanoat va qurilishning ulushi 26,4 %, qishloq, oʻrmon xoʻjaligi va baliqchilikning ulushi — 3,5 %. Yalpi mahsulotning 40 % dan koʻprogʻi chetga sotiladi.

Sanoatida neft, tabiiy gaz, kaolin qazib chiqarish katta oʻrin oladi. 2-jahon urushi (1939—45)dan keyin mashinasozlik sanoati rivoj topdi. Kimyo sanoati, neftdan turli mahsulotlar i. ch. ham rivojlangan. Yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojning bir qismi chetdan keltiriladigan neft va neft mahsulotlari hisobiga qondiriladi. Sanoatda mayda va oʻrta korxonalar koʻp. Kemasozlik alohida oʻrin tutadi; eng yirik sanoat markazlari: Kopengagen, Odense, Xelsingyor, Nakskov. Mashinasozlikning boshqa tarmoqlari asosan kema dizellari, sement va oziq-ovqat sanoati uchun asbob-uskunalar, elektr motor, transformator, radiopriyomnik, televizor, magnitofonlar ishlab chiqaradi (asosiy markazlari Kopengagen, Odense). Kimyo sanoati doridarmon, fosfatli va azotli oʻgʻitlar, sintetik smola va plastmassalar i. ch.ga ixtisoslashgan. Toʻqimachilik, trikotaj va tikuvchilik sanoatining asosiy markazlari Yutlandiyaning sharqi va shim.da joylashgan (Vayle, Xerning , Viborg va b.). Mamlakatning turli joylarida oziq-ovqat, xususan sut va goʻsht sanoati korxonalari barpo etilgan. Yiliga oʻrtacha 30 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. 90-y.larning oʻrtalarida neft qazib olish eng yukrri darajaga yetdi (7 mln. tonna).

Kishloq xoʻjaligi D. iqtisodiyotining eng mahsuldor tarmogʻi hisoblanadi. Mamlakatda 80 mingga yaqin fermer xoʻjaligi bor. Ular yuksak hosildorlikka erishadilar va mahsulotning asosiy qismini chet ellarga sotadilar. D. hududining 70 % (3 mln. ga) q. x.da foydalaniladi Q. x. tovar mahsuloti umumiy qiymatining 90 % ini chorvachilik beradi. Aholi jon boshiga sut, yogʻ va goʻsht yetishtirishda dunyoda oldingi oʻrinlardan birini egallaydi. Dehqonchiligi yuqori darajada mexanizatsiyalashgan. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa boqiladi, parrandachilik rivojlangan.


Transporti[tahrir]

T. y. uzunligi 3 ming km dan ortiq, undan 2470 km elektrlashtirilgan. Avtomobil yoʻllari uz. 71 ming km. Asosiy porti — Kopengagen. Tashqi savdosi yalpi ichki mahsulotning 37 % ini tashkil etadi. Chetga asosan mashina va asbob-uskunalar, q.x. va oziq-ovqat sanoati mahsulotlari chiqaradi. Tashqi savdodagi asosiy mijozlari: Germaniya, Shvetsiya, Buyuk Britaniya. Pul birligi — D. kronasi.

Maorifi, madaniy-maʼrifiy va ilmiy muassasalari. D. maorif tizimining ilk boʻgʻini — bolalar bogʻchalari. 6 yoshdan bolalar uchun 9 y.lik majburiy taʼlim joriy etilgan. Boshlangʻich maktablarda oʻqish muddati — 7 y., kichik oʻrta (real) maktablarda 3 y., yuqori oʻrta maktab (gimnaziya)larda 3 y., xunar-texnika bilim yurtlarida 1 — 3 y. Bolalarning 90 % bepul davlat maktablarida taʼlim oladi. Oliy oʻquv yurtlariga gimnaziya attestatlari asosida tanlov yoʻli b-n qabul qilinadi. 5 ta un-t, 3 ta texnika un-ti, 20 ga yaqin in-t va kollejlarda oliy maʼlumot beriladi. Yirik oliy oʻquv yurtlari: Kopengagen (1479 y.da asos solingan) va Orxus (1928 y.da asos solingan) un-tlari, D. muxandislik akademiyasi, Kopengagen texnika un-ti. Ilmiy muassasalari: Daniya qirolligi fanlar akademiyasi (1742 y. Kopengagen sh.da tashkil etilgan, 210 dan ortiq aʼzosi bor), Nafis sanʼat akademiyasi (1754 y.da asos solingan), Daniya qirolligi texnika fanlari akademiyasi (1937 y. Lingbi sh.da tashkil etilgan, 580 dan ortiq aʼzosi, 25 i.t. in-ti va assotsiatsiyalari bor), 20 dan koʻproq i. t. muassasalari va b. Kutubxonalari: Kopengagendagi Qirollik va Munitsipal, Orxusdagi davlat va un-t kutubxonalari va b. Muzeylari: Kopengagendagi milliy qirollik nafis sanʼat muzeyi, Kirollik dengiz muzeyi, Odensedagi X. K. Andersen uymuzeyi va b.

Matbuoti, radioeshittirishi va te-lekoʻrsatuvi. D.da nashr etiladigan yirik gaz. va jur.lar: „Informashon“ („Axborot“, kundalik gaz., 1943 y.dan), „Nyu dag“ („Yangi kun“, kundalik kechki gaz.), „Politiken“ („Siyosat“, kundalik gaz., 1884 y.dan), „Ekstra bladet“ („Favqulodda gazeta“, kundalik gaz., 1904 y.dan), „Billed bladet“ („Suratli haftanoma“, haftalik suratli jur., 1938 y.dan), „Nyu politik“ („Yangi siyosat“, oylik jur., 1967 y.dan).

Ritsaus byuro — D. axborot agentligi 1866 y.da tuzilgan. D. radio va televideniyesi rasmiy ravishda mustaqil hisoblansa ham, amalda yarim davlat tashkilotidir. Mamlakatdagi barcha radioeshittirish va telekoʻrsatuvlarni D. radiosi davlat tashkiloti nazorat qiladi.


Adabiyoti[tahrir]

Qadim zamonlardan D.da boy ogʻzaki xalq ijodiyoti paydo boʻlgan. Dastlabki yozma yodgorliklar 12-a.da lotin tilida yaratilgan. Sakson Grammatikning „Danlarning ishlari“ tarixiy asari (12—13-a.lar) maʼlum. 13— 14-a.

larda dan tilida yaratilgan asarlar, chet tillardan qilingan tarjimalar tobora koʻzga tashlana boshladi. K. Pedersen (1480—1554) ning xalqchil ijodi, „Bibliya“ni tarjima qilishidan adabiy tilining rivojiga asos soldi. 18-a. adabiyotida maʼrifatparvarlik gʻoyalari keng targʻib qilindi. L. Xolber oʻtkir hajviyalari b-n shuhrat qozondi. 19-a. boshlarida A. Elenshleger, N. F. Grundtvig , S. S. Bliker, K. Vinter kabi romantiklar dehqonlar turmushi va tabiat goʻzalliklarini tasvirladilar. 19-a.

ning 30-y.lari adabiyotiga realizm unsurlari kirib keldi. Bir yoki ikki pardali (kichik) komediya janri rivojlandi, psixologik tahlil chuqurlashdi. Bu davrda Xans Andersen ertaklari shuhrat qozondi.

40-y.larda ijtimoiy ziddiyatlarning chuqurlashuvi siyosiy lirika va satiraning rivojiga taʼsir etdi. 70-y. lar adabiyotida realizm chuqurlashdi. Mashhur realist yozuvchi Ye. P. Yakobsen „Nils Lyune“ romanida kiborlarning fojiali taqdirini psixologik asosladi. X. Draxman, K. Gyellerup, E. Brandes kabi realist adib va shoirlar yirik asarlar yaratdilar. l-jahon urushi davri (1914—18) adabiyotida „noumid avlod“ kayfiyatlari paydo boʻldi. 20-a.ning 20 — 30-n.larida realistik proza yuksaldi. X. R. Kirk, E. Kristensen, K. Bekker, X. Xerdal, M. Klitgor, X. Pontoppidan, Y. Yensen romanlarida mehnatkashlar hayoti haqqoniy aks etdi, 30-y.larda, keyinroq Qarshilik koʻrsatish harakati davrida (1940-45) M. Andersen-Nekse, X. Sherfig , X. R. Kirk, Martin Nilsen kabi yozuvchilar ijodi fashizmga qarshi ruh kasb etdi, ular qamoq va konslagerlarda ham kurashni davom ettirdilar. Urushdan keyingi yillarda X. Vulf, T. Ditlevsen, X. L. Yepsen realistik asarlar yozishdi, 60—80-y. larda adabiyotga kirib kelgan yozuvchilar yangi shakllar izlashdi, voqelikni falsafiy idrok etishga intilishdi.


Meʼmorligi[tahrir]

D. hududida qad. meʼmoriy davrga (mil. av.) xos sanʼat va meʼmoriy yodgorliklar (Trelleborg , Aggersborg qalʼalarining harobalari va b.) mavjud. D.da yagona qirollik tuzilib (10-a.), xristianlik qabul qilingach, dastlab yogʻochdan, 11-a. urtalarida esa toshdan ibodatxonalar qurildi. Roman davrida (12-a.—13-a. boshi) xoch shaklida sobor va qalin devorli cherkovlar solindi. Gotika davrida (13-a,—16-a. 30-y.lari) Roskill va Odenseda yirik ibodatxonalar, qalin, baland devor va minorali qasrlar barpo etildi. 16—17a.larda renessans taʼsirida bezatilgan saroylar, jamoat va turar joy binolari qurish anʼana boʻldi. 18-a. 1-yarmida binolar barokko uslubida, 2-yarmida esa klassitsizm uslubida qurila boshladi. 19-a. oxiri — 20-a. boshida milliy romantizmga xos binolar yaratildi. K.F. Harsdorf D. klassitsizmining atokli namoyandasidir. 20-y.larda neoklassitsizm, 30-y.larda esa funksionalizm (X. Kampman, V. Lauritsen kabi meʼmorlar) uslubi tarqaldi. 2-jahon urushidan keyin Kopengagen, Odense, Ryonne kabi shaharlar qayta tiklandi. 60—90-y.larga kelib koʻp (8—12) kavatli turar joylar kurildi. Uy-joy va sanoat zonalarini, qatnov yoʻllarini qulay joylashtirishga, koʻkalamzorlashtirishga katta eʼtibor berildi.


Tasviriy sanʼati[tahrir]

D. hududidan tosh, jez, temir davri madaniyat yodgorliklari topilgan (kahrabo haykalchalar, urush va ov manzaralarining toshga oʻyilgan tasvirlari, qurol-yarogʻlar, ziynat buyumlari, kumush idishlar, oltin tangalar va b.). Roman davri (12— 13-a.lar) monastirlari naqshlar b-n bezatilgan. Gotika davri (13-a.—16-a. boshlari) soborlaridagi naqshlarda realistik elementlar mavjud. 15-a. ning 2-yarmida D.ga Germaniya, Niderlandiya, Fransiyadan koʻplab rassom va ustalar koʻchib keldi. Kopengagenda Badiiy akademiya tashkil etilishi (1754) va klassitsizm taraqqiyoti D. milliy rassomlik maktabining tashkil topi-shiga olib keldi. 19-a. 1-yarmida rassomlik sanʼatida K. V. Ekkersberg va uning izdoshlari K. Kyobke, V. Bends va b. ijodida lirizm, voqelikning bevosita tasviri kuchli boʻldi. 20-a. boshlarida D. sanʼatiga fovizm, kubizm, 30-y.lar oʻrtalaridan impressionizm va abstraksionizm kabi turli oqimlar kirib keldi. Realizm ruhida ijod etuvchi O. Rude, X. Yensen, X. Bidstrup kabi rassomlar ijodi abstraksionizm va b. modernistik oqimlarga qarama-qarshi turdi. Neoklassitsizm tamoyillari asosida ijod etuvchi rassomlar ham bor. Keyingi yillarda maishiy va siyosiy mavzular rassomlarni koʻproq qiziqtira boshladi.


Musiqasi[tahrir]

Yevropada eng qad.lardan. D. hududida mil. av. 4-a.ga oid puflama musiqa cholgʻusi topilgan. 12-a.gacha milliy musiqa ijodi janrlari qahramonlik eposi, marosim qoʻshiqlari, raqs kuylari b-n cheklangan. 12-a.dan professional diniy musiqa, 15-a.dan dunyoviy musiqa namunalari, 17-a.dan musiqashunoslik asarlari paydo boʻldi. 18-a. oxiridan D. musiqasi oʻziga xos milliy xususiyatga ega boʻlgan. F. Kunsenning dastlabki milliy operasi „Xolger Danske“, I. Shulsning milliy harakterdagi zingshpillari fransuz hajviy opera unsurlarini oʻziga singdirdi. Milliy simfonizm bunyodkori N. Gade hamda zamonaviy kompo-zitorlik maktabi asoschisi K. Nilsen nomlari Yevropa musiqa madaniyati tarixi sahifalaridan munosib oʻrin olgan. 20-a. 1 -yarmida musiqa markazlari — D. konsert jamiyati, D. musiqachilari uyushmasi, kompozitorlari uyushmasi, Filarmoniya jamiyati, D. radiosining xor va orkestri tashkil etildi. D.da 5 konservatoriya, 10 simfonik orkestr, Musiqa tarixi muzeyi (1898 y.dan), „Daniya musiqa nashriyoti“ (1871) bor. Yirik musiqa markazlari — Kopengagen, Odense.

Teatri[tahrir]

Qad. Skandinaviya koʻshiqchilari — skaldlar ijodida teatr sanʼati uchqunlari boʻlgan. Oʻrta asrlarda D.da misteriya, masharabozlik, ibodat marosimlari, odob ruhidagi ibratomuz tomoshalar ommalashdi, maktab oʻquvchilari turli spektakllar qoʻya boshladi. Professional teatr esa, 18-a.

ning 20-y.larida vujudga keldi. 1722 y. Kopengagenda „Danlar sahnasi“ nomli birinchi milliy teatr tuzildi. 1770 y.dan bu teatr „Daniya qirolining teatri“ deb yuritila boshladi. Teatr sahnasidan L. Xolberg komediyalari, Y. Evaldning dramalari, jahon klassikasi pyesalari keng oʻrin oldi. Y. L. Xeyberg , N. P. Nilsen, Y. K. Ryuge, A. Nilsen, I. L. Fister kabilar 19-a. yetakchi aktyorlaridir. 20-a. boshida naturalistik va dekadentlik pyesalari koʻp qoʻyilishi D. teatrini tanazzulga olib keldi. Lekin 20-y.larning oxiridan „Ishchilar teatri“, „Ijtimoiy teatr“, „Betti Nansen teatri“da klassik va chet el ilgʻor mualliflari pyesalarining qoʻyilishi b-n D. teatri yangi bosqichga koʻtarila boshladi. 2-jahon urushidan soʻng qarshilik koʻrsatish harakati qahramonlarining jasoratini aks ettiruvchi va dolzarb masalalarga bagʻishlangan asarlar sahnalashtirildi. Opera va balet rivojlana boshladi. Aktyorlar Kopengagen davlat drama maktabida tayyorlanadi.


Kinosi[tahrir]

Milliy kinofilmlar 1897 y.dan ishlab chiqarila boshlandi, bir necha hujjatli lentalar suratga olindi. 1910-y.larda D. kinematografiyasi dunyoga taniddi. 1903 y.da „Katl“ badiiy filmi (rej. L. Elfelt) yaratildi, 1906 y.da Kopengagenda „Nordisk“ kinostudiyam tashkil etildi. „Arslon ovi“ (1907, rej. va aktyor V. Larsen) dastlabki xalqaro muvaffaqiyat keltirdi. „Ajal raqsi“, „Vilgelm Tell“, „Hamlet“ kabi mashhur asarlar sahnalashtirildi, komediya va melodramalar suratga olindi. 1-jahon urushidan keyin kinofilmlar i.ch. kamaydi, asosan sayoz, siyqa musiqali kinokomediyalar yaratildi. 2-jahon urush yillarida oilaviy muammolar va tarixiy vokealarni tasvirlovchi filmlar ekranlashtirildi. „Kalamushlar b-n jang“, „Bugʻdoy xavf ostida“ nomli hujjatli lentalarda kurashga chorlovchi pinhona gʻoyalar aks ettirildi. Urushdan keyin ilgʻor kinorej.

lar D. qarshilik koʻrsatish harakatiga, bolalar tarbiyasiga, ijtimoiy illatlarni hajv qilishga asosiy eʼtibor berdilar. X. Karlsen, P. Kyerulf-Shmidt, E. Balliga, L. va S. Gryonlyukk, N. va K. Rifbyerg kabi rej.lar yaratgan filmlarda chuqur dramatik konflikt va ijtimoiy muammolar ham aks etdi. D.da hujjatli va qisqa metrajli filmlar ayniqsa shuhrat qozondi. 60—90-y.larda koʻngil ochar hajviy filmlar koʻproq yaratildi. Kopengagenda kinomuzey, kinomaktab bor. Yiliga 25 toʻla metrajli, 50 qisqa metrajli film ishlab chiqariladi.

Oʻzbekiston — D. munosabatlari. Ikki mamlakat oʻrtasida „Investitsiyalarni oʻzaro qimoyalash va ragʻbatlantirish toʻgʻrisida“gi va OʻzR b-n Yevropa Ittifoqi oʻrtasida „Sheriklik va hamkorlik toʻgʻrisida“gi bitim asosida oʻzaro savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish yoʻlga qoʻyildi. 2000 y.da ikki mamlakat oʻrtasidagi tovar aylanmasi 7,8 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. Oʻzbekistan D.dan yogʻoch buyumlar, doridarmon, qand-shakar, qandolat mahsulotlari, kakao, spirtli va spirtsiz ichimliklar, gʻalla va yorma, mexanik asbob-uskuna, kimyoviy mahsulotlar, poyabzal, oʻyinchoklar sotib oladi. Buning evaziga Oʻzbekistan sayyohlik va yuk tashish sohasida xizmat koʻrsatadi. Oʻzbekiston D.ga qayta ishlangan sabzavot va mevalar, oziq-ovqat mahsulotlari, hoʻl meva va yongʻoq yuboradi, turli xizmatlar koʻrsatadi. OʻzR hududida D. sarmoyadorlari ishtirokidagi 6 korxona, shu jumladan D. sarmoyasi 100 % boʻlgan 2 korxona ishlab turibdi. Oʻzbekistonda D.ning „Novo Nordisk“ va „York refrijereyshn“ kompaniyalarining vakolatxonalari ochilgan.[1]

Daniya (Daniya Qirolligi)(dat. Kongeriget Danmark) — Grenlandiya orolini qoʻshib hisoblaganda Yevropada, maydoni jihatidan eng katta mamlakat. Shimoliy Yevropadagi davlat.

Qisqacha tarixi[tahrir]

IV asrda Daniya hududiga brittlar va yutlar kirib kelishdi, keyinchalik ular Britaniyaga koʻchishdi, Yutlandiya yarim orolini esa danlar egallashdi.

Davlat tuzilishi[tahrir]

Daniyaning davlat tuzilishi — 1953-yil 5-iyundagi konstitutsiya asosida konstitutsiyon monarxiya.

Administrativ birlik[tahrir]

Daniya regionlari[tahrir]

2007 yilning 1 yanvarigacha Daniya 14 qismga — amtlarga boʻlingan edi. 2007 yilgi munisipal reformaga muvofiq amtlar 5 ta katta administrativ regionlarga boʻlindi:

Poytaxt regioni Zelandiya Shimoliy Yutlandiya Markaziy Yutlandiya Janubiy Daniya

Har bir viloyat oʻz navbatida munitsipolitet yoki kommunalardan (dan. Kommune) iborat.

Geografiyasi[tahrir]

Daniya Yutlandiya yarim oroli va Fyun, Zelandiya, Falster, Lollan va b. orollarda joylashgan. Daniya tarkibiga dunyodagi eng yurik orol — Grenlandiya kiradi.

Iqtisodiyoti[tahrir]

Daniya — yuqori rivojlanishga ega industrial-agrar mamlakat. Asosiy eksport mahsulotlari mashinasozlik tovarlari, goʻsht va goʻsht mahsulotlari, sut mahsulotlari, baliq.

Aholisi[tahrir]

Aholisi — 5,5 mln. (2008 yil, iyul oyiga baho).

Oʻrtacha umr koʻrish koʻrsatkichi — erkaklarda 76 yil, ayollarda 81.

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil