Sirkoniy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Sirkóniy / Zirconium (Zr)
Atom raqami 40
Koʻrinishi Och-kulrang, yaltiroq
metall, korroziyaga chidamli
Atom xossasi
Atom massasi
(molyar massasi)
91,224 m. a. b. (g/mol)
Atom radiusi 160 pm
Ionlashish energiyasi
(birinchi elektron)
659,7 (6,84) kJ/mol (eV)
Elektron konfiguratsiyasi [Kr] 4d2 5s2
Kimyoviy xossalari
Kovalentlik radiusi 145 pm
Ion radiusi (+4e)79 pm
Elektrmanfiylik
(Poling boʻyicha)
1,33
Elektrod potensiali 0
Oksidlanish darajasi 4
Termodinamik xossalari
Zichlik 6,506 g/sm³
Solishtirma issiqlik sigʻimi 0,281 J/(K·mol)
Issiqlik oʻtkazuvchanlik 22,7 Vt/(m·K)
Erish harorati 2125 K
Erish issiqligi 19,2 kJ/mol
Qaynash harorati 4650 K
Qaynash issiqligi 567 kJ/mol
Molar hajm 14,1 sm³/mol
Kristall panjarasi
Panjara tuzilishi geksagonal
Panjara davri 3,230 Å
Panjara/atom nisbati 1,593
Debye harorati 250,00 K

Sirkoniy (lot. Zirconium), Zr -Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 40, at. m. 91,22. Tabiiy S.ning 5 ta izotopi bor; 90Zr (51,46%), "Zr (11,23%), 92Zr (17,11%), 94Zr(17,40%) va %Zr (2,80%). S.ning sunʼiy yoʻl bilan 2 ta radioaktiv izotopi 93Zr (T1/2=1,1106 y.) va 95Zr (T|/2=65 kun) olingan; ular radioaktiv indikatorlar sifatida ishlatiladi.

S.ni M. Klaprot 1789 y.da kashf qilgan, u sirkon mineralini analiz kilib, yangi element oksidini ajratib olgan (sirkon soʻzi arabcha Zerk — qimmatbaho tosh yoki forscha Zargun — oltin tosh demakdir). S. ziynat tosh sifatida qadimdan maʼlum. Yer poʻstining massa jihatidan 2102% ini tashkil qiladi. S.ning sirkon (ZrSiO4) va baddeleit (ZrO2) nomli minerallari maʼlum.

S. kumush kabi yaltiroq, qattiq, bogʻlanuvchan, plastik metall. S.ning a- va (3-modifikatsiyalari maʼlum. osS. geksagonal panjarada, (}- S. hajmiy markazlashgan kub panjarada kristallanadi. S.ning zichligi 6,46 g/sm3 (20° da), suyukdanish t-rasi 1852°, qaynash t-rasi 3580—3700°.

S. kimyoviy xossasi jihatidan gafniytya oʻxshash. Koʻpchilik metallar bilan qotishmalar hosil qiladi. Elektr va issiqlikni yomon oʻtkazadi. S.ning gidridi kulrang tusli moʻrt metallsi-mon kukun. S. ftorid kislota NGʻ bilan nitrat kislota HNO3 aralashmasida eriydi. S. yuqori t-rada kimyoviy ji-hatdan juda faol. Bu sharoitda u galogenlar, kislorod, oltingugurt, uglerod va azot bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi. S. oʻz birikmalarida 4 valentli. S. kislorod atmosferasida qizdirilsa, oq tusli sirkoniy (GU)-oksid ZrO2 hosil boʻladi. Bu modda suvda ham, suyultirilgan kislota va ish-qorlarda ham erimaydi, konsentrlangan sulfat kislota bilan kizdirilganida juda suyet (NGʻ da tez) eriydi.

ZrO2 ga muvofiq keladigan sirkoniy (G/)-gidroksid Zr(OH)4 sirkoniy xlorid ZrCl4 ga ishqor taʼsir ettirilganda hosil boʻladi. Zr(OH)4 suvda oz eriydi, kucheiz (amfoter) asos. Sirkoniy (1U)oksidning Me2Zr03, Me4ZrO4 tarkibli tuzlari ZrO2 ni ishqorlar bilan qizdirish natijasida olinadi (bu yerda Me—1 valentli metall). S. tuzlari eritmada gidrolizlanib, sirkoniya ionini ZrO2+ hosil qiladi. S. galogenidlarini hosil qilish uchun ZrO2 ni kumir bilan birga galogen atmosferasida qizdiriladi. ZrCl4 koʻpchilik metallar (hamda vodorod)ning galogenidlari bilan kompleks tuzlar hosil kila oladi.

Sirkon va baddeleit minerali S. olishda xom ashyo hisoblanadi. Sof S. atom texnikasida neytronlarni qaytaradigan konstruksion material sifatida ishlatiladi.

Sirkoniy - unsurlar davriy jadvalining 40 unsuri, metall.

Unsurlarning davriy jadvali
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uub Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr