Vanadiy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Vanadiy(V)
Atom raqami 23
Koʻrinishi Kul rang, yaltiroq metall
Atom xossasi
Atom massasi
(molyar massasi)
50,9415 m. a. b. (g/mol)
Atom radiusi 134 pm
Ionlashish energiyasi
(birinchi elektron)
650,1(6,74) kJ/mol (eV)
Elektron konfiguratsiyasi [Ar] 3d3 4s2
Kimyoviy xossalari
Kovalentlik radiusi 122 pm
Ion radiusi (+5e)59 (+3e)74 pm
Elektrmanfiylik
(Poling boʻyicha)
1,63
Elektrod potensiali 0
Oksidlanish darajasi 5, 4, 3, 2, 0
Termodinamik xossalari
Zichlik 6,11 g/sm³
Solishtirma issiqlik sigʻimi 0,485 J/(K·mol)
Issiqlik oʻtkazuvchanlik 30,7 Vt/(m·K)
Erish harorati 2160 K
Erish issiqligi 17,5 kJ/mol
Qaynash harorati 3650 K
Qaynash issiqligi 460 kJ/mol
Molar hajm 8,35 sm³/mol
Kristall panjarasi
Panjara tuzilishi kubik markazlashgan
Panjara davri 3,020 Å
Panjara/atom nisbati n/a
Debye harorati 390,00 K

Vanadiy (Vanadium), V - Mendeleev davriy sistemasining V guruh kimyoviy elementi; atom raqami 23, at.m. 50,942; kulrang metall. Tabiiy V.ning ikkita izotopi bor. Barqaror 31V (99,75%) va beqaror 5"V (0,25%). 50V ning yarim yemirilish davri 10y yil.

V.ni 1801 y.da meksikalik mineralog A. M. Del-Rio qoʻngʻir qoʻrgʻoshin rudasida topgan. 1830 y.da shved kimyogari N. G. Sefstryom temir rudasida yangi element topib, uni skandinaviyalik goʻzallik xudosi Vaiadis nomi b-n atagan. V.ning Yer poʻstidagi miqdori (ogʻirligi jihatdan 1,91O~2%, okean suvlarida 310-’%, oʻsimlik kullari tarkibida 6,1-10-3% boʻlib, anchagina tarqalgan, lekin asosan togʻ jinslari va minerallarda uchraydi. V. minerallaridan patronit, roskoelit, mottramit, karnotit, vanadinit va b.ning sanoat ahamiyati bor. Titanomagnetit va qoldiq (fosforli) temir hamda oksidlangan mis-qoʻrgʻoshin-rux rudalari V. manbai boʻlib xizmat qiladi.

V.ning zichligi 6,11 g/sm3; suyuqlanish t-rasi 1920", qaynash t-rasi 3400". Odatdagi t-rada havo, dengiz suvi va ishqor eritmalari taʼsiriga berilmaydi; korroziyaga chidamliligi jihatdan titan va poʻlatdan yuqori turadi. V. 2, 3, 4 va 5 valentli birikmalar beradi. Shunga binoan VO b-n V2O3 (asos xossasi bor), VO2 (amfoter) va V2O5 (kislotalik xossaga ega) kabi oksidlari bor. Kislota va suvga chidamli nitridi VN (suyuqlanish t-rasi 2360°) va yuqori darajada qattiq karbidi VC (suyuqlanish t-rasi 2800°) maʼlum.

V.ning asosiy qismi (85%) qora metallurgiyada poʻlat, choʻyan va qotishmalarning mustahkamligini, issiqqa, yemirilishga va korroziyaga chidamliligini oshirish maqsadida ishlatiladi. V. qirqish ishlarida, asbobsozlik va konstruksion material sifatida ishlatiluvchi poʻlat tarkibiga ham kiradi. Galliy, kremniy va titan b-n hosil qilgan baʼzi qotishma hamda birikmalari oʻta oʻtkazuvchanlikka egaligi b-n diqqatga sazovor. Toza V.dan atom energetikasida va elektron asboblar i.ch. da ham foydalaniladi. V. birikmalari kimyo sanoatida katalizatorlar sifatida, shuningdek q.x., tibbiyot, toʻqimachilikda, lok-boʻyoq, rezina, sopol, shisha i.ch.da, foto va kino sanoatida ishlatiladi. V. birikmalari zaharli.[1]

Vanadiy - unsurlar davriy jadvalining 23 unsuri, metall.

Unsurlarning davriy jadvali
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uub Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil