Kadmiy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Kádmiy / Cadmium (Cd)
Atom raqami 48
Koʻrinishi Havo rangli, yumshoq metall
Atom xossasi
Atom massasi
(molyar massasi)
112,411 m. a. b. (g/mol)
Atom radiusi 154 pm
Ionlashish energiyasi
(birinchi elektron)
867,2 (8,99) kJ/mol (eV)
Elektron konfiguratsiyasi [Kr] 4d10 5s2
Kimyoviy xossalari
Kovalentlik radiusi 148 pm
Ion radiusi (+2e) 97 pm
Elektrmanfiylik
(Poling boʻyicha)
1,69
Elektrod potensiali 0
Oksidlanish darajasi 2
Termodinamik xossalari
Zichlik 8,65 g/sm³
Solishtirma issiqlik sigʻimi 0,232 J/(K·mol)
Issiqlik oʻtkazuvchanlik 96,9 Vt/(m·K)
Erish harorati 594,1 K
Erish issiqligi 6,11 kJ/mol
Qaynash harorati 1 038 K
Qaynash issiqligi 59,1 kJ/mol
Molar hajm 13,1 sm³/mol
Kristall panjarasi
Panjara tuzilishi geksagonal
Panjara davri 2,980 Å
Panjara/atom nisbati 1,886
Debye harorati 120,00 K

Kadmiy (lot. Cadmium), Cd — Mendeleyev davriy sistemasining 2 guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 48, at. m. 112,40. 8 ta barqaror izotopdan iborat: 106Cd( 1,22%), l(l8Cd(0,88%), n0Cd(12,39%),mCd(12,75%), ll2Cd(24,07%),mCd(12,26%), ll4Cd(28,85%) va n6Cd(7,58%). Atom radiusi 0,146 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsion son keltirilgan) Cd2+ 0,092 nm (4), 0,101 nm (5), 0,109 nm (6), 0,117 nm (7), 0,145 nm (12). Poling boʻyicha elektromanfiyligi 1,7.

K.ni 1817 y.da nemis kimyogari F. Shtromeyer kashf etgan. Dastlab rux karbonat tarkibidan olingani uchun rux rudasining yunoncha nomi ("Kadmeia") b-n atalgan. Tabiatda rux, qoʻrgʻoshin va mis rudalari b-n aralash uchraydi. K. — siyrak element; uning yer poʻstidagi oʻrtacha miqdori ogʻirlik jihatidan l,3-10~5%, dengiz va okean suvlarida 0,00011 mg/l. K.ning selenid (CdSe), otavit (CdO3) va monteponit (CdO), grinokit (CdS) kabi nodir minerallari maʼlum. Sulfid rudalarida, jumladan, sfalerit minerali (ZnS) tarkibida (0,01—5,0%), galenitda (0,02% gacha), xalkopiritda (0,12%), piritda (0,02%) uchraydi. Bundan tashqari, umurtqali va umurtqasiz hayvonlar organizmida, oʻsimliklarda ham bor. K. — kumushdek oq, yumshoq, choʻziluvchan, mexanik ishlovga oson beriladigan ogʻir metall. Zichligi 8,65 g/sm1 (20° da) Maos boʻyicha qattiqligi 2, suyuklanish t-rasi 320,9°, qaynash t-rasi 767°. Kimyoviy birikmalarda 2 valentli. Nam havoda K.ning sirti yupqa oksid parda b-n qoplanadi. Bu parda uni keyingi oksidlanishdan saqlaydi. Suyuqlanish t-rasidan yuqori haroratlarda yonib, qoʻngʻir rangli kadmiy oksid (CdO) hosil qiladi. K. NS1, H2SO4 da, ayniqsa, HNO, da erib, tegishli tuzlar beradi. Ishqorlarda erimaydi. K. kislorod, oltingugurt, galogenlar va b. b-n reaksiyaga kirishadi. K.ning tuzlari, suv va kislotalarda eriydigan birikmalari zaharli. K. mis, rux, qoʻrgʻoshin rudalarini qayta ishlashdagi chiqindilardan ajratib olinadi. Yadro reaktorlarida, ishqorli akkumulyatorlarda, maxsus qotishmalar tayyorlashda, boʻyoq olishda, temirni kadmiylashda ishlatiladi.

Adabiyot[tahrir]

  • Fedorov P. I., Ximiya i texnologiya malix metallov. Vismut i kadmiy, M., 1986.[1]

Kadmiy - unsurlar davriy jadvalining 48 unsuri, metall.

Unsurlarning davriy jadvali
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uub Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr


Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil