Toriy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Toriy (lot. Thorium), Th — Mendeleyev davriy sistemasining aktinoidlar turkumiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 90, at. m. 232,0381. Tabiiy radioaktiv element; radioaktiv qatorlarnnt 1elementa. Tabiiy T. bitta uzok, mavjud boʻluvchi izotop 232Th(T1/2ql,411010 y.) va 4 ta qisqa muddat mavjud boʻluvchi izotop 234Th, 23oThi 23iThj 227Th dan iborat. T.niTS.Ya.Berselius 1828 y.da Norvegiyadagi siyenitlarning biri tarkibida topgan. Element Skandinaviya afsonasidagi momaqaldiroq xudosi — Tor nomi bilan atalgan. T. tabiatda lantanoidlar bilan birga monatsit qumida, uran rudalarida va sirkoniy minerallarida uchraydi. Monatsit (Se, La, Th) PO4 da toriy (1U)oksid ThO2 ning mikdori 2—2,5% (baʼzan bundan ortiq), torit, yaʼni toriy silikat ThSiO4 tarkibida 77%, torianit minerali (Th,U)02fl a 45—93%. T. Yer poʻstining massa jihatidan 8104% ni tashkil qiladi.

T. kumushsimon oq metall, zichligi 11,72 g/sm3. Suyuklanish trasi 1750°, qaynash trasi 3500—4200°. T. sovukda deformatsiyalanadigan plastik metall, odatdagi trada oz oksidlanadi; qaynoq suv taʼsirida sirti yupqa himoya parda bilan qoplanadi. T.ga suv bugʻi taʼsir etganida ThO2 va vodorod hosil boʻladi. Kislotalarda T. suyet eriydi, ishqorlarda erimaydi. Yuqori trada galogenlar, kislorod, oltingugurt, azot va uglerod bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi. T. vodorodni yutish xossasiga ega, u oʻz birikmalarida, asosan, 4 (baʼzan 2,3) valentli boʻladi.

T. olishda asosiy xom ashyo monatsit konsentrat hisoblanadi. Monatsit konsentrat olish uchun esa monatsit mineralini 200° da konsentrlangan sulfat kislota yoki natriy gidroksid bilan reaksiyaga kiritiladi. Monatsit konsentratni ishqor bilan ishlash natijasida toriy gidroksid Th(OH)4 va lantanoidlar choʻkmaga tushadi. T. turli va maxsus usullar bilan lantanoidlardan ajratiladi. Metall holdagi T. olish uchun toriy (1U)ftorid (ThF4) dan foydalaniladi. Uni metall holdagi kaltsiy bilan qaytarish yoki suyuklantirilgan natriy xlorid bilan kaliy xlorid aralashmasida eritib elektrolizlash natijasida T. olinadi.

T., asosan, yadro texnikasida ishlatiladi, chunki tabiiy T. ni neytronlar bilan bombardimon qilganda uran233 ga aylanadi. Bu uran esa uran235 va plutoniy239 bilan bir qatorda yadro yoqilgʻi hisoblanadi. Undan tashqari, nikel, kobalt, mis va temir qotishmalariga oz miqdor T. qoʻshilganida qotishmalar mustahkamligi ortadi. Bu qotishmalar reaktiv dvigatellar, boshqariluvchi snaryadlar, elektron va radar qurilmalarining detallarini ishlashda qoʻllanadi. ThO2 — olovbardosh material. T. oʻsimlik va hayvonlar toʻqimasida doim boʻladi. T., asosan, jigar, taloq, ilik, limfa va buyrak usti bezlari orqali singiydi. Odam bir sutkada oziq-ovqat mahsulotlari va suv bilan 3 mkg T. oladi. T. organizmdan siydik va axlat bilan chiqib ketadi. T. uncha zaharli emas, lekin radioaktiv element boʻlganligidan organizmni nurlashi mumkin.