Gadoliniy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Gadoliniy (Gadolinium), Gd -Mendeleev davriy sistemasi III rypyhining lantanoidlar turkumiga mansub kimyoviy element; tartib rakami 64, at. m. 157,25. Yettita barqaror izotopi maʼlum: Gd152, Gd154, Gd155, Gd1S6, Gd1”, Gd158 va Gd160, G.ning bir necha sunʼiy radioaktiv izotopi olingan. G. 1880 y.da Shveysariya kimyogari J. Marinyak tomonidan kashf etilgan bulib, fin kimyogari Yu. Gadolin sharafiga quyilgan. Yer pustida ogʻirligi jihatidan 5,4-10”4% ni tashkil qiladi, gadolinit va b. minerallar tarkibida uchraydi. G. zichligi 7,85 g/sm3, suyukdanish t-rasi 1313°, ferromagnit xossasiga ega kulrang metall. G. oddiy sharoitda (20°) havoda asta-sekin, 100° dan yuqorida tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (ftorid kislotadan tashqari) bilan taʼsirlanadi. Ishqor eritmalari taʼsiriga chidamli. Qizdirilganda vodorod, azot va galogenlar bilan birikadi. G. uz birikmalarida uch va-lentli.

Gadoliniy (Sh)-oksid, Gd2O5 — oq kristall modda. a-va r-modifikatsiyalari maʼlum. Zichligi 7,618 g/sm3, suyuqlanish t-rasi 2350°, suvda erimaydi. Gd2(C2O4)3, yoki Gd(NO3)3 ni odatda 800—1000°da parchalab olinadi.

Gadoliniy(1P)-xlorid, GdCl3 — oq kristall modda. Zichligi, 4,541 g/sm3. Suyuqlanish t-rasi 605°, suvda yaxshi eriydi. 200° dan yuqorida, Gd2(C2O4)3 ga xlor yoki SS14 taʼsir et-tirib, G.ni xlorlab va b. usullarda olinadi.

Gadoliniy (111)-ftorid, GdF, — oq kristall modda. Oddiy sharoitda ortorombik panjarali modifikatsiyasi (zichligi 7,058 g/sm3) barkaror bulib, 1075° da zichligi 7,33 g/sm3, suyuqlanish t-rasi 1232° bulgan geksagonal panjarali modifikatsiyaga utadi. G. birikmalariga gaz holatidagi NGʻ yoki ularning suvdagi eritmalariga ftorid kislota taʼsir ettirib olinadi.

Metall hodsagi G. GdCl3 yoki GdF, ni kalsiy bilan qaytarib olinadi. G. temir, nikel, kobalt bilan birga magnit qotishmalari komponenti, yadro reaktorlarining sozlovchi uzagi (neytroilarni yutadi) sifatida ishlatiladi. Yevropiy yordamida faollashtirilgan Gd2O3 qizil rangda shuʼlalanadigan lyuminofor, terbiy yordamida faollashtirilgan G. oksisulfidi esa rentgenolyuminofordir.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil