Galliy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Galliy / Gallium (Ga)
Atom raqami 31
Koʻrinishi Oq-kumush rangli yumshoq metall
Atom xossasi
Atom massasi
(molyar massasi)
69,723 m. a. b. (g/mol)
Atom radiusi 141 pm
Ionlashish energiyasi
(birinchi elektron)
578,7 (6,00) kJ/mol (eV)
Elektron konfiguratsiyasi [Ar] 3d10 4s2 4p1
Kimyoviy xossalari
Kovalentlik radiusi 126 pm
Ion radiusi (+3e) 62 (+1e) 81 pm
Elektrmanfiylik
(Poling boʻyicha)
1,81
Elektrod potensiali 0
Oksidlanish darajasi 3
Termodinamik xossalari
Zichlik 5,91 g/sm³
Solishtirma issiqlik sigʻimi 0,372 J/(K·mol)
Issiqlik oʻtkazuvchanlik 28,1 Vt/(m·K)
Erish harorati 302,93 K
Erish issiqligi 5,59 kJ/mol
Qaynash harorati 2 676 K
Qaynash issiqligi 270,3 kJ/mol
Molar hajm 11,8 sm³/mol
Kristall panjarasi
Panjara tuzilishi ortorombik
Panjara davri 4,510 Å
Panjara/atom nisbati n/a
Debye harorati 240,00 K

Galliy (Gallium), Ga — Mendeleev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 31; at.m. 69,72; barqaror izotoplari: Ga""(61,2%) va Ga71(38,8%). Sunʼiy radioaktiv izotoplaridan Ga72 (yarim yemirilish davri 14,2 soat) radioaktiv indikator sifatida qoʻllaniladi. G.ni 1875 y.da fransuz kimyogari Lekok deBuabodran kashf etgan va Fransiyaning lotincha nomi b-n "galliy" deb atagan. G. kumush kabi oqish-kulrang metall. Tabiatda nodir minerallar: zengeit Ga(OH)3 gallit CuGaS2 va b. holida uchraydi. G. Yer poʻstlogʻida ogʻirlik jihatidan 1,8-10-3%, dengiz va okean suvlarida 3-1O"5% ni tashkil qiladi.Atom radiusi 0,139 nm-. Qattiq G.ning zichligi 5,904 g/sm3 (20° da), suyuqlanish t-rasi 29,5°; qay-nash t-rasi 2205°. G. kimyoviy xossalari jihatidan alyuminiyga juda oʻxshaydi, havoda keyingi oksidlanishdan himoyalovchi oksid parda b-n qoplanadi. Bosim ostida qizdirilganda G. suv b-n birikib gidroksid hosil qiladi. Galliy gidroksid Ga(OH)3 amfoter. G. oddiy sharoitda mineral kislotalar b-n taʼsirlanib tuzlar, ishqor eritmalari yoki ishqoriy metallar karbonatlari b-n reaksiyaga kirishib gid-roksogallatlar beradi. Xona t-rasida xlor va ftor b-n, brom b-n esa —35° dayoq (20° da — alangalanish b-n), qizdirilganda yod b-n reaksiyaga kirishadi. Vodorod, azot, uglerod, kremniy va bor b-n birikmalar hosil qilmaydi. G. koʻpgina metallar b-n gallidlar hosil qiladi. Ulardan ahamiyatlilari NbGa va Y3Ga dir. G. margimush, fosfor, surma b-n birikib, tegishli galliy arsenid, galliy fosfid, galliy antimonid, oltingugurt, selen va tellur b-n 600—1100° da xalkogenidlar hosil qiladi. Ga2S3 — oq (zichligi 3,650 g/sm3), och sariq (3,74 g/sm3) yoki toʻq sariq kristall modda. Suyuklanish t-rasi 1125°. Ga2S2 — sariq rangli kristall modda, suyuklanish t-rasi 1015°; zichligi 3,75 g/sm3. Ga2Se2— toʻq qizil kristall modda. Suyuqlanish t-rasi 960°, zichligi 5,03 g/sm3; yarimoʻtkazgich sifatida qoʻllaniladi. Ga2Te3— qora rangli kristall modda. Suyuqlanish t-rasi 810°; zichligi 5,582 g/sm3. G. va uning birikmalariga 1050—1200° da ammiak taʼsir ettirib galliy nitrid GaN olinadi. Uning suyuklanish t-rasi -1700°; zichligi 6,1 g/sm3; radiotexnikada, dielektrik qoplamalar tayyorlashda va istiqbolli lazer material sifatida qoʻllaniladi. G., asosan, alyuminiy va rux xom ashyolarini qayta ishlashda hosil boʻladigan chiqindilardan olinadi. G. yuqori t-ralarni oʻlchaydigan termometrlar, yarimoʻtkazgichlar, maxsus optik shishalar tayyorlashda ishlatiladi.

Rustam Maʼrupov.[1]

Galliy - unsurlar davriy jadvalining 31 unsuri, metall.

Unsurlarning davriy jadvali
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uub Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil