Geliy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Geliy (He)
Atom raqami 2
Koʻrinishi rangsiz, taʻmsiz va hidsiz inert gaz
Atom xossasi
Atom massasi
(molyar massasi)
4.002602 m. a. b. (g/mol)
Atom radiusi n/a pm
Ionlashish energiyasi
(birinchi elektron)
2361.3(24.47) kJ/mol (eV)
Elektron konfiguratsiyasi 1s2
Kimyoviy xossalari
Kovalentlik radiusi n/a pm
Ion radiusi 93 pm
Elektrmanfiylik
(Poling boʻyicha)
4.5
Elektrod potensiali 0
Oksidlanish darajasi 0
Termodinamik xossalari
Zichlik 0.147 (-270 °C da) g/sm³
Solishtirma issiqlik sigʻimi 5.188 J/(K·mol)
Issiqlik oʻtkazuvchanlik 0.152 Vt/(m·K)
Erish harorati 0.95 (2.5 MPa da) K
Erish issiqligi n/a kJ/mol
Qaynash harorati 4.216 K
Qaynash issiqligi 0.08 kJ/mol
Molar hajm 31.8 sm³/mol
Kristall panjarasi
Panjara tuzilishi geksagonal
Panjara davri 3.570 Å
Panjara/atom nisbati 1.633
Debye harorati n/a K

Geliy (lot. Helium), He—Mendeleev davriy sistemasining sakkizinchi guruh kimyoviy elementi, tartib rakami 2, at.m. 4,0026, rangsiz va hidsiz gaz. Tabiiy G. ikki izotop aralashmasidan iborat (3Ne, 4Ne). 1868 y.da fransuz astronomi J. Jansen va ingliz astronomi R. Lokyer quyosh spektrida yangi sariq chiziqni aniqladilar. U oʻsha vaqgda maʼlum boʻlgan elementlar chizigʻiga sira oʻxshamasdi. Bu nomaʼlum elementga G. deb nom berildi (yun. helios — quyosh). 1895 y.da ingliz kimyogari U. Ramzay G.ni radioaktiv kleveit mineralidan olishga muvaffaq boʻldi. Kleveitni qizdirilganda ajralib chiqqan gaz spektrida ham oʻsha chiziq bor edi. Yerda G. juda kam: 1 m3 havoda bor-yoʻgʻi 5—24 sm3, 1 kg yer moddasida 0,003 mg G. bor. G. fazoda eng koʻp tarqalgan elementlardan biri (vodoroddan keyin 2-oʻrinda turadi). Kosmos massasining deyarli 23% i G.dan iborat. U hajm jihatidan yer atmosferasining 0,0005% ini tashkil etadi. Yer yuzida G. asosan Yer poʻstidagi radioaktiv elementlar (kleveit, monatsit va torianit) tarkibida uchraydi. G. sanoat miqyosida tabiiy gazlardan va neft gazlarining uglevodorodli yoki azotli birikmalaridan olinadi. Koʻpgina neft va gaz konlarida tabiiy G. zaxiralari bor. Yer yuzidagi G.ning asosiy qismini 4Ne tashkil etadi. 4Ne uran, toriy kabi radioaktiv elementlarning parchalanishidan hosil boʻladi. 3Ne juda oz miqdorda uchraydi. Tarkibida 2 g uran va 10 g toriy tutgan 1 t granit radioaktiv parchalanganda 1 mg G. ajralib chiqadi. Atmosferada vodorodning ogʻir izotopi tritiy (T) parchalanganda 3Ne hosil boʻladi. G. normal sharoitda bir atomli gaz. Zichligi 0,17846 g/l, qaynash t-rasi — 268,9°. G. normal bosimda har qancha sovitilganda ham suyuq holatini saqlay oladigan yagona modda. G. 2,5 MPa bosim ostida kristallanadi. Issiqlik oʻtkazuvchanligi 0,1437 Vt/(m.k.). G. atomining radiusi 0,85 dan 1,33 Ye gacha. 20° da 1 l suvda 8,61 sm3/l, etanodda 3 sm3/l G. eriydi. 4Ne izotoplaridan iborat suyuq G.ning ajoyib xossalari bor. U tarkibida G. boʻlgan tabiiy gazlardan olinadi. G.ning inertlik xossasidan metallarni qirqishda, payvandlash va oziq-ovqat mahsulotlarini konservalashda foydalaniladi. G.ning yonmasligi va zichligining kichikligi stratostatlarni toʻldirishda qoʻl keladi. G. yuqori issiqlik oʻtkazuvchanligi, kimyoviy inertligi, yadro reaksiyasidagi neytronlar b-n deyarli reaksiyaga kirishmasligi tufayli atom reaktorlarini sovitishda qoʻllaniladi. Suyuq holdagi G. yer yuzidagi eng sovuq suyuqpikdir, u turli ilmiy tekshirishlarda sovutkich sifatida ishlatiladi.[1]


Géliy (He) — unsurlar davriy jadvalining 2 unsuri, gaz.

Qollanishi

Hovo kemalarida (Dirijabllarda)

Bayram pufakchalarida misol uchun

Gaz trubalarida yorilishlarni topish uchun

Ovoz temberini o'zgartirish uchun



Unsurlarning davriy jadvali
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uub Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr



Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil