Simob

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Simob (lot. Hydrargurum), Hg — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy unsur; tartib raqami 80, at. m. 200,59. Tabiiy S. massa sonlari 196, 198—202 va 204 ga teng boʻlgan 7 ta barqaror izotopdan iborat; bulardan eng koʻp tarqalganlari 2(l0Hg(23,13%) bilan 2O2Hg (29,8%). S.ning sunʼiy radioaktiv izotoplaridan 2()3Hg(T1/2=46,9 kun) va 205Hg (T|/2=5,5 min) amaliy ahamiyatga ega. S. juda qadimdan maʼlum. Yer poʻstining massa jihatdan 710"6% ini tashkil etadi. Tabiatda baʼzan tugʻma holda uchraydi, asosan, birikmalar holida boʻladi. S.ning asosiy minerali — kino var HgS. Undan tashqari, S.ning 30 ga yaqin minerallari mavjud. Ispaniya, Kavkaz, Ukraina, Oʻrta Osiyo, Italiya va AQShda S. konlari bor. S. — odatdagi trada yaltiroq, kumush rang suyuq metall, zichligi 13,52 g/sm3, suyuqlanish t-rasi —38,97°, qaynash t-rasi 357,25°. S. oʻzida boshqa metallar (mas, natriy, kaliy, kumush, oltinni eritib, oʻsha metallarning amalgamasini hosil qiladi. Oʻz birikmalarida 1 yoki 2 valentli. Kimyoviy jihatdan turgʻun modda. Asl metallar singari quruq havoda oksidlanmaydi; S. kislorod bilan faqat yuqori trada reaksiyaga kirishadi. Galogenlar va oltingugurt bilan oson birikadi. Xlorid kislotada va suyultirilgan sulfat kislotada erimaydi, lekin zar suvida, nitrat kislotada, qaynoq konsentrlangan sulfat kislotada eriydi. S.ning ionlanish potensiali katta bulganligidan birikmalari beqaror, qizdirilganda parchalanadi. Bir valentli S. birikmalari qizdirilganida S.ga va 2 valentli S. birikmalariga parchalanadi; mas, Hg2(NO3)2 <=* Hg+Hg(NO3)2. S. juda koʻp asboblar (mas, barometr, termometr, yukrri vakuum nasoslari)da, oltin va kumushni rudalardan ajratib olishda, elektrotexnikada, radiotexnikada, portlovchi moddalar, kunduzgi, katod va kvars lampalari, kalomel elektrodlari tayyorlashda, harbiy maqsadlarda ishlatiladi.

Odam va qayvonlar organizmida 10~6% S. boʻladi. Odam organizmiga bir kechakunduzda oʻrta hisobda ovqat orqali 0,02—0,05 mg S. oʻtadi. Kishi qonida oʻrta hisobda 0,023mg/ml, siydikda 0,1—0,2 mkg/ml mikdorida S. bor. S. organizmda Si, Sn, Cd, Se mikroelementlarining singishi va almashinuvida yordam beradi. S. va uning birikmalari zaharli, shuninguchun ishlatishda ehtiyot choralariga rioya qilish zarur. Metall S.ning bugʻlari ayniqsa xavfli. S. nafas orqali qonga oʻtadi. Qonga oʻtgan S. undagi oqsillar bilan qoʻshiladi. S. ning bir qismi jigar, buyrak, taloq va miya toʻqimalarida toʻplanadi. Sdan zaharlarganda vena orqali giposulfitning 20%li eritmasi yuboriladi, markaziy nerv sistemasi faoliyatini normallashtiradigan farmakologik hamda fizioterapevtik vositalar buyuriladi va h.k. S. preparatlari antiseptik va siydik haydovchi xususiyatlari tufayli tibbiyotda qoʻllanadi.

Simob birikmalari. S.ning koʻp birikmalari maʼlum. S. amidlari, mas, [Hg(NH3)2]Cl2NH3HgC! tibbiyotda qoʻllanadi. S. diatsidodiaminlarining umumiy formulasi [MeA2X2]"~2 boʻlib, kompleks birikmalardan hisoblanadi. S. dimetil (CH3)2Hg — rangeiz ogʻir suyuqlik, shirin mazaga ega, bugʻi juda zaharli. Oksidlaridan Hg2O — kora tusli kukun va HgO — qizil yoki sariq tusli kristall, peroksidi HgO2 beqaror modda, S. metilxlorid CH3HgCl — rangeiz kristall modda, organik sintezlarda qoʻllanadi. S. (1)nitrat HgNO3H2O — rangeiz kristall, suvda, nitrat kislotada eriydi, spirt va efirda erimaydi. S. (II)bariy yodid Ba(HgI4)5H2O yoki HgI2BaI25H2O sargish kristall, beqaror, gigroskopik, suvda va spirtda eriydi. Mikroanalizda alkaloidlarni anikdashda ishlatiladi. S. (II) bromid (simob dibromid) HgBr2 — kristall modda, oq kukun, zaharli, suvda, spirt va efirda eriydi. S. (II) xlorid sulema deyiladi.

Kaldirok, simob Hg(ONC)2 — kristall modda, suvda oz eriydi, ammoniy gidroksidda va spirtda yaxshi eriydi. Qaldiroq kislotaning simobli tuzi, silkitilsa portlaydi, shu bois undan detonator sifatida foydalaniladi. S. (P)kaliy yodid K2[HgI2]3H2O — sariq kristall, gigroskopik, suvda eriydi, kimyoviy analizlar va tibbiyotda qoʻllanadi.

S. (1)yodid Hg,l2 yoki Hgl, capgʻishyashil kristall modda (kukun), nur taʼsirida uzgaradi, suvda va spirtda erimaydi. S. (P)yodid Hgl2 ham mavjud, 2 shakli bor: tetragonal shakllisi qizil rangga ega, 170°da sargʻayadi, sovutilsa yana qizaradi; romb shakllisi sariq rangli kristall, suvda erimaydi, kaliy yodidda eriydi, zaharli. S. (II) kumush yodid HgAgI, sariq mayda kukun, suvda erimaydi. S. (P)sulfat HgSO4, S. (P)sulfit HgSO3, S. (1)sulfat Hg2SO4 S. (P)atsetet Hg(C2H4O2)r S. (II)xromat Hg2Cr04. S. (P)sianid Hg(CN)2, S. (N)sianat Hg(ONC)2 va b. birikmalar kimyo sanoatida, tibbiyotda, fotografiyada va b. sohalarda qoʻllanadi.

Adabiyot[tahrir]

  • Axmerov K,., Jalilov A., Sayfutdinov R. S, Umumiy va anorganik kimyo, T., 2003.
  • Qudrat Axmerov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.