Kipr Respublikasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
(Qibris Respublikasidan yoʻnaltirildi)
Kipr Respublikasi
Κυπριακή Δημοκρατία
Kypriakí Dimokratía
Kıbrıs Cumhuriyeti
Kipr davlat bayrogʻi   Kipr davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: Yoʻq
Madhiya: Hymn to Freedom
Kipr Xaritasi
Poytaxt Nikosiya
Rasmiy til(lar)
Hukumat Prezidentlik Respublika
 •  Prezident   Dimitris Christofias
Mustaqillik   Birlashgan Qirollikdan
 •  Sana   16-avgust 1960
Maydon  
 • Butun 9,250 km² (168-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 780,133 (159- oʻrin)
 • Zichlik 84/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$4,540 mil. (161-)
 • Jon boshiga AQSh$5,820
Pul birligi Yevro (CYP)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma CY
Internet domen .cy
Telefon prefiksi +357

Kipr (yunoncha Kypros, turkcha Kibris), Kipr Respublikasi (yunoncha — Kypriaki Dimokratia, turkcha — Kibris Gumhuriyeti) — Gʻarbiy Osiyoda, Oʻrta dengizning sharqiy qismidagi Kipr o.da joylashgan davlat. Maydoni 9251 km². Aholisi 762,8 ming kishi (2001). Poytaxti — Nikosiya shahri Maʼmuriy jihatdan 6 okrug (district)ra boʻlinadi.

Davlat tuzumi. Kipr — respublika. Buyuk Britaniya boshchiligidagi Hamdoʻstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1960 yilda qabul qilingan va keyinchalik toʻzatish hamda qoʻshimchalar kiritilgan. Davlat boshligʻi prezident (1993 yildan Glafkos Kliridis). Prezident kiprlik yunon jamoasi, vitse-prezident kiprlik turk jamoasi tomonidan toʻgʻri saylov yoʻli bilan 5 yilga saylanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat Vakillar palatasi (yunon va turk jamoalari vakillaridan iborat bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatni prezident va vitse-prezident boshkaradi hamda hukumat (Vazirlar Kengashi)ni tayinlaydi. Prezident hukumatga boshchilik qiladi.

Tabiati[tahrir]

Qir va togʻ koʻp, sharqi pasttekislik. Shim. qirgoklari tik va serqoya. Shim. sohili boʻylab Kireniya (1023 m gacha) va Karpas tizmalari (364 m gacha) joylashgan. K. hududining markaziy va jan. qismida Troodos togʻ massivi bor (eng baland joyi 1951 m). Shim. va jan.dagi tizmalarni keng Mesaoriya tekisligi (balandligi 200 m gacha) ajratib turadi. Qazilma boyliklardan xromit, temir va mis rudalari, asbest va boshqa bor. Iqlimi subtropik Oʻrta dengiz iqlimi. Yozi issiq (25—35°), qishi yumshoq (10—15°), seryogʻin. Yillik yogʻin tekislikda 300–500 mm, togʻlarda 1000–1300 mm. Togʻ etaklari va tekisliklarda doim yashil butazorlar, Kireniya va Karpas tizmalarining ohaktoshli jan. yon bagʻirlarida dasht oʻsimliklari oʻsadi. K. hududining 18% oʻrmon: dub, sarv, halab qaragʻayi, togʻ vodiylarida yulgʻun, sambit oʻsadi. Ilon, toʻngʻiz, kaltakesak, buqalamun, kalxat, burgut va boshqa bor.

Aholisining 78% kiprlik yunonlar, 18% kiprlik turklar. Inglizlar, arablar, armanlar, italyanlar ham yashaydi. Yunon va turk tillari — rasmiy. Yunonlar pravoslav, turklar islom diniga eʼtiqod qiladi. Shahar aholisi 68%.

Tarixi[tahrir]

K. hududida odam neolit davridan yashaydi. Miloddan avvalgi 15—11-asrlarda K.ni axeylar, 9-asrda finikiylar, 8-asr oxirida ossuriylar, 6-asrda axomaniylar bosib oldi, 333—323 yillarda makedoniyalik Aleksandr, 294—58 yillarda Ptolemeylar davlati, 58 yildan Rim imperiyasi qoʻl ostida boʻldi. Rim imperiyasi qulagach (milodiy 395 yil), K. Vizantiya tarkibiga oʻtdi. 648 yil orolni arablar, 1191 yil salibchilar egʻalladi. 1489—1571 yillarda Venetsiya, 1571 yildan Usmonli turk davlatiga karam boʻldi.

19-asrda kiprlik yunonlarning K.ni Yunonistonga qoʻshish harakati paydo boʻldi. 1878 yil K.ni Buyuk Britaniya bosib oldi. 1925 yil K. Angliya mustamlakasi maqomini oldi. 1931 yil ingliz hukmronligiga qarshi stixiyali qoʻzgʻolon boshlandi, lekin uni mustamlakachilar shafqatsizlik bilan bostirdi. 2-jahon urushi yillari (1939—45) 20 mingdan ortiq kiprlik ingliz qoʻshinlari safida Germaniyaga qarshi urushda qatnashdi. Urushdan keyin K.da milliy ozodlik harakati avj olgach, Buyuk Britaniya yon berishga majbur boʻldi. 1960 yil 16 avg .da K. mustaqil respublika deb eʼlon qilindi. Makarios III prezident, F. Kichik vitse-prezident etib saylandi.

K.dagi yunon va turk jamoalari oʻrtasidagi kelishuvga koʻra, mamlakat prezidenta kiprlik yunonlardan va vitse-prezidenti kiprlik turklardan saylanar edi. Biroq 1963 yilda kiprlik yunonlar bilan kiprlik turklar oʻrtasidagi munosabat keskinlashib, natijada ikkala jamoaning birgalikdagi faoliyati toʻxtadi. 1965 yilda yunon jamoa palatasi bekor qilindi. 1967 yil dek.da kiprlik turklar "Muvaqqat turk maʼmuriyati"ni toʻzdilar. 1983 yilda "Shim. K. turk respublikasi" eʼlon qilindi, ammo Shim. K. turk respublikasi K. Respublikasi hukumati tomonidan tan olinmagan. 1964 yil martdan buyon bu yerda BMT qoʻshinlari turibdi. Xalqaro hamjamiyat vositachiligida K. muammosini bartaraf etish yuzasidan jamoalar oʻrtasida moʻzoqaralar oʻtkazilyapti. K. 1960 yildan BMT aʼzosi. OʻzR bilan diplomatiya munosabatlarini 2001 yilda oʻrnatgan. Milliy bayrami — 1 okt. — Mustaqillik kuni (1960).

Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari[tahrir]

Demokratik partiya (shu nomdagi yunonlar partiyasi 1976 yilda, turklar partiyasi 1992 yil da tuzilgan); Demokratik yigʻin, 1976 yilda asos solingan; Sotsial-demokratlar harakati, 2000 yilda Yagona markaz demokratik ittifoqi asosida tuzilgan; Liberal partiya, 1986 yilda barpo etilgan; Birlashgan demokratlar, 1996 yilda tuzilgan; Milliy birlik partiyasi, 1975 yilda turk jamoasi asos solgan; Ijtimoiy ozodlik partiyasi, 1976 yilda turk jamoasi toʻzgan; K. mehnatkash xalq ilgʻor partiyasi (AKEL), 1926 yildan 1941 yilgacha faoliyat koʻrsatgan K. kommunistik partiyasining vorisi sifatida 1941 yilda tuzilgan; Respublikachi turk partiyasi, 1970 yilda asos solingan. Kasaba uyushma birlashmalari: Umumkipr mehnat federatsiyasi, 1946 yilda tuzilgan; K. mehnatkashlar konfederatsiyasi, 1944 yil da tuzilgan; K. turk kasaba uyushma federatsiyasi (Turksen), 1954 yilda asos solingan; K. inqilobiy kasaba uyushmalari federatsiyasi (Devish), 1976 yilda tuzilgan.

Xoʻjaligi[tahrir]

K. — agrar-industrial mamlakat. Iqtisodiyotda xizmat koʻrsatish sohasining salmogʻi katta. Yalpi ichki mahsulotda bu sohaning ulushi 47%, qishloq xoʻjaligi ulushi 8%, sanoatning ulushi 20%. Mamlakat maydonining 65% ishlanadi, shundan 12% sugʻoriladi. Asosiy ekinlari — bugʻdoy, arpa, suli, kartoshka, dukkakli va poliz ekinlari. Oʻzum, bodom, yongʻoq, sitrus, zaytun, paxta, tamaki, sabzavot ham yetishtiriladi. Togʻlarda qoʻy, echki, choʻchqa, qoramol boqiladi. Pillachilik rivojlangan, sohillarda baliq, suv jonivorlari ovlanadi. Mahalliy maʼdan zahiralari asosida konchilik sanoati mavjud. Asosan, eksport uchun mis, temir, xrom rudalari, marmar, asbest, gips qazib olinadi. Ishlab chiqaruvchi sanoat kichik-kichik toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻn-poyabzal, vinochilik, yogʻ, tamaki, konserva va boshqa korxonalardan iborat. Sement ishlab chiqariladi. Larnaka shahrida chetdan keltirilgan neft asosida ishlovchi neft mahsulotlari z-di bor. 1 yilda oʻrtacha 2,1 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Hunarmandchilik (temirchilik, kulolchilik) rivojlangan.

Chet el sayyohligi tez surʼatda rivojlanib, xorijiy valyuta tushumining asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. K.da ishlab turgan 17 mingdan koʻproq offshor kompaniya yiliga oʻrtacha 200 mln. dollar daromad keltiradi. Asosiy transport turi — avtomobil. Avtomobil yoʻllari oʻz. — 10,2 ming km dan ortiq, shundan 4,2 ming km ga yaqini asfaltlangan. Dengiz floti rivojlangan. Asosiy dengiz portlari — Famagusta, Limasol. Xalqaro aeroportlari — Nikosiya, Larnakada. Chetga, asosan, maʼdanli xom ashyo, sitrus mevalar, oʻzum mahsulotlari, kartoshka, tayyor kiyim va boshqa chiqaradi, chetdan mashina va asbobuskuna, oziq-ovqat, kimyoviy moddalar, neft mahsulotlari oladi. Savdo-sotikdagi mijozlari: Yevropa Ittifoqi davlatlari va arab mamlakatlari. Pul birligi — kipr funti.

Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari[tahrir]

Mamlakatda yunoncha va turkcha taʼlim tizimlari mavjud. Yunoncha tizim: 6—14 yoshdagi bolalar uchun taʼlim majburiy, bepul. Boshlangʻich maktabda oʻqish muddati 6 yil, oʻrta maktabda ham 6 yil Oliy taʼlim chet elda, asosan, Yunonistonda olinadi. Bir qancha oʻquv yurtlari — ped. akademiyasi, texnika instituti, oʻrmon-texnika instituti va boshqa toʻliq oliy maʼlumot bermaydi. Turkcha tizim: 6—15 yoshdagi bolalar uchun taʼlim majburiy, bepul, boshlangʻich maktabda oʻqish muddati 6 yil, oʻrta maktabda ham 6 yil Ped. kolleji bor. Nikosiyada K. ilmiy tadqiqot markazi (1967 yildan), K.ni oʻrganish jamiyati (1936 yildan), K. geogr. jamiyati (1968 yildan) va boshqa ishlaydi. Nikosiyada Faneromeni ommaviy kutubxonasi, maorif vazirligining kutubxonasi, Famagusta shahrida ommaviy kutubxona, shuningdek, K. muzeyi, Tarix muzeyi, Xalq sanʼati va lapidariy muzeyi, Larnaka, Limasol, Famagusta shaharlarida muzeylar bor. Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi. K.da bir qancha gaz. va jur. lar nashr etiladi. Yiriklari: "Agon" ("Koʻrash", yunon tilidagi kundalik gaz., 1964 yildan), "Alitiya" ("Haqiqat", yunon tilidagi kundalik gaz., 1951 yildan), "Birlik" (turk tilidagi kundalik gaz., 1980 yildan), "Filelefteros" ("Liberal", yunon tilidagi kundalik gaz., 1956 yildan), "Xalqin sesi" ("Xalq ovozi", turk tilidagi kundalik gaz., 1941 yildan), "Haravgi" ("Tong", yunon tilidagi kundalik gaz., 1956 yildan), "Neos dimokratis" ("Yangi demokrat", yunon tilidagi jur.). K. axborot agentligi 1976 yilda tashkil etilgan. K. radioeshittirish korporatsiyasi hukumat radio va televideniye tijorat xizmati boʻlib, 1953 yil tashkil etilgan. Radioeshittirish 1953 yildan, telekoʻrsatuv 1957 yildan olib boriladi. Adabiyoti yunon va turk tillarida.

Yunon tilidagi K. adabiyoti yunon adabiyoti bilan oʻzviy bogʻliq holda taraqqiy etgan. Stasinning "Kipr dostonlari" (miloddan avvalgi 6-ming yillik), Afroditani sharaflovchi "Gomer madhiyalari" K. adabiyotining ilk namunalaridir. 8—10-asrlarda shakllangan K. shevasidagi "Digenis Akrit" eposi (12—13-asrlar), "Ishqiy lirika" (14— 15-asrlar) va boshqa folklor asarlari yozib olingan. Yozma adabiyot 19a. oxiri — 20-asr boshlaridan rivojlana boshladi. V. Mixailidis sheʼrlarida xalqning ingliz mustamlakachilariga qarshi koʻrashi aks etdi. 20-asr boshlarida yozuvchilar N. va M. Nikoladislar, shoirlardan T. Piyeridis, T. Antias va boshqalarning asarlarida oʻtkir ijtimoiy muammolar aks etdi. 1960 yilda mustaqillikka erishilgach, K. yozuvchilari yosh davlatning eng dolzarb muammolarini yoritdi. 1968 yildan keyin yozuvchi Y. Filippu-Piyeridis va shoir A. Piliotis adabiyotda yetakchi rol oʻynadi. P. Lyasidis K. shevasida xalq sheʼriyati anʼanalarini davom ettirdi.

Turk tilidagi K. adabiyotida, asosan, sheʼriyat rivojlandi. Kenzi va Sukuti Ismoil ogʻa, Hasan Xilmi Afandi, Myuftyu Roji va boshqa 19-asrningtaniqli shoirlaridir. Nozif Sulaymon Ebe oʻgʻli, Urkiye Mine, Mahmud Levent va boshqa taraqqiyparvar yozuvchilar hisoblanadi. Dramaturgiya F. Korkut, Yu. Ulutug va boshqa ijodida rivojlandi.

Meʼmorligi va tasviriy sanʼati[tahrir]

K.ni moʻzey orol deb ataydilar. Hozirgi K. hududida ilk neolit (Xirokitiya manzilgohidagi doirasimon turar joylar) va jez (turli rasmlar solingan sopol idishlar, tosh butlar, jez buyumlar va h.k.) davrlariga oid yodgorliklar topilgan. Miloddan avvalgi 3-ming yillikning 2-yarmidan idishlarni odam, hayvon, oʻsimliklar surati va boshqa bilan bezashda oq, qizil, qora ranglardan foydalanila boshlandi. Soʻnggi jez davridan (miloddan avvalgi 1400-1050 yil) shaharlarning qoldiqlari, goʻzal rasmlar solingan keng ogʻizli koʻzalar, zargarlik buyumlari, fil suyagiga ishlangan boʻrtma naqshlar va boshqa saqlangan. Miloddan avvalgi 4-asr — milodiy 4-asrlarda meʼmorlik va tasviriy sanʼat mumtoz yunon va ellin sanʼati, keyinchalik Rim sanʼati taʼsirida rivojlandi. Qushlar, nilufar guli tasvirlangan idishlar shu davrga mansub. 13—15-asr cherkovlari gotika uslubida qurildi. 1960-yillardan meʼmorlik, rassomlik, grafika tez rivojlana boshladi. Xalq sanʼatida yogʻoch oʻymakorligi, kulollik, kandakorlik (kumushdan zarb qilish), toʻr toʻqish va kashtachilik rivojlangan.

Musiqasi qad. Vizantiya imperiyasi chegaralarini himoya qilgan jangchilar haqidagi qoʻshiqlar, fransuz, turk va ingliz hukmronligi davrida paydo boʻlgan, ozodlikni madh etuvchi lirik qoʻshiklar hanuzgacha saqlangan. K.da yunon va turk qoʻshiqlari, cholgʻu asboblari keng tarqalgan.

20-asr boshlarida professional musiqa madaniyati paydo boʻla boshladi. Solomon va Yangos Mixailidislar K.da dastlabki va mashhur kompozitorlardir. S. Mixailidis Limasolda konservatoriyaga (1934), K.da birinchi sim-fonik orkestrga (1938) va Nikosiyada konsert jamiyatiga asos soldi. U sim-fonik, kamer asarlar yaratdi. Ya. Mixailidis koʻplab ommaviy qoʻshiqlar, simfonik asarlar va boshqa yaratgan. Zamonaviy kompozitorlardan A. Limburidis, G. Kotsonis, S. Violaris, K. Kosteaslarni koʻrsatish mumkin.

K.da 4 konservatoriya, bir qancha shaharlarda musiqa bilim yurtlari, havaskor xor jamoalari, ashula va raqs ansambllari bor.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kipr, (Kipr Respublikasi) poytaxti — Nikosiya shahri. BMT aʼzosi. Kipr – O’rta er dengizidagi Kipr orollarida joylashgan davlat. 1960 yil 16 avgustda Buyuk-Britaniyadan mustaqillik olgan, Britaniya hamkorligi a’zosi. Yunon va turk jamoalari o’rtasida to’qnashuvni keskinlashuvi tufayli dekabr 1967 yilda «muvaqqat turk ma’muriyati» tuzilgan. 1975 yil 13 fevralda orolning shimoliy qismida, jahon hamjamiyati tomonidan tan olinmagan Turkiya federativ davlati e’lon qilingan, u 1983 yil 15 noyabrda Shimoliy Kipr Turk Respublikasi deb atalgan. Ma’muriy bo’linishi: 6 okrugdan iborat. O’zgartirish va qo’shimchalar bilan 1960 yil 16 avgustda qabul qilingan Konstitutsiya amal qiladi. Davlat boshlig’i – Prezident. U aholini 80% ni tashkil etuvchi yunon jamoasi tomonidan saylanadi. Vitse-prezident turk jamoasi tomonidan saylanadi. Ularning vakolat muddati 5 yil. Parlamenti – Vakillar palatasi, 80 ta deputatdan iborat. Ularning 56 tasi yunon jamoasi, 24 tasi turk jamoasi tomonidan saylanadi. 1963 yil dekabrdan boshlab turk jamoasi saylovda ishtirok etmayapti. Ijro hokimiyati Prezident va vitse-prezident tomonidan amalga oshiriladi. Ular hukumat – Ministrlar Kengashini tayinlaydi va uni boshqaradi. Turk jamoasi hukumatda ishtirok etmaydi.