Kabarda-Balkariya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Kabarda -Balkariya Respublikasi(Kabarda-balkariya; kabard.-cherk. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ; qorach.-bolq Къабарты-Малкъар Республика) — respublikasi[1] — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika.[2], Mayd. 12,5 ming km2. Aholisi 786,3 ming kishi(1999). Poytaxti — Nalchik sh. Maʼmuriy jihatdan 9 tuman, 7 shahar, 7 shaharchaga boʻlinadi.

Davlat tuzumi K.-B. — respublika. Davlat boshligʻi — prezident. Qonun chiqaruvchi oliy organ — respublika Kengashi va Vakillar Kengashi (parlament). Ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oshiradi.

Geografiyasi[tahrir]

Mamlakat Katta Kavkazning shimoliy yon bagʻrida va unga yondosh Kabarda tekisligida joylashgan. Uning eng baland togʻ choʻqqilari (Elbrus 5642 m, Dixtov 5203 m, Shhara 5068 m) respublikaning janubi-gʻarbi va janubida. Yer yuzasi shimoli-sharqqa tomon pastlab boradi. Togʻ tizmalari, jarlik, buloq, koʻllar koʻp.

Iqlimi[tahrir]

Iqlimi moʻʼtadil kontinental, togʻlarda balandlik mintaqasi qonuniyatiga boʻysunadi. Kabarda tekisligida oʻrtacha harorat yanvarda — 4°, iyulda 23°. Yillik yogʻin 500 mm dan 2000 mm gacha. Togʻlarda yanvar, fevralning oʻrtacha harorati — 12° gacha va iyul-avgustniki 4° dan pastroq. Bezengi, Dixsu va boshqa muzliklar bor. Kabarda tekisligi qora, oʻtloqi-qora, respublika shim.-sharqi — kora-kashtan tuproqli. Oʻrmonlarda qora qayin, grab, eman, qayin, qandagʻoch, qaragʻay va b. oʻsadi.

Togʻlarda silovsin, togʻ va oʻrmon suvsari, qoʻngʻir ayiq, toʻngʻiz, bugʻu, togʻ echkisi, tur; qushlardan qirgʻovul, chil, kaklik, bedana, baland togʻlarda ular (togʻ kurkasi), kur uchraydi. K.-B. qoʻriqxonasi va Elbrus tabiiy milliy bogi tashkil etilgan . Qazilma boyliklari molibden, volfram, polimetall rudalari, oltin, toshkoʻmir, mineral qurilish materiallari. Shifobaxsh buloqlar bor.

Yirik daryolari[tahrir]

bu daryolar bahorda sersuv boʻladi

Tarixi[tahrir]

Asosiy maqola: Kabarda-Balkariya tarixi.

1918 y. 21 martda Shoʻro hokimiyati eʼlon qilindi. 1920 y. mart oxirigacha fuqarolar urushi davom etdi. 1921 y.1 sent.da RSFSR tarkibida Kabarda muxtor viloyati, 1922 y. 16 yanvarda bir-lashgan Kabarda-Balkariya muxtor viloyati tuzildi. 1936 y. 5 dek.da K.-B. Muxtor Respublikasi deb ataldi. K.-B. 1942 y. okt.da nemislar tomonidan bosib olindi. 1943 y. yanvarda ozod etildi. 1944 y.da bolqorlar 2-jahon urushi davrida nemis bosqinchilariga yon bosdi degan tuhmat bilan zoʻrlab Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonga koʻchirildi. K.-B. muxtor respublikasi Kabarda muxtor respublikasi deb atala boshladi. 1957 y. bolqor xalqining milliy muxtoriyati tiklandi va Kabarda muxtor respublikasi yana K.-B. Muxtor Respublikasiga aylantirildi. 1991 y. yanvarda K.-B. Oliy Kengashi davlat suvereniteti haqida deklaratsiya qabul qildi, 1992 y. fevral dan K.-B. Respublikasi deb atala boshladi.


Axolisi[tahrir]

Aholisi. Tub aholisi — kabardinlar va bolqorlar; ruslar, ukrainlar, osetinlar va b. ham yashaydi. Rasmiy tili — kabarda, bolqor, rus tillari. Kabardin va bolqorlar — musulmon sunniylar. Aholisining 67% shaharlarda yashaydi. Yirik shaharlari: Nalchik, Proxladniy, Baksan.

Millat Aholi soni
2010yili[3]
Aholi soni
2010yili[4]
Aholi soni
2010yili [5]
Kabardinlar 490 453 (57,2 %) 498 702 (55,3 %) 363 494 (48,2 %)
Ruslar 193 155 (22,5 %) 226 620 (25,1 %) 240 750 (31,9 %)
Balkarlar 108 577 (12,7 %) 104 951 (11,6 %) 70 793 (9,4 %)
Turklar 13 965 (1,6 %) 8 770 (1 %) 4 162
Osetinlar 9 129 (1,1 %) 9 845 (1,1 %) 9 996 (1,3 %)
Armanlar 5 002 5 342 3 512
Ukrainlar 4 800 7 592 12 826 (1,7 %)
Koreyslar 4 034 4 722 4 983
Siganlar 2 874 2 357 2 442
Cherkeslar 2 475 725 614
Tatarlar 2 375 2 851 3 005
Ozarbayjonlar 2 063 2 281 2 024
Chechenlar 1 965 4 241 736
Gruzinlar 1 545 1 731 2 090
Laktsilar 1 462 1 800 1 587
Nemislar 1 462 2 525 8 569 (1,1 %)
Ingushlar 1 271 1 236 664
Карачаевцы 1 028 1 273 1 202
Лица, не назвавшие национальность 2 269 15 0

Примечание: в таблице показаны народы c численностью более 1000 человек в 2010 году

Xo'jaligi[tahrir]

Xoʻjaligi. K.-B. — industrial-agrar respublika. Sanoati koʻp tarmoqli. Ogʻir sanoatida mashinasozlik va metallsozlik tarmoklari, ayniqsa elektrotexnika asbob-uskunalari, avtomatlashtirish vositalari, yogʻochsozlik stanoklari, avtomobil ehtiyot qismlari i.ch. muhim oʻrin tutadi. Volfram-molibden konlari negizida rangli metallurgiya sanoati barpo etildi. Gidrometallurgiya zavodi mavjud, kimyo sanoati rivojlangan. Yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari, asosan, Nalchikda joylashgan. Binokorlik ashyolari i.ch. birlashmasi yigʻma temirbeton mahsulotlar, qurilishbop keramika, devorbop materiallar ishlab chiqaradi. Konserva va vino zavodlari ham bor. Bak-Chegem darasi.

san GES elektr energiyaga boʻlgan ehtiyojning atigi 7% ni krndiradi. K.-B.da yiliga 200 mln. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi.

Qishloq xoʻjaligi don va texnika ekinlari yetishtirish va chorvachilikka ixtisoslashgan. Dasht yerlarda kuzgi bugʻdoy, makkajoʻxori, kungaboqar, tariqetishtiriladi. Sabzavotchilik, bogʻdorchilik, tokchilik rivojlangan. Sugʻoriladigan yerlarda ham dehqonchilik bilan shugʻullanadilar. Sut va goʻsht-sut chorvachiligiga, mayin jun olinadigan qoʻy va echkilar boqishga asosiy eʼtibor beriladi. Zotdor yilqichilik rivojlangan (mashhur kabarda ot zotlari). Asalarichilik va pillachilik ham mavjud.

Respublikaning shim.dan Nalchik va Tirniauzga neft va gaz quvurlari oʻtgan. Avtomobil yoʻllari uz. — 3851 km, temir yoʻllar uz. — 133 km. Avtomobil yoʻllari Nalchik sh.ni Pyatigorsk va Vladikavkaz sh.lari bilan bogʻlaydi. Nalchik sh.da aeroport bor. Respublikada togʻ changi sayyohligi rivojlangan.

Madaniyati[tahrir]

Maorifi, madaniy-maʼrifiy va il-miy muassasalari. 20-a.ning 90-y.lari oʻrtalarida K.-B.dagi 249 kunduzgi umumiy taʼlim maktabida 131 ming , 10 oʻrta maxsus oʻquv yurtida 8,8 ming oʻquvchi, 3 oliy oʻquv yurtida 12,8 ming ta-laba taʼlim oldi. K.-B.da Tarix, filol. va iqtisodiyot i.t. instituti, Baland togʻ geofizika instituti, loyiha instituti, K.-B. qishloq xoʻjalik tajriba st-yasi va b. ilmiy muassasalar hamda loyiha tashkilotlari bor. 230 ommaviy kutubxona, 256 madaniyat uyi, 3 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi, tasviriy sanʼat muzeyi mavjud.

Adabiyoti. Kabardin va bolkrr ada-biyotlari folklor (qoʻshiq, ertak, afsonalar, qahramonlik eposi "Nartlar" va b.) zaminida vujudga keldi. 19-a.dayoq kabardin shoiri va filologi Sh.B.Nogʻmov (1794—1844) kabardin-cherkas alifbosi va grammatikasini, "Adixey xalqi tarixi" asarini yaratdi. Adiblardan S. QoziGirey, S. Xon-Girey asarlari shuxrat qozondi. Maʼrifatparvar Krzi Otajukin birinchi boʻlib kabardin-cherkas tilida kitob nashr etgan (1864). Kabardada B.M.Pachev, Balkariyada K.B.Mechiyev oʻzlari yaratgan alifboda dastlabki asarlarini yozdilar.

20-a.ning 20—30-y.larida K.-B. adabiyotida bolqor S. Shoxmurzayev va K.B.Mechiyev, kabardin A.P.Keshokov va B.M.Pachevlar erksevarlik ruhida asarlar yozishdi. Ali Shogensukov kabardinlar oʻtmishi haqida hikoya qiluvchi "Kambot va Lyasa" sheʼriy romaniva joʻshqin sheʼrlari bilan kabardin adabiyotiga kirib keldi. Oʻtmishdagi ijtimoiy munosabatlar, xotin-qizlarning qismati, xalqlarning oʻz huquklarini taniy boshlashi 30-y.lar dramaturgiyasi va nasrida oʻz aksini topdi. J. Naloyev, S. Kojayev, M. Afaunov va b. yozuvchilar asarlarida ijobiy qahramon qilib zamondoshlar olindi.

2-jahon urushi yillarida dushmanni yengishga undovchi sheʼrlar, ocherklar, hikoyalar toʻplamlari, "Mening Vatanim" (Ali Shogensukov), "Ota" (A.P.Keshokov) qissalari chop etildi. Front matbuotida A.P.Keshokov, Q. Quliyevning jangovar sheʼrlari muntazam chiqib turdi. Fashizm bilan kurashda koʻpgina isteʼdodli yozuvchilar qahramonlarcha halok boʻldilar.

Urushdan keyin shoirlardan A.P.Keshokovning "Otliqning yoʻli", "Yoshlik yeri" va b., K- Quliyevning "Togʻlar", "Non va atirgul" kabi asarlari shuhrat qozondi. Keyingi yillarda yirik nasriy asarlar yaratildi. A. Shortanovning "Togʻliklar" romani, A. Keshokovning dilogiyasi, A. Naloyev, S. Kushxov, J. Zalixonov, O. Etezov, 3. Aksirov, P. Misakov va b. adiblarning asarlari nashr etildi. A. Keshokov va Q. Quliyevning eng yaxshi asarlari o'zbek tiliga tarjima qilingan.

Meʼmorligi va tasviriy sanʼati[tahrir]

Meʼmorligi va tasviriy sanʼati. K.-B. hududida neolit va ilk jez davriga oid chetan uy qoldiqlari, keramika, metalldan yasalgan bezaklar topilgan. Turli davrlarda qurilgan qoʻrgʻonlar, maqbaralar, qad. qishloq va shahar qoldiklari, baland togʻli joylarda oʻrta asrlarga oid qalʼalar majmui (ToturQalʼa), hashamatli minoralar (Abay minorasi, 16— 17-a.lar) va h.k. saklangan. 14—19-a.larga oid maqbarasagʻanalar koʻp uchraydi. Ular toʻrtburchakli, tomi ikki tomonga nishab yoki aylana va serqirra, baʼzan konussimon boʻlgan.

Keyingi yillarda Nalchik sh. qayta qurilib, bogʻ shaharga aylantirildi. Hukumat uyi, musiqali drama teatri, Oʻlkashunoslik muzeyi, sanatoriylar, dam olish uylari, mehmonxona binolari qurildi .

K.-B.da yogʻoch, tosh va suyak oʻymakorligi, gilamdoʻzlik rivojlangan. Bosh kiyimlar, yoqa qaytarmalari va ayollar koʻylagining yenglari zar ip va tasmalar bilan bezatiladi. Echki va qoʻy junidan turli buyumlar toʻqiladi. Bol-qorlarda gul solib namat (kigiz) bosish, kabardinlarda geometrik shakllar bilan bezab boʻyra toʻqish avj olgan.

20-a.ning 2-yarmida rassomlik sanʼati rivoj topdi. N. N. Gusachenko, M. A.Vannax, M. Askarov, V. Temirkanov va b. rassomlar manzara kartinalari, N.N.Gusachenko, N.M.Tretyakov, N.P. Tatarchenko va b. portret hamda syujetli kartinalar, X. Krimshamxalov, M. Thaqumashev haykaltaroshlik ustida samarali ishladilar.

Musiqasida xalq qushiq va raqs janrlari salmokli oʻrin tutadi. Kabardin va bolqor xalq cholgʻulari ichida torli asboblardan shike-pshine, jiyaqobuz va b., puflama asboblardan nakire, sirina, bjemiy, sibizgʻa kabilar, urma asboblardan pxʼachich, qars va h.k. bor. Sultonbek Abayev, Kozim Mechiyev, Bekmurza Pachev va b. K.-B.ning mashhur qoʻshiqchilari, xalq musiqachilari va ashulachi-dostonchilaridir. Kompozitorlardan M. Balov, X. Kardanov, V. Malov, N. Osmonovlar mashxur. "Madina" milliy operasi, "Lyalyusa", "Daxanago" milliy baletlari va b. yaratilgan. Simfonik musiqa ham rivojlangan .

K.-B.da musiqali teatr, filarmoniya, radio va televideniye xori, "Kabardinka" xalq raqs ansambli, musiqa bilim yurti, bolalar musiqa maktablari, yoshlar teatri, teatr-studiya, drama teatri, milliy truppalar bor[6]

Manbalar[tahrir]