Moskva viloyati

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Rossiya Federatsiyasi subyekti
Московская область
Moskva viloyati
Flag of Moscow oblast.svg Coat of arms of Moscow Oblast (large).svg
Moskva viloyati bayrogʻi Moskva viloyati gerbi
Map of Russia - Moscow Oblast (2008-03).svg
Administrativ markaz Moskva
Maydon 44 379 km² (544 379-chi)
- suv qismi 0,4%
Aholi Lua error in package.lua at line 80: module 'Модуль:Statistical/ABC0' not found. ming kishi (2-chi)
- maʼlumot olingan vaqt 2014
- zichlik 7 133 620 kishi / km²
YaIM 1 796,5 mlrd rub. (4 -chi)
- maʼlumot olingan vaqt 2010
- jon boshiga 251,8 ming rub.
Federal okrug Markaziy
Iqtisodiy tuman Markaziy
Gubernator Andrey Yuryevich Vorobyov
RF subyekti kodi 50, 90, 150, 190, 750
Vaqt mintaqasi MSK+4 (UTC+8)

Moskva viloyati - RF tarkibidagi viloyat. 1929 y. 14 yanvarda tashkil etilgan. Markaziy iqtisodiy r-nga kiradi. Mayd. 47 ming km². Aholisi (Moskva sh.dan tashqari) 6564,1 ming kishi (1998), Moskva va Moskva sh. maʼmuriyatiga qarashli shahar va shaharchalar bilan birga 15193,3 ming kishi. Asosiy aholisi ruslar (93,5%), shuningdek, ukrain, belorus, tatar va b. millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi — 79,7% (Moskvadan tashqari), Moskva va Moskva maʼmuriyatiga karashli shahar va shaharchalar bilan — 91,2%. M. v. da Moskva sh. atrofida RF dagi eng yirik shahar aglomeratsiyasi joylashgan. M.v. 39 tumanga boʻlingan, 74 shahar, 111 shaharcha bor. Markazi — Moskva sh.

Geografiyasi[tahrir]

Moskva viloyati Sharqiy Yevropa tekisligining markaziy qismida, Volga va Oka daryolari oraligida joylashgan. Yer yuzasi, asosan, tekislik. Viloyatning shimoliy qismida Moskva qirlari bor. Moskva viloyatining janubi-sharqiy qismida Meshchyora pasttekisliginmng garbiy chekkasi, janubiy qismida Oʻrta rossiya qirlarining shim. davomi (bal. 150–200 m) joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil, kontinental. Yanvar oyining oʻrtacha harorati —10°, iyulniki 17°. Baʼzan —45°, —50°gacha sovuq, yozda — 38°—40° gacha issiq boʻlishi mumkin. Yillik oʻrtacha yogʻin 450–650 mm. Vegetatsiya davri 170 kunga yaqin. Moskva viloyati daryolari Volga havzasiga mansub. Shimolida Volga va uning irmoqlari, janubida Oka va uning irmoqlari oqadi. Moskva viloyatining shimoliy qismidan Moskva nomli kanal kesib oʻtadi.

Koʻllari[tahrir]

Trostenskoye, Nerskoye, Svyatoye va boshqa Har xil chimli podzol, krratuproklar asosiy oʻrin tutadi. Viloyat hududining 50% oʻrmon (qayin, togʻterak, qoraqaragʻay, qaragʻay va h.k.). Los, suvsar, qora sassiqkoʻzan, boʻrsiq, tulki, qobon, oq tovushqon, tiyin, har xil qushlar, suv havzalarida baliklar yashaydi. Viloyat hududida Los Oroli milliy bogʻi, Oka boʻyiterrasa qoʻriqxonasi bor.

Moskva viloyati eski sanoat r-ni. Manufaktura, keyinchalik f-ka sanoati (asosan, toʻqimachilik)ning dastlabki markazlari 18—19-a.larda vujudga kelgan. Hozirgi M.v. shahar atrofi intensiv qishloq xoʻjaligi bilan birga yuksak darajada rivojlangan industrial r-n. M.v. xoʻjaligining rivojlanishi Moskva sh. bilan chambarchas bogʻliq. M.v. hududida Moskva sh.ning xoʻjalik obʼyektlari, dam olish zonalari joylashgan. Sanoati, asosan, chetdan keltirilgan xom ashyo, malakali kadrlar va qudratli ilmiytexnika bazasiga tayanadi. Sanoatining asosiy tarmoqlari: mashinasozlik (energetika, ogʻir sanoat, transport, stanoksozlik, aniq mashinasozlik), yengil, kimyo, qurilish materiallari i.ch. Foydali qazilmalardan fosforit, torf, noruda qurilish materiallari qazib olinadi. Mashinasozlikning yirik korxonalari — Podolsk mashinasozlik zavodi (issiqlik elektr stansiyalari uchun qozonlar ishlab chiqariladi), "Elektrostaltyajmash" zavodi (prokat uskunalar), Dmitrov, Yegoryev, Kolomna stanoksozlik zavodlari (metall kesuvchi stanoklar), Mitishchi "Metrovagonmash (metropoliten vagonlari, yuk avtomobillari), Lika avtobus zavodi (shahar avtobuslari), Serpuxov avtomobil zavodi ("Oka" yengil avtomobillari), Kolomna mashinasozlik zavodi (magistral teplovozlar), Lyuberetsk q.x. mashinalari zavodi (silos bosish texnikasi), Podolsk mexanika zavodi (tikuvchilik mashinalari), Krasnogorsk mexanika zavodi (fotoapparatlar, optik texnika). Yengil sanoat korxonalari (viloyat umumrossiya gazmollar i.ch.ning 15% ga yaqini, trikotaj mahsulotlarining 10% ga yaqinini beradi) — "Orexovtekstil", "Gluxovtekst", "Oka" toʻqimachilik firmasi (paxta ipi, gazlamasi), Moshin, Pavlov-Posad kamvol k-tlari, Kupava yupqa movut f-kasi (jun ip va jun gazlama). Naro-Fomin ipakchilik k-ti, Ivanteyev trikotaj birlashmasi, Noginsk paypoq korxonasi, Lyuberetsk gilam k-ti bor; kimyo sanoati korxonalari: fosforitlar va mineral oʻgʻitlar i.ch. korxonalari (fosfor va azot oʻgʻitlari), "Klinvolokno" (kimyo tolasi va ipi), "Karbolit" (plastmassa mahsulotlari), Sergiyev-Posad lok-boʻyoq zavodi; "Stroy industriya" qurilish materiallari sanoati, Shatura va Kashira GRESlari ishlab turibdi. Qishloq xoʻjaligida shahar atrofi q.x. asosiy oʻrin tutadi (sut-goʻsht chorvachiligi, choʻchqachilik, parrandachilik). Dehqonchilikda ozuqa yetishtirish yetakchi oʻrinda (ekin maydonlarining 3/5 qismi ozuqa ekinlari bilan band), shuningdek, gʻallakorlik, kartoshkachilik, sabzavotchilik, shu jumladan, yopiq gruntda (asosan, viloyatning Moskvaga yondoshgan r-nlarida).

T.i. uzunligi 2703 km, shu jumladan, 2120 km elektrlashtirilgan. Qattiq qoplamali yoʻllar 10 ming km. Yoʻllar zichligi 321 km/ming km². Volga, Oka, Moskva daryolari va Moskva kanalida kema qatnaydi. Daryo portlari — Dubna, Serpuxov, Kolomna, Zaraysk, Voskresensk, Moskvaga Ryazan va Yaroslavldan neft quvuri oʻtkazilgan. Moskva atrofida taqsimlovchi halqa gaz quvuri bor. 4 aeroport: Sheremetyevo, Domodedovo, Vnukovo, Bikovo. Moskva sh. atrofida 50 km radiusda dam olish zonalari boʻlgan oʻrmon-park ximoya mintaqasi ajratilgan.

Viloyatning ilmiy majmuasi muhim ahamiyatga ega. Asosiy ilmiy markazlar: mudofaa yoʻnalishidagi — Korolyov, Ximki, Balashixa, Jukovskiy, Troitsk; fundamental tadqiqotlar boʻyicha — Pushchino (biologiya fanlari), Chernogolovka (kimyo fanlari), Dubna va Protvino (yadro fizikasi).

M.v. dagi mashhur meʼmoriy tarixiy yodgorliklar — Sergiyev Posad, Zvenigorod, Volkolamsk, Kolomna, Vereya sh.lari va b. 19—20-a.larda rus madaniyati markazlari hisoblangan koʻp sonli muzeyusadbalar — Abramsevo, Muranovo, Ostafyevo, Arxangelskoye. Viloyatning xalq hunarmandchiligi — Gjel keramikasi, Fedoskino lok miniatyurasi, Jostovoning metallga gul solish, Zvenigorodning oʻyinchoq va musika asboblari mashxur. Sergiyev-Posad sh.da TroitsaSergiyev lavrasi mavjud. Bir qancha monastirlar (Iosifvolotsk, Xotkov va b.) bor.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil