Ingushiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Ingushiya, Ingushiya Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Maydon 3,6 ming km2. Aholisi 317 ming kishi (1999). Poytaxti — Nazran shahar. Maʼmuriy jihatdan 4 tuman, 3 shaharga boʻlinadi.

Davlat tuzumi[tahrir]

Ingushiya — respublika. Davlat boshligʻi – prezident. Qonun chiqaruvchi organi – Xalq majlisi (parlament). Ijrochi organi — hukumat.

Tabiati[tahrir]

Ingushiya Katta Kavkaz tizmasi shimoliy yon bagʻrining markaziy qismida joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Oʻrtacha temperatura: yanvarda — 3 dan —10° gacha, iyulda 21—23°. Yiliga 1200 mm gacha yogʻin yogʻadi. Asosiy daryosi – Sunja. Tekislikdagi tuprogʻi – dasht tuprogʻi. Togʻlarda keng bargli oʻrmonlar baland togʻ oʻtloqlariga tutashadi.

Aholisi[tahrir]

Ingushlar (215 ming kishi), ruslar (14 ming kishi), chechenlar (13 ming kishi), turklar (2,4 ming kishi) va b. yashaydi. Ingushlar oʻzlarini galgay deb ataydilar. Dindorlar islom dinining sunna mazhabida.

Tarixi[tahrir]

Ingushlar 7-asrda birinchi bor tilga olinadi. 9-asr oxiri – 13-asr boshlarida I. Alanlar davlati tarkibiga kirgan. 16-asrga qadar togʻlarda alohi-da-alohida (Jerax, Fepin, Galga, Sorin, Metsxal) urugʻqabila jamoalariga uyushib yashab kelgan. 16–17-asrlarda aholi Sunja va Terek daryolari vodiylariga joylashgan. I. yerlarini 1810 yilda Rossiya bosib olgan. 1921 yildan RSFSR tarkibidagi Togʻlilar ASSRga kiritilgan. 1924 yilda I. muxtor viloyati tuzilgan. 1934 yildan Chechen- Ingushiya muxtor viloyati boʻlgan, 1936 yilda u ASSR ga aylantirilgan. I. 1942 yil kuzda nemislar tomonidan bosib olindi. 1943 yil yanvarda ozod etildi. 1944 yilda Chechen-Ingushiya ASSR tugatilib, aholisi Ikkinchi jahon urushi davrida bosqinchilarga yon bosdi, degan tuhmat bilan zoʻrlab Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonga koʻchirilgan. 1957 yilda muxtor respublika tiklangan. 1990 yilda Chechen-Ingushiya ASSR Oliy Kengashi davlat suvereniteti haqida deklaratsiya qabul qildi. 1992-yil dekabrda Ingushiya Respublikasi tuzildi.

Xoʻjaligi[tahrir]

Iqtisodiyotida neft qazib olish, neft kimyosi, kimyo, gazni qay-ta ishlash, metallsozlik, trikotaj, oziq-ovqat korxonalari muhim oʻrinda turadi. Qishloq xoʻjaligi, asosan, Sunja va Kam-bileyevka daryolari vodiylarida rivojlangan. Makkajoʻxori, bugʻdoy, suli, arpa, qand lavlagi, kungaboqar, kartoshka yetishtiriladi. Bogʻdorchilik va sabzavotchilik bilan ham shugʻullaniladi. Chorvachiligida qoramol, qoʻy (asosan, mayin tolali jun beradigan qoʻylar), choʻchqa boqiladi.

Adabiyoti[tahrir]

Ingush xalqining oʻziga xos va boy ogʻzaki adabiyoti mavjud. Ammo yozma adabiyoti 20-asr boshlarida shakllandi. Z. Malsagov (1894–1935)ning "Oʻgʻirlangan qiz" pyesasi (1923) ingush tilidagi birinchi bosma asardir. 30-yillarda S. Oziyev, X. Mutaliyev, J. Yandiyev kabi shoirlar, A. Goygov, I. Bazorkin kabi adiblarning asarlari bosilib chikdi. Ikkinchi jahon urushi yillarida J. Yandiyev, M. Xashagulgov, I. Bazorkinlarning fashist bosqinchilarga nafrat ruhidagi asarlari katta ahamiyatga ega boʻldi. 50-yillardan adabiyot badiiy yuksaklikka koʻtarildi, barcha zamonaviy janrlarda, ayniqsa roman janrida salmokli asarlar yaratildi. Birinchi ingush romannavisi S. Chaxkiyevning "Oltin ustunlar", "Boʻrining tunlari" asarlari ingush adabiyotida muhim voqea boʻldi. Ularning birinchisida axloq-odob muammolari koʻtarilgan boʻlsa, ikkinchisi tarixiy mavzuda edi. I. Bazorkinning "Asriy zulmatlar osha" epopeyasi xalqning keyingi bir asrlik hayoti va fikr-oʻylarini ifodalab bergan. 60–90-yillarda sheʼriyat badiiy jihatdan ancha yuksaldi, prozada sermazmun ocherk, qissa, romanlar yaratildi.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil