Qirgʻiz tili

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Qirgʻiz tili (кыргыз тили, قىرعىز تئلى) Qirgʻizistonda davlat tili, turkiy zabon til (qipchoq tili guruhiga mansub). Qirgʻiz tilida 5 million kishi muloqot qiladi, koʻpchiligi Qirg'iziston hududida istiqomat qiladigan etnik qirgʻizlardir.


Qirgʻiz tili — turkiy tillarning qirgʻiz-qipchoq guruhiga mansub tillardan, Qirgʻiziston Respublikasining davlat tili. Asosan, Qirgʻi-zistonda, shuningdek. Oʻzbekiston, Tojikiston, Qozogʻiston, Xitoy, Afgʻoniston, RF, Pokiston va b. Hududlarda tarqalgan. Q.t.da soʻzlashuvchilarning umumiy soni 2,5 mln. kishidan, Qirgʻizistonning oʻzida 2 mln. 330 ming kishidan ortiqroq (oʻtgan asrning 90-y.lari oʻrtalari). Q.t. 2 ta: shim. va jan. lahja guruhlariga boʻlinib, bu lahjalar, asosan, fonetika va leksika sohalarida oʻzaro farqlanadi; ayni jihatlari bilan boshqa turkiy tillardan ham ajralib turadi. Jan. lahjaga oʻzbek tilining taʼsiri kuchli.

Ql.ning fonetik xususiyatlari: 8 ta qisqa unli fonemaga qarama-qarshi 8 ta choʻziq unlining mavjudligi, singarmonizmning izchil saqlanishi. soʻz boshida j (jon soʻzidagi) undoshining (boshqa turkiy tillardi y yoki j) qoʻllanishi va b. Morfologik belgilari boshqa turkiy tillardagiga oʻxshash. Singarmonizm mavjudligi tufayli affikslarning fonetik variantlari koʻp. Qirgʻiz adabiy tili shim. lahja asosida shakllangan boʻlib, uning leksikasida sof qirgʻizcha va turkiy soʻzlar qatlamidan tashqari moʻgʻul, rus, arab va eroniy tillardan oʻzlashgan soʻzlar ham mavjud.

Qirgʻiz milliy yozuvi dastlab, 1924 y.da arab alifbosi asosida, 1926 y.dan lotin grafikasi asosida yaratilgan; 1940 y.dan esa rus grafikasi asosidagi qirgʻiz yozuvi joriy etilgan.

Ad. Yunusaliyev B. M., Kirgizskaya leksikologiya, Frunze, 1959; Batmanov I.A., Sovremenniy kirgizskiy yazik, vip. 1, Frunze, 1963; Baskakov N. A.. Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969; Kirgizsko-russkiy slovar (sost. K.K.Yudaxin), M„ 1965.

Qirgʻiz tili 1924—1927-yillarda arab alifbosida asosida yozilgan. 1927—1941-yillarda esa lotin alifbosiga asoslangan. 1935-yillarda qirgʻiz tilining alifbosini kirill alifbosiga oʻtkazish haqida birmuncha muzokarakar boʻlgan va 1941 yidan kirill alifbosiga oʻtgan.

Tarixi[tahrir]

Alifbosi[tahrir]

Qirg'iz Alifbosi[tahrir]
Кириллица алфавити Аты Араб алфавити[1] Латын алфавити Латын алфавити
(1928—1940)
IPA
А а а ا A a A a /ɑ/
Б б бе ب B b B в /b/, [w], [v]
В в ве ۋ V v V v /v/
Г г (Ғ ғ) ге گ
ع*
G g G g, Ƣ ƣ /ɡ/ [ʁ]
Д д де د D d D d /d/
Е е e ه E e E e /je/, /e/
Ё ё ё يو Yo yo Yo yo /jo/
Ж ж же ج J j Ç ç (Ƶ ƶ 1938-1940) /dʒ/
З з зе ز Z z Z z /z/
И и и ى İ i I i /i/
Й й ий ي Y y J j /j/
К к (Қ қ) кa ك
ق*
K k K k, Q q /k/, [q], [χ]
Л л эл ل L l L l /l/
М м эм م M m M m /m/
Н н эн ن N n N n /n/
Ң ң ың ڭ Ñ ñ Ŋ ŋ /ŋ/
О о о و O o O o /o/
Ө ө ө ۅ Ö ö Ɵ ɵ /ø/
П п пe پ P p P p /p/
Р р эр ر R r R r /r/
С с эс س S s S s /s/
Т т те ت T t T t /t/
У у у ۇ U u U u /u/
Ү ү ү ۉ Ü ü Y y /y/
Ф ф эф ف F f F f /f/
Х х ха ح H h X x (H h 1928-1938) [χ] /k/
Ц ц це تس C c Ts ts /ts/
Ч ч че چ Ç ç C c /tʃ
Ш ш ша ش Ş ş Ş ş /ʃ/
Щ щ ща - Şç şç Şc şc /ʃtʃ/, /ʃː/
Ъ ъ ажыратуу белгиси - - - -
Ы ы ы ى İ i Ь ь /ɯ/
Ь ь ичкертүү белгиси - - - -
Э э э ه É é E e /e/
Ю ю ю يۋ Yu yu Yu yu /ju/, /jy/
Я я я يا Ya ya Ya ya /ja/, /jɑ/
  • К ك + а, о, у, ы => ق
  • Г گ + а, о, у, ы => ع

O'rhun Enasoy Alifbosi[tahrir]

Колдонуу Тамгалар Транслитерация жана транскрипция
үндүүлөр Old turkic letter A.png A /a/, /e/
Old turkic letter I.png I /ɯ/, /i/, /j/
Old turkic letter O.png O /u/, /o/, /w/
Old turkic letter U.png U /ø/, /y/, /w/
үнсүздөр тіркесуі үндүүлөр менен:
(¹) — жуан,
(²) — жіңішке
ретімен
Old turkic letter B1.png Old turkic letter B2.png /b/ /b/
Old turkic letter D1.png Old turkic letter D2.png /d/ /d/
Old turkic letter G1.png Old turkic letter G2.png /g/ /g/
Old turkic letter L1.png Old turkic letter L2.png /l/ /l/
Old turkic letter N1.png Old turkic letter N2.png /n/ /n/
Old turkic letter R1.png Old turkic letter R2.png /r/ /r/
Old turkic letter S1.png Old turkic letter S2.png /s/ /s/
Old turkic letter T1.png Old turkic letter T2.png /t/ /t/
Old turkic letter Y1.png Old turkic letter Y2.png /ʤ/ /ʤ/
тек (¹) — Q
тек (²) — K
Old turkic letter Q.png Old turkic letter K.png Q /q/ K /k/
бардык
үндүүлөр менен
Old turkic letter CH.png /ʧ/
Old Turkic letter M.svg -M /m/
Old turkic letter P.png -P /p/
Old turkic letter SH.png /ʃ/
Old turkic letter Z.png -Z /z/
Old turkic letter NG.png -NG /ŋ/
тіркелімдер + үндүү Old turkic letter ICH.png IÇ, ÇI, Ç /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
Old turkic letter IQ.png IQ, QI, Q /ɯq/, /qɯ/, /q/
Old turkic letter OQ.png Old turkic letter UK.png OQ, UQ,
QO, QU, Q
/oq/, /uq/,
/qo/, /qu/, /q/
ÖK, ÜK,
KÖ, KÜ, K
/øk/, /yk/,
/kø/, /ky/, /k/
+ үнсүз Old turkic letter NCH.png -NÇ /nʧ/
Old turkic letter NY.png -NY /nʤ/
Old turkic letter LT.png -LT /lt/, /ld/
Old turkic letter NT.png -NT /nt/, /nd/
сөзбөлүү тамгасы Old turkic letter SEP.png жок
(-) — тек сөз аягында

Yoqut, qirgʻiz va hozirgi zamon turk tilidagi soʻzlarning oʻxshashligi[tahrir]

'Азыркы Түрк тили(Y) Кыргыз Түркчөсү (C) Саха тили (S) Кыргызстан Наречиесинде Саха Наречиесинде Стамбул Наречиесинде
yıl Cıl Sıl жыл сыл йыл  
yağmur camğır Samıır жамгыр самыыр ягъмур  
Yaka caka Sağa жака саҕа яка  
yalamak caloo Salaa жалоо салаа яламак 
Yaş caş Saas жаш саас яш  
yaşdaş caştaş Saastas жашташ саастас яшдаш  
Yat cat Sıt- жат сыт ят  
yedi ceti Sette жети сэттэ еди  
Yel cel Siel жел сиэл ель  
yeni cañı Saña жаңы саҥа ени  
Yeniden cañıdan Sañattan жаңыдан саҥаттан ениден  
yer cer Sir жер сир ер 
Yumak (yıkamak) cuu- Suuy- жуу сууй юмак(йыкамак) 
Yıldız cıldız Sulus жылдыз сулус йылдыз 
Yirmi cıyırma Süürbe жыйырма сүүрбэ йирми 
Yok (hayır) cok Suoh жок суох ёк(хайыр) 
Yol col Suol жол суол ёл 
Yumurta cumurtka Sımmııt жумуртка сымыыт юмурта 
Yumuşak cumşak Sımnağas жумшак сымнаҕас юмурта  
Yüz cüz Süüs жүз сүүс юзь  

Kelishiklar[tahrir]

Qirgʻiz tilida 6 ta kelishik bor.

Kelishiklar Kelishik ko‘rsatkichlari Kelishik savollari Misollar
1 Атооч жөндөмө  —
2 Илик жөндөмө -
3 Барыш жөндөмө -
4 Табыш жөндөмө -
5 Жатыш жөндөмө -
6 Чыгыш жөндөмө -

Manbalar[tahrir]

  1. Kyrgyz alphabet, language and pronunciation