Soʻm

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Soʻm
Soʻm
2000 sum old tomoni.jpg
ISO 4217: UZS
Davlat nomi: Oʻzbekiston
Simvol:

Soʻm — 1) eng qadimgi atamalardan biri boʻlib, Firdavsiyning „Shohnoma“ asarida pul solingan qopcha (xalta) maʼnosida qoʻllanilgan. 14-asrda Oltin Oʻrda xonligida ogʻirlik birligi boʻlib, muayyan ogʻirlikdagi kumush quyma (yombi)ni ifodalagan. 1920y.larda, OʻzSSR tashkil etilganidan keyin sovet rubli banknotlari va xazina biletlari nominalida ittifoqdosh respublikalarning milliy tillaridagi pul birliklari nomlari, jumladan „soʻm“ nomi yozilgan holda chiqarilgan rubl Oʻzbekiston hududida muomalada „Soʻm-kupon“ deb atalgan. 2) Oʻzbekiston Respublikasining pul birligi. 1 S. q 100 tiyin. Xalqaro ifodasi UZS. S. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Oʻzbekiston Respublikasining millim valyutasini muomalaga kiritish toʻgʻrisida“gi 1994 y. 16 iyundagi farmoni bilan 1994 yilning 1 iyulidan respublika hududida yagona, cheklanmagan va qonuniy toʻlov vositasi sifatida muomalaga chiqarilgan. Muomalaga 1994-yilda 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100 soʻmlik, 1997-yil 1-martdan 200 soʻmlik, 1999-yil 1-iyuldan 500 soʻmlik, 2001-yil 1-sentabrdan 1000 soʻmlik banknotlar chiqarilgan. Keyinchalik, 1, 5, 10, 25, 50, 100, 500 soʻm qiymatidagi tangalar muomalaga kiritilgan. Qimmatbaho metallar suvi yuritilgan turli qiymatdagi yubiley tangalar esa turli sanalar nishonlanishi munosabati bilan va numizmatik maqsadda chiqarilgan (qarang Tanga). Soʻmning muomalaga kiritilishi Oʻzbekiston pul muomalasi va hisob-kitoblar tizimini tashkil etish hamda respublika iqtisodiyotini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega boʻldi. Milliy valyuta pul belgilarini muomalaga chiqarish va uning barqarorligini taʼminlashni Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki amalga oshiradi.[1] 1 soʻm = 100 tiyin. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 122—moddasi va „Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligining asoslari toʻgʻrisida“gi qonunning 11-moddasi, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisning 1993-yil 3-sentabrdagi 952-XII sonli qaroriga muvofiq 1994-yil 1-iyuldan boshlab, Oʻzbekiston Respublikasi hududida qonuniy toʻlov vositasi boʻlgan milliy valyuta — „soʻm“ muomalaga kiritildi. Hozirgi vaqtda 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1000 soʻm qiymatidagi banknotlar va 1, 3, 5, 10, 20, 50 tiyin (1tiyin = 1/100 soʻm), hamda 1, 5, 10, 25, 50, 100 soʻm qiymatidagi tangalar muomaladadir.

2013-yil iyunida 5000 soʻm qiymatlik yangi banknota chiqishi haqida xabarlar tarqaldi.[2] 2013-yil 27-iyunida Oʻzbekiston respublikasi Markaziy banki shu yilning 1-iyulidan boshlab qiymati 5000 soʻm boʻlgan pul chiptalarini muomalaga chiqarishini bildirdi.[3].

2017-yil 20-fevralda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati kengashining „Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan 10000 soʻmlik banknotlarning chiqarilishi toʻgʻrisida“gi qarori qabul qilindi. Senat Markaziy bank tomonidan taqdim etilgan oʻn ming soʻmlik banknotning namunasi va dizaynini maʼqullagan, bankka oʻn ming soʻmlik banknotlarning muomalaga chiqarilishi toʻgʻrisidagi axborotni, shuningdek, banknot tavsifini OAVda eʼlon qilish yuklangan[4].

2021-yil 14-iyundan 2000 va 20000 soʻmlik banknotlar muomalaga chiqarildi[5]

Tangalar[tahrir]

1-chiqarilishi (1994—2000 yillar)[tahrir]

2020-yil 1-martda muomaladan chiqarilgan

O‘lchamlari
O‘lchamlari
Tasvir Qiymati Tarkibi Diametri
(mm)
Qalinligi
(mm)
Og‘irligi
(g)
Yoni Chiqqan
yil(lar)i
UZ-1994tiin01.jpg 1 tiyin po‘lat,
latun
17 1,2 1,74 tekis 1994
UZ-1994tiin03.jpg 3 tiyin 20 1,3 2,7 qirrali 1994
UZ-1994tiin05.jpg 5 tiyin 21,5 1,4 3,4 1994
UZ-1994tiin10.jpg 10 tiyin po‘lat,
nikel
18,8 1,5 2,87 1994
UZ-1994tiin20.jpg 20 tiyin 22 1,6 4 tekis
Yigirma tiyin
deb yozilgan
1994
UZ-1994tiin50.jpg 50 tiyin 23,9 1,6 4,75 tekis
Ellik tiyin
deb yozilgan
1994
UZ-1998sum01.jpg 1 so‘m 19,80 1,3 2,27 tekis 1997, 1998,
1999
UZ-1999sum05.jpg 5 so‘m 22,20 1,6 4,00 1997, 1998,
1999
UZ-1998sum10.jpg 10 so‘m 24,10 1,6 4,75 1997, 1998,
1999 2000


2-chiqarilishi (2000—2004-yillar)[tahrir]

2001-yilgi 50 so‘m va 2004-yilgi 100 so‘mlik tangalar maʼlum sanalarga atab chiqarilgan bo‘lsada (mustaqillikning 10 yilligi, milliy valyutaning 10 yilligi), Markaziy bank tomonidan esdalik tangalar qatoriga kiritilmagan. 2001—2004-yillarda zarb qiligan 50 va 100 so‘mlik tangalar 2019-yil 1-iyuldan 1, 5 va 10 so‘m qiymatiga ega bo‘lgan tangalar 2020-yil 1-martdan muomaladan chiqarilgan.

Tasvir Qiymati
(so‘m)
Tarkibi Diametr
(mm)
Qalinligi
(mm)
Og‘irligi
(g)
Yoni Chiqqan yillari
UZ-2000sum01.jpg 1 po‘lat,
nikel
19 1,3 2,7 qirrali 2000
UZ-2001sum05.jpg 5 po‘lat,
latun
21 1,4 3,44 tekis 2001
UZ-2001sum10.jpg 10 po‘lat,
nikel
19 1,3 2,85
UZ-2001sum50.jpgUZ-2001sum50-obv.jpg 50 po‘lat,
Cu/Ni
26 2,2 8 qisman
qirrali
UZ-2004sum100.jpgUZ-2004sum100-obv.jpg 100 27,1 1,8 8 tekis
Oʻzbekiston
markaziy banki

deb yozilgan
2004

3-chiqarilishi (2018-yil)[tahrir]

2018-yil 2-iyuldan muomalaga kiritilgan.

Tasvir Qiymati
(so‘m)
Tarkibi Diametri
(mm)
Qalinligi
(mm)
Og‘irligi
(g)
Yoni Chiqqan yillari
50 SUM 2018.jpg 50 po‘lat,
nikel
18 1 2 tekis 2018
100 SUM 2018.jpg 100 20 1 2,5 2018
200 SUM 2018.jpg 200 22 1,1 3,3 2018
500 SUM 2018.jpg 500 24 1,1 3,9 2018

Esdalik tangalar[tahrir]

Esdalik tangalari Markaziy bank tomonidan 1994-yildan beri zarb qilinadi. Tangalar qimmatli metallardan (10, 50 va 100 so‘mli), oddiy metallardan (25, 50, 100 va 500 so‘mli) va oltin qoplamali oddiy metallardan (1 va 10 so‘mli) zarb qilingan.

Banknotlar[tahrir]

1992—1994-yillar[tahrir]

Barcha kupyuralarning old tomonida O‘zbekiston gerbi, orqa tomonida Samarqand Registon maydonidagi Sherdor madrasasi tasviri tushirilgan Banknot raqamlari AB 12345678 (1—500 so‘mlar) yoki AB 1234567 (500—10 000 so‘mlar), banknotning old tomonida O‘zbekiston gerbining ostida joylashgan. 1993-yil 15-noyabrda muomalaga kiritilgan, 1994-yil 1-avgustda muomaladan chiqarilgan. Bu seriyadagi banknotlar Angliyada „Harrison & Sons Ltd“ bosmaxonasida chop etilgan.

Tasviri Qiymati
(so‘m)
Oʻlchamlari
(mm)
Asosiy
ranglari
Suv belgisi
Old tomoni Orqa tomoni
1 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 1 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 1 120×61 ko‘k,
kulrang
gulli naqsh
3 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 3 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 3 yashil
5 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 5 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 5 siyohrang
10 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 10 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 10 qizil
25 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 25 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 25 firuza rang
50 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 50 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 50 144×69 pushti paxta
100 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 100 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 100 qora,
moviy
200 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 200 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 200 binafsha rang
500 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 500 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 500 to‘q sariq
1000 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 1000 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 1000 jigarrang
5000 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 5000 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 5000 ko‘k
10000 som. Uzbekistan, 1992 a.jpg 10000 som. Uzbekistan, 1992 b.jpg 10 000 qirmizi
Rasm masshtabi — 1,0 millimetrga 1,0 piksel

1994—yildan boshlab[tahrir]

Old tarafida bezaklar bilan pul qiymati, ort tomonida Oʻzbekistonning turli obidalari tasvirlangan. Suv belgisi — Oʻzbekiston gerbi. 2021-yilda muomalaga kiritilgan 2000 soʻm qiymatiga ega banknotda tuya va 2000 raqami koʻrinishidagi suv belgisi, 20 000 soʻm qiymatiga ega banknotda esa tuya va 20 000 raqami koʻrinishidagi suv belgisi mavjud.[6]

Banknota raqamlari XX 0000000 shaklida.

Tasvir Qiymat, soʻm Oʻlcham, mm Asosiy ranglari Ort tomonidagi tasvir Chiqarilgan sana
Old tomoni Ort tomoni
UZS1 1994 front.jpg UZS1 1994 back.jpg
1
120×62
yashil
pushti
Alisher Navoiy nomidagi davlat akademik katta teatri, Toshkent
1994
UZS3 1994 front.jpg UZS3 1994 back.jpg
3
qizil
yashil
Chashmai Ayyub, Buxoro
UZS5 1994 front.jpg UZS5 1994 back.jpg
5
142×69
koʻk
qizil
Alisher Navoiy monumenti, Toshkent
UZS10 1994 front.jpg UZS10 1994 back.jpg
10
binafsha
koʻk
Goʻri Amir Maqbarasi, Samarqand
UZS25 1994 front.jpg UZS25 1994 back.jpg
25
koʻk
zargʻaldoq
Shohizinda, Samarqand
UZS50 1994 front.jpg UZS50 1994 back.jpg
50
jigarrang
zargʻaldoq
Registon ansambli, Samarqand
UZS100 1994 front.jpg UZS100 1994 back.jpg
100
binafsha
Xalqlar doʻstligi saroyi, Toshkent
UZS200 1997 front.jpg UzbekistanP80-200sum-1997-donatedoy b.jpg
200
144×78
yashil
Sherdor madrasasi fragmenti, Samarqand
1997
UZS500 1999 front.jpg UzbekistanP81-500sum-1999-donatedoy b.jpg
500
qizil
Amir Temur monumenti, Toshkent
1999
UZS1000 2001 front.jpg UZS1000 2001 back.jpg
1000
binafsha
jigarrang
Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Toshkent
2001
Uzbekistan 5000 so'm avers.jpg Uzbekistan 5000 so'm reverse.jpg
5000
yashil
jigarrang[3]
Oliy Majlis binosi, Toshkent
2013[3]
GerbFace.jpg 10000 soms of Uzbekistan (2017) reverse.jpg
10 000
och koʻk
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati binosi, Toshkent
2017
Avers 50 000.jpg Revers 50 000.jpg
50 000
binafsharang
Xalqaro anjumanlar saroyi, Toshkent
2017
100 000 SUM FRONT.png 100 000 SUM REVERS.png
100 000
och jigarrang
Old tarafda Mirzo Ulugʻbek haykali, orqa tarafda Mirzo Ulugʻbek rasadxonasi
2019
2000 sum old tomoni.jpg 2000 sum orqa tomoni.jpg
2000
142x69
qirmizi, och yashil
Old tarafda Buxoro arki, orqa tarafda Varaxsha saroyi xarobalaridan topilgan VIII asrga oid devoriy bezak, qadimiy Poykend shahri xarobalari va mil. avv. III mingyillikka oid idishlar[6]
2021
20000 sum old tomoni.jpg 20000 sum orqa tomoni.jpg
20 000
147×69
koʻk, binafsharang, jigarrang
Old tarafda Qoʻyqirilganqalʼa, orqa tarafda Jonbos qalʼa, mil. avv VII-III asrlarga oid sopol idish va mil. avv. I asrga oid tuya koʻrinishidagi artefakt[6]
Rasm masshtabi — 1,0 millimetrga 1,0 piksel

Manbalar[tahrir]

Havolalar[tahrir]