Nikel

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Nikel / Niccolum (Ni)
Atom raqami 28
Koʻrinishi Kumush rang yaltiroq metall
Atom xossasi
Atom massasi
(molyar massasi)
58,6934 m. a. b. (g/mol)
Atom radiusi 124 pm
Ionlashish energiyasi
(birinchi elektron)
736,2 (7,63) kJ/mol (eV)
Elektron konfiguratsiyasi [Ar] 3d8 4s2
Kimyoviy xossalari
Kovalentlik radiusi 115 pm
Ion radiusi (+2e) 69 pm
Elektrmanfiylik
(Poling boʻyicha)
1,91
Elektrod potensiali 0
Oksidlanish darajasi 3, 2, 0
Termodinamik xossalari
Zichlik 8,902 g/sm³
Solishtirma issiqlik sigʻimi 0,443 J/(K·mol)
Issiqlik oʻtkazuvchanlik 90,9 Vt/(m·K)
Erish harorati 1 726 K
Erish issiqligi 17,61 kJ/mol
Qaynash harorati 3 005 K
Qaynash issiqligi 378,6 kJ/mol
Molar hajm 6,6 sm³/mol
Kristall panjarasi
Panjara tuzilishi kubik markazlashgan
Panjara davri 3,520 Å
Panjara/atom nisbati n/a
Debye harorati 375,00 K

Nikel (nem. Nikel, lot. Niccolum), Ni — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 28, at.m. 58,69. Tabiiy N. 5 ta barqaror izotop 58Ni (67,88%), 60Ni (26,23%), 61Ni (1,19%), 62Ni (3,66%) va MNi (1,04%) aralashmasidan iborat. Eng uzoq mavjud boʻluvchi sunʼiy radioaktiv izotopi — 59Ni (T1/2 = 105 yil). N.ni dastlab 1751 y.da shved kimyogari A. Kronstedt kashf qilgan va nom qoʻygan. "N." nomi kupfernikel mi-nerali — Kupfernickel (NiAs) nomidan olingan (nem. Kupfer — mis. Nickel — jin). Bu mineral koʻrinishi bilan mis rudalariga oʻxshab konchilarni koʻp chalgitgani uchun shunday nom olgan. Ne-mis kimyogari I. Rixter 1804 y. ancha toza N. olishga muvaffaq boʻlgan.

19-a.ning 80-y.lariga qadar N.dan faqat zargarlikda va tanga pullar tayyorlashda foydalanilgan. Yangi Kaledoniyada va Kanadada N. rudalariga boy konlar ochilib, poʻlatga N. qoʻshilganida poʻlatning xossalari yaxshilanishi aniklanganidan keyin N. ishlab chikarish sanoati keng rivoj topdi. Massa jihatidan Yer poʻstining 8103%ini tashkil qiladi. N. tabiatda pentlan-dit (Fe, Ni)9S8, millerit NiS, nikelin NiAs, xloantin NiAs2, gerodorfit NiAsS, ulmanit NiAsSb nomli minerallar holida va b. metallarning sulfidlariga aralashgan holda uchraydi. N.ning 50 dan or-tiq minerali maʼlum. N. ishlab chiqarishda, asosan, uning sulfidli mi-nerallari, sulfidli mis-nikel ru-dalari, garniyerit minerali (magniy va N.ning oʻzgaruvchan tarkibli silikatlari) hamda magnitli kolchedan katta ahamiyatga ega.

N.— kumush kabi oq, yaxshi yassilanuvchan yaltiroq metall. Birikmalardan ajratib olingan kukun holidagi N.ning tusi qoramtir. N.ning 2 ta modifikatsiyasi maʼlum: geksagonal pan-jarali holda kristallanadigan a-N. va kub panjarali r-N. a-N. 250—300° da R-N. ga aylanadi. N. 0°dan 1200° ga qadar, asosan, r-N. shaklida boʻladi. N.ning suyuklanish t-rasi 1455°, qaynash t-rasi 2900°, zichligi 8,9 g/sm1. N. xuddi temir va kobalt singari ferromagnit moddalar jumlasiga kiradi. N. kimyoviy xossalari jihatdan temir va kobaltga, mis x.amda asl metallarga oʻxshaydi. Valentligi 2 va 3 N.ning juda koʻp kompleks birikmalari maʼlum.

Sanoatda boshqa metallar bilan qotishmalar holida ishlatiladi. Mis, temir, xrom va b. elementlarning nikelli qotishmalari korroziyaga chidamli yuqori mexanik, magnit, elektr xossalarga ega. Shuning uchun N. krtishmalari atom reaktorlari qurishda ishlatiladi. N.ning talaygina miqsori ishqorli akkumulyatorlar, korroziyaga chidamli qoplamalar, quvurlar uchun ketadi. Kimyo sanoatida kimyoviy qurilmalar va katalizatorlar tayyorlashda ishlatiladi.

N. organizm uchun zarur mikroelementlardan hisoblanadi. Oʻsimlik tarkibida 5,010"5%, quruklikdagi hayvonlar orga-nizmida l,0-10"6%, dengiz hayvonlari organizmida 1,6104% N. boʻladi. N. arginaza fermetini faollashtiradi va oksidlanish jarayoniga taʼsir koʻrsatadi.

Nikel birikmalari. Nikel galogenlar bilan birikib, asosan, digalogenidlar hosil qiladi.

Nikel diftorid, NiF2 — yashilsargʻish tetragonal panjarali kristallar. Suyuqlanish t-rasi 1452°, zichligi 4,72 g/sm3. Suvda oz eriydi. NiO, NiCl2 yoki nikelning boshqa bi-rikmalariga ftor taʼsir ettirib olinadi. Kimyoviy reaksiyalarda katalizator, tok manbalarida katod, lazer ma-teriallarning komponenti sifatida qoʻllanadi.

Nikel triftorid, NiF3 — KHF2 eritmasini elektroliz qilishda pushti rangli qoldiq koʻrinishida hosil boʻladi. Kuchli oksidlovchi, suvda parchalanib, undan kislorod ajratib chiqaradi.

Nikel dixlorid NiCl2 — yashil rangli trigonal panjarali kristallar. Suyuklanish t-rasi 1009°, zichligi 3,54 g/sm3. Suvda yaxshi eriydi. Nikellashda, nikel kukuni olishda, katalizator sifatida, shuningdek, termosezgir boʻyoklar tayyorlashda ishlatiladi.

Nikel dibromid, NiBr2 — sargʻishjigarrang trigonal panjarali kristallar. Suyuklanish t-rasi 963°, zichligi 5,45 g/sm3; gigroskopik, suvda, spirtda yaxshi eriydi. Suvli erit-malaridan yashil rangli geksagidrat NiBr2-6H2O holida ajralib chiqadi.

Nikel diyodit, Nil2 — poʻlat kabi kulrang yoki qora rangli, trigonal panjarali kristallar. Suyuklanish t-rasi 797°, zichligi 5,83 g/sm3, gigroskopik, suvda, spirtda yaxshi eriydi. Geksagidrat Nil2 6N2O koʻk-yashil rangli kristall modda. Nikel bromid va nikel diyodit katalizatorlar va ter-mosezgir boʻyoqlar olishda qoʻllanadi.

Nikel oksidlaridan nikel monooksid, NiO toʻgʻrisidagina ishonchli maʼlumotlar bor. Olinish usuli va holatiga qarab NiO och-yashildan toʻq yashil ranggacha oʻzgaradi. a- va R-shakllari mavjud. Kuchsiz asos xossaga ega, suvda erimaydi. 2 valentli nikel tuzlarini 1000—1100° da qizdirish yoki nikelni kislorodli muhitda yoki havoda qizdirish yoʻli bilan olinadi.

Nikel karbonat, NiCO3 — yashil (zichligi 4,39 g/sm3) yoki sariq (zichligi 4,6 g/sm3) rangli kristallar. 300°dan yuqorida parchalanadi. Keramika va shisha i.ch.da pigment sifatida qoʻllanadi.

Nikel n i trat, Ni (NO3)2 — kub singoniyali yashil kristallar. Kizdi-rilganda avval 200—250° da Ni (NO2)2 gacha, soʻngra 300—350° da NiO gacha parchalanadi. Nikelli katalizatorlar olishda, metallarni nikellashda, rangli keramika i.ch.da ishlatiladi.

Nikel sulfat, NiSO4— romb panjarali och sariq rangli kristall modda. Zichligi 3,65 g/sm3, suvda yaxshi eriydi. Havodan nam yutib asta-sekin yashil tusga kiradi. Suvdagi eritmalaridan romb panjarali zumrad tusli goʻzal kristall tuz — N. kuporosi NiSO4 7N2O holida ajralib chiqadi. Toza nikel olishda, galvano-texnikada, metallarni nikellashda ishlatiladi.

N. oltingugurt bilan NiS, NiS2, Ni2S2, Ni3S4, Ni6S5, Ni7S6 kabi sulfidlar hosil qiladi. N.-sulfidlari tabiatda millerit u — NiS. xizlevudit Ni3S2, godlevskit Ni7S6, polidimit Ni3S4, vo-esit NiS2, pentlandit Ni5 x Fe4+vS8 (0<x<0,5) koʻrinishida uchraydi. Pentlandit, milleritli rudalar nikel i.ch.da xom ashyo, NiS, Ni3S2 — gidrogenizatsiya va degidrogenizatsiya katali-zatorlari, NiS2 — organik sintezda katalizator sifatida qoʻllanadi. N. uglerod (P)-oksid SO2 bilan uchuvchan suyuq birikma — nikel tetrakarbo-nil Ni(CO4) hosil qiladi. Bu modda qizdirilganda N. ajralib chiqaradi. N. rudalaridan N. ajratib olish usullaridan biri ana shu moddaning hosil boʻlishiga asoslangan.

Adabiyot[tahrir]

  • Perelman F.M., Zvorikin A.Ya., Kobalt va nikel, M., 1975; Xudyakov I.F., Tixonov A.I., Deyev V . I ., Metallurgiya medi, nikelya i kobalta, t.2, 2 izd., M, 1977.

Temirjon Otaqoʻziyev.[1]

Nikel - unsurlar davriy jadvalining 28 unsuri, metall.

Unsurlarning davriy jadvali
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uub Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil