Litva liti

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Litva liti
Lietuvos litas (lit.)
LTU 200 Litu 1997 obv.jpg
ISO 4217: LTL (440)
Davlat nomi: Litva bayrogʻi Litva
Simvol:

Lit (litovcha: litas) — Litva Respublikasining 1922-yildan 1941-yilgacha va 1993-yildan 2014-yilgacha amalda boʻlgan pul birligi . 100 sentdan iborat (litovcha: сentas).

ISO 4217 tizimidagi xalqaro kod LTL hisoblanadi.

2015-yil 1-yanvarda Litva yevrozonaga kirdi, Litva milliy valyutasi litlar 1 yevro uchun 3,4528 lit kursida yevroni almashtirdi.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Birinchi jahon urushidan keyin mustaqil Litva Respublikasida boshqa davlatlarning toʻlov vositalari muomalada boʻlgan (masalan, Germaniya sharqiy rubli).

Oʻzining yuridik emitent banki yoʻqligi sababli, Germaniya Sharqiy kredit idorasi (Darlehnskasse Ost) bilan tuzilgan shartnomaga koʻra, auxinas (litovcha: auksinas) deb nomlangan ostmarkalardan foydalanish boshlandi. 1922-yil oʻrtalarida Litvada markaning giperinflyatsiyasi tufayli savdo, moliya va kreditning normal faoliyati buzildi. Litva Seymi (yuqori qonunchilik organi) shoshilinch ravishda litni joriy etish va Litva Bankini tashkil etish toʻgʻrisida qonun qabul qildi.

1922yil 10-sentyabrda chiqarilgan vaqtinchalik banknotalar 25-sentyabrda muomalaga chiqarilgan. Lit 1-oktyabrda muomalaga kiritilgan. Litlarning oltin miqdori 0,1504602 g sof oltin etib belgilandi, bu AQSh dollari oltin tarkibining 1/10 qismiga toʻgʻri keladi. Auksinlarni litga almashtirish har hafta moliya vaziri tomonidan belgi va dollar nisbati hisobga olingan holda belgilangan kurs bo‘yicha amalga oshirildi. Dastlabki nisbat 175 edi : 1. Unda temir yoʻl va pochta tariflari, soliqlar, obligatsiyalar, jamgʻarma kassalari depozitlari va boshqalar qayta hisoblab chiqilgan. Angliya, Chexoslovakiya va Germaniyada banknotalar chop etilgan. 1925-yildagi tangalar ham xorijda zarb qilingan. 1936- va 1938-yillardagi tangalar Kaunasda zarb qilingan. Urushdan oldingi Litva qonunchiligi emissiyaning kamida uchdan bir qismini qimmatbaho metallar zaxiralari, qolgan qismini esa likvid qimmatli qogʻozlar qoplaganligini belgilab qoʻydi.

Litva SSSRga qoʻshilgandan soʻng (1940), 1941-yil 25-martdan boshlab lit Sovet rubliga almashtirildi.

Mustaqillik tiklanganidan soʻng, 1991-yil 5-avgustdan boshlab toʻlov vositasi sifatida vaqtinchalik pul „umumiy kuponlar“ qoʻllanila boshlandi. 1992-yil 1-oktyabrda ular yagona qonuniy toʻlov vositasi deb eʼlon qilindi.

Lit 1993-yil 25-iyunda muomalaga kiritilgan. Vaqtinchalik kuponlar 100:1 nisbatda oʻzgartirildi. Vaqtinchalik kuponlar 1993-yil 20-iyulgacha muomalada boʻlgan.

2015-yil 1-yanvardan boshlab Litvada qonuniy toʻlov vositasi yevro hisoblanadi[1], lit almashinuvi quyidagi nisbatda amalga oshiriladi: 1 yevro = 3,4528 lit. Lit va yevroning parallel aylanish davri 2015-yil 1-yanvardan 15-yanvargacha. Lit yevroga almashtirildi: pochta boʻlimlari va barcha banklar tomonidan — 2015-yil 1-martgacha, barcha banklar tomonidan — 2015-yil 30-martgacha, ayrim banklar tomonidan — 2015-yil 30-dekabrgacha. Ushbu sanadan keyin litlar faqat Litva banki tomonidan almashtiriladi, almashinuvning amal qilish muddati belgilanmagan.

Birinchi Respublika Liti[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tangalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tasvir Qiymati Yil Tarkibi Diametri(mm) Ogʻirligi
(g)
Chetlari Tiraji
Litwa 1c.jpg 1 sent 1925 bronza 15.5 1.6 silliq 5 000 000
Litwa 1c 1936.jpg 1936 15.5 1.0 9 955 000
Litwa 2c.jpg 2 sent 1936 18 2.3 4 951 107
Litwa 5c.jpg 5 sent 1925 19 2.1 12 000 000
Litwa 5c 1936.jpg 1936 20 3.0 4 800 000
Litwa 10c.jpg 10 sent 1925 20 3.0 12 000 000
Litwa 20c.jpg 20 sent 23 4.0 8 000 000
Litwa 50c.jpg 50 sent 25 5.0 5 000 000
Litwa 1lt.jpg 1 lit 1925 Ag-500 19.0 2.7 qovurgʻali 5 985 000
Litwa 2lt.jpg 2 lit 23.0 5.4 3 000 000
Litwa 5lt.jpg 5 lit 29.4 13.5 1 000 000
Litwa 5lt 1936.jpg 5 lit 1936 Ag-750 27.1 9.0 silliq
TAVO GEROVE
TAUTOS GEROVEyozuvi bilan
2 750 000
Litwa 10lt.jpg 10 lit 1936 32.2 18.0 silliq
TAUTOS JĖGA
VIENYBEJEyozuvi bilan
876 000
Litwa 10lt 1938.jpg 1938 180 000

Banknotalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

1922-yil 10-sentabrdagi namuna
Tasvir Qiymati Oʻlchami (mm) Asosiy rangi Tavsif Chiqqan yili
Old taraf Orqa taraf Old taraf Orqa taraf Suv belgisi
LTU 1 Centas 1922 rev.jpg LTU 1 Centas 1922 obv.jpg 1 sent 80×52 koʻk qiymati qiymati va Litva gerbi yoʻq 1922-yil 10-sentabr
LTU 5 Centai 1922 rev.jpg LTU 5 Centai 1922 obv.jpg 5 sent yashil
LTU 20 Centu 1922 rev.jpg LTU 20 Centu 1922 obv.jpg 20 sent jigarrang
LTU 50 Centu 1922 rev.jpg LTU 50 Centu 1922 obv.jpg 50 sent binafsharang
LTU 1 lit 1922 rev.jpg LTU 1 lit 1922 obv.jpg 1 lit 120×65 yashil halqalar
LTU 5 lit 1922 rev.jpg LTU 5 lit 1922 obv.jpg 5 lit jigarrang GS literi
1922-yil 16-noyabrdagi namuna
LTU 1 Centas 1922.11 obv.jpg LTU 1 Centas 1922.11 rev.jpg 1 sent 90×55 yashil qiymati va Litva gerbi qiymati yoʻq 1922-yil 16-noyabr
LTU 2 Centas 1922.11 rev.jpg LTU 2 Centas 1922.11 obv.jpg 2 sent qaymoqrang
5 sent moviy
10 sent qizil
20 sent 100×60 jigarrang
50 sent binafsharang
LTU 1 lit 16.11.1922 rev.jpg LTU 1 lit 16.11.1922 obv.jpg 1 lit 110×65 qizil ovallar
LTU 2 lit 16.11.1922 rev.jpg LTU 2 lit 16.11.1922 obv.jpg 2 lit binafsharang Gedimin kolyumni
LTU 5 lit 16.11.1922 rev.jpg LTU 5 lit 16.11.1922 obv.jpg 5 lit 120×70 yashil fermer charx va ayol
LTU 10 Litu 1922 obv.jpg LTU 10 Litu 1922 rev.jpg 10 lit binafsharang, jigarrang qiymati va Litva gerbi ayollar portreti
LTU 50 lit 16.11.1922 rev.jpg LTU 50 lit 16.11.1922 obv.jpg 50 lit 150×78 jigarrang buyuk knyaz Gedimin portreti Vilnyusdagi muqaddas Stanislav sobori
LTU 100 lit 16.11.1922 rev.jpg LTU 100 lit 16.11.1922 obv.jpg 100 lit 170×87 yashil, koʻk buyuk knyaz Vitovt portreti ayollar portreti
1924-yilgi namuna
LTU 500 Litu 1924 obv.jpg LTU 500 Litu 1924 rev.jpg 500 lit 198×92 yashil, sabzirang qiymati Klaypeda, Vilnyus, Kaunas shaharlarining gerblari Gedimin kolyumni 1924-yil
LTU 1000 Litu 1924 obv.jpg LTU 1000 Litu 1924 rev.jpg 1000 lit 220×108 yashil, koʻk qiymati va Litva gerbi milliy kiyimlardagi yoshlar buyuk knyaz Vitovt portreti
1927—1928-yilgi namuna
LTU 10 Litu 1927 obv.jpg LTU 10 Litu 1927 rev.jpg 10 lit 130×75 yashil qiymati va Litva gerbi dala ishlari yoʻq 1927-yil
LTU 50 Litu 1928 obv.jpg LTU 50 Litu 1928 rev.jpg 50 lit 145×80 koʻk, binafsharang Ionas Basanavichyus portreti buyuk knyaz Gedimin portreti buyuk knyaz Gedimin portreti 1928-yil
LTU 100 Litu 1928 obv.jpg LTU 100 Litu 1928 rev.jpg 100 lit 155×85 jigarrang Kaunasdagi Litva Banki binosi buyuk knyaz Keystut portreti buyuk knyaz Keystut portreti
1929—1930-yilgi namuna
LTU 5 Litai 1929 obv.jpg LTU 5 Litai 1929 rev.jpg 5 lit 120×70 jigarrang Vitovt portreti Gryunvald jangi sahnasi yoʻq 1929-yil
LTU 20 Litu 1930 obv.jpg LTU 20 Litu 1930 rev.jpg 20 lit 140×75 yashil, jigarrang Vitovt portreti, Kaunasdagi Buyuk Vitovt cherkovi,
Vitovt davridagi tangalarda tasvirlangan xoch va nayza uchi
Kaunasdagi Ozodlik haykaliva yuk qayigʻi 1930-yil
1938-yilgi namuna
LTU 10 lit 1938 rev.jpg LTU 10 lit 1938 obv.jpg 10 lit 130×75 yashil, sabzirang Prezident Antanas Smetona portreti va Mustaqillik deklaratsiyasi Mustaqillik Deklaratsiyasini imzolaganLitva Kengashi aʼzolarining jamoaviy portreti,
Klaypeda, Vilnyus, Kaunas shaharlarining gerblari
yoʻq 1938-yil 16-fevral

Zamonaviy lit[tahrir | manbasini tahrirlash]

1991-yil tangalari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tasvir Qiymati Tarkibi Diametri
(mm)
Qalinligi
(mm)
Ogʻirligi
(g)
Chetlari
1centas 1991 Lietuva.png 1 sent alyuminiy 18.75 1.30 0,83 silliq
2centas 1991 Lietuva.png 2 sent 21.75 1.30 1.12
5centas 1991 Lietuva.png 5 sent 24.40 1.35 1.40
10 centai (1991).png 10 sent Cu + Zn + Sn 16.0 1 1.40
20 centai (1991).jpg 20 sent 17.50 1.2 2.10
50 centai (1991).jpg 50 sent 21.00 1.2 3.03
1 litas coin (1991).png 1 lit Cu + Ni 16.75 1.5 2.35 yoʻlakchali
2 litai coin (1991).jpg 2 lit 20.5 1.35 3.46
5 litai coin (1991).jpg 5 lit 23 1.5 4.36

1997-2014-yillardagi tangalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Litva banki 1991, 2000, 2003 va 2008-2014 yillarda tangalarning rasmiy toʻplamlarini chiqargan. 1991, 2000 va 2003 yillar toʻplamlarida faqat tegishli chiqarilgan yil tangalari, 2008, 2009 va 2014 yillar toʻplamlarida 1991 yildagi 1, 2 va 5 sentlik tangalar, 2010-2014 yillardagi esdalik tangalari mavjud edi.

Tasvir Qiymati Tarkibi Diametri
(mm)
Qalinligi
(mm)
Ogʻirligi
(g)
Chetlari Chiqarish yillari
10 centai (1997).jpg 10 sent Cu + Zn + Ni 17.00 1.70 2.60 yoʻlakchali 1997 1998 1999 2000 2003 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
20 centai (1997).jpg 20 sent 20.50 2.10 4.80 1997 1998 1999 2000 2003 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
50 centai (1997).jpg 50 sent 23.00 2.10 6.00 1997 19981999 20002003 2008 2009 2010 2011 20122013 2014
1 litas coin (1997).jpg 1 lit Cu + Ni 22.30 2.20 6.25 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
2 litai coin (1997).jpg 2 lit halqasi: Cu + Al + Ni
markazi: Cu + Ni
25.00 2.20 7.50 intervalgacha yoʻlakchali 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
5 litai coin (1997).jpg 5 lit halqasi: Cu + Ni
markazi: Cu + Al + Ni
27.50 2.35 10.10 „PENKI LITAI“ (besh lit) yozuvi bilan silliq 1998 1999 2000 2003 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Eslatma: Qalin harf bu tangalar faqat toʻplamlarning bir qismi sifatida chiqarilgan yillarni koʻrsatadi.

Esdalik tangalari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Litvaning birinchi esdalik tangasi 1938-yilda davlat mustaqilligining 20 yilligi sharafiga muomalaga chiqarilgan. Hozirgi vaqtda Litva Banki esdalik va yubiley tangalarni qimmatbaho (oltin — 1, 10, 50, 100, 500 lit, kumush — 5, 10, 50, 100 lit va 200 litlik bimetalik tangalar) va qimmatbaho boʻlmagan (melxior — nominal qiymati 1 va 10 lit, bimetalik nominal qiymati 2 lit va shimoliy oltindan nominal qiymati 25 lit boʻlgan) metallardan zarb qiladi. Litva mustaqilligi tiklanganidan soʻng chiqarilgan birinchi tangalar Doro va Girenaning transatlantik parvozining 60 yilligiga va Papa Ioann Pavel II ning Litvaga tashrifiga bagʻishlangan edi. Barcha tangalar Litva zarbxonasida zarb qilingan.

Hammasi boʻlib, litlar mavjud boʻlgan davrda 111 xil tangalar chiqarilgan, shu jumladan, 15 tasi melxiordan, 2 tasi shimoliy oltindan, 12 tasi bimetalik (melxior + mis), 69 tasi 925 probali kumush, 12 tasi 999 probali oltin va 1 — bimetalik (oltin + kumush) dan yasalgan.

Banknotalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

1991—2003-yilgi namuna
Tasvir Qiymati Oʻlchami
(mm)
Tavsifi Chiqarilgan sanasi Muomaladan chiqqan sana
Old tarafi Orqa tarafi
LTL 1 1994 obverse.JPG LTL 1 1994 reverse.JPG 1 lit 135×65 Old tarafi: Litva yozuvchisi Yuliya Jemaite portreti (1845—1921)

Orqa tarafi: Palushadagi muqaddas Iosafatning yogʻoch cherkovi

Suv belgisi: „Waykimas“ gerbi
1994 2007-yil

1-mart

LTL 2 1993 obverse.jpg LTL 2 1993 reverse.JPG 2 lit 135×65 Old tarafi: litvalik yozuvchi-pedagog Moteyus Valanchius portreti (1801—1875)

Orqa tarafi: Trakay qal’asi koʻrinishi

Suv belgisi: Litva gerbi
1993 2007-yil1-mart
LTL 5 1993 obverse.jpg LTL 5 1993 reverse.JPG 5 lit 135×65 Old tarafi: Litva adabiy tilining „otasi“ Ionas Yablonskisning portreti (1860—1930)

Orqa tarafi: Petras Rimshaning „Litva maktabi“ haykali

Suv belgisi: Litva gerbi
1993 2007-yil1-mart
LTU 10 Litu 1991 obv.jpg LTU 10 Litu 1991 rev.jpg 10 lit 135×65 Old tarafi: Litva uchuvchilari Steponas Darius (1896—1933) va Stasis Girenasning (1893—1933) portretlari

Orqa tarafi: Atlantika okeani ustidan uchayotgan „Lituanica“ samolyoti

Suv belgisi: Litva gerbi
1991 1996-yil1-yanvar
LTU 10 Litu 1993 obv.jpg LTU 10 Litu 1993 rev.jpg 1993 2007-yil 1-mart
LTU 10 Litu 1997 obv.jpg LTU 10 Litu 1997 rev.jpg 1997 2012-yil 1-iyun
LTU 10 Litu 2001 obv.jpg LTU 10 Litu 2001 rev.jpg 2001 2015-yil15-yanvar
LTU 10 Litu 2007 rev.jpg 2007
LTU 20 Litu 1991 obv.jpg LTU 20 Litu 1991 rev.jpg 20 lit 135×65 Old tarafi: Litva shoiri va dramaturgi Mayronis (Ionas Machiulis) ning portreti (1862—1932)

Orqa tarafi: Buyuk Vitovt nomidagi harbiy muzey va Kaunasdagi Ozodlik haykali

Suv belgisi: Litva gerbi
1991 1994-yil 1-iyun
LTU 20 Litu 1993 obv.jpg LTU 20 Litu 1993 rev.jpg 1993 2007-yil 1-mart
LTU 20 Litu 1997 obv.jpg LTU 20 Litu 1997 rev.jpg 1997 2012-yil 1-iyun
LTU 20 Litu 2001 obv.jpg LTU 20 Litu 2001 rev.jpg 2001 2015-yil15-yanvar
LTU 20 Litu 2007 obv.jpg LTU 20 Litu 2007 rev.jpg 2007
LTU 50 Litu 1991 obv.jpg LTU 50 Litu 1991 rev.jpg 50 lit 135×65 Old tarafi: Litva milliy tiklanishi otasi Ionas Basanavichiusning portreti (1851—1927)

Orqa tarafi: muqaddas Stanislav sobori va Vilnyusdagi qoʻngʻiroq minorasining koʻrinishi

Suv belgisi: Litva gerbi
1991 1996-yil1-yanvar
LTU 50 Litu 1993 obv.jpg LTU 50 Litu 1993 rev.jpg 1993 2007-yil1-mart
LTU 50 Litu 1998 obv.jpg LTU 50 Litu 1998 rev.jpg 1998 2015-yil15-yanvar
LTU 50 Litu 2003 obv.jpg LTU 50 Litu 2003 rev.jpg 2003
LTU 100 Litu 1991 obv.jpg LTU 100 Litu 1991 rev.jpg 100 lit 135×65 Old tarafi: Litva tarixchisi Simonas Daukantas portreti (1793—1864)

Orqa tarafi: Avliyo Ioann cherkovi va qoʻngʻiroq minorasi bilan Vilnyus universitetining koʻrinishi

Suv belgisi: Litva gerbi
1991 2001-yil1-iyul
LTU 100 Litu 2000 obv.jpg LTU 100 Litu 2000 rev.jpg 2000 2015-yil15-yanvar
LTU 100 Litu 2007 obv.jpg LTU 100 Litu 2007 rev.jpg 2007
LTU 200 Litu 1997 obv.jpg LTU 200 Litu 1997 rev.jpg 200 lit 135×65 Old tarafi: Litva dramaturgi Vidunas (Vilgelmas Storostas) portreti (1868—1953)

Orqa tarafi: Klaypeda mayogʻi

Suv belgisi: Vidunas portreti
1997 2015-yil15-yanvar
LTU 500 Litu 2000 obv.jpg LTU 500 Litu 2000 rev.jpg 500 lit 147×70 Old tarafi: Litva yozuvchisi Vintsas Kudirkaning portreti (1858—1899)

Orqa tarafi: Litva Ozodlik qoʻngʻirogʻi va daryo vodiysining koʻrinishi

Suv belgisi: Kudirka portreti
2000

Qiziqarli faktlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • 1991 yilda Litva mustaqilligi tiklanganidan keyin birinchi banknotalar muomalaga chiqarildi. Shu bilan birga, 50 lit nominallari xato bilan chiqarildi — unda Vilnyus sobori tasvirlangan, markazda, Avliyo Yelena haykali joylashgan. 1991-yilgi banknotda muqaddas Yelena chap qoʻlida xochni ushlab turadi, lekin aslida u oʻng qoʻlida xochni ushlab turadi.
  • 1993-yildagi 10 litlik banknotda Shimoliy Amerika va Yevropa konturlari sezilarli darajada oʻzgargan.[2]
  • 1000 litlik banknotalar 1991-yilda chop etilgan, ammo muomalaga kiritilmagan.

Valyuta kursi rejimi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1994-yil 1-apreldan 2002-yil 31-yanvargacha litlar dollarga nisbatan 4:1 nisbatda, 2002-yil 1-fevraldan boshlab yevroga nisbatan o‘sha davrda o‘rnatilgan 3,4528:1 nisbatda o‘zgarmagan holda bog‘landi. Litvada umumiy Yevropa valyutasi kiritilgunga qadar. Ushbu vazifani amalga oshirish uchun 2004-yil 28-iyundan boshlab litalar Yevropa valyuta kursi mexanizmiga kiritilgan. Rasmiy ravishda, ushbu mexanizmga kiritilgan valyuta kursi belgilangan kursdan 15 % dan ortiq chetga chiqa olmaydi; yevroga bogʻlangan paytdan boshlab, litning berilgandan haqiqiy ogʻishi 0 % ni tashkil etdi.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]