Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
SSRI hududidagi musulmonlar (1979)[1]

Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasi (oʻzb. Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси, qoz. Орта Азия және Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасы) — SSRI tarkibiga kirgan Oʻrta Osiyo Respublikalari — Qozogʻiston SSR, Qirgʻiziston SSR, Tojikiston SSR, Turkmaniston SSR va Oʻzbekiston SSR davlatlarining rasmiy diniy tashkiloti. Tashkilotga 1943-yilda Eshon Boboxon ibn Abdulmajidxon tomonidan asos solingan. Shtab-kvartirasi Toshkent shahridagi hozirgi Hazrati Imom majmuasida boʻlgan. Sovet Ittifoqi tarqalib ketishi bilan 1993-yili barham topgan.

Muftiylar[tahrir]

Tashkilotga muftiy rahbarlik qilgan. Muftiylar:

Tashkil topishi va faoliyati[tahrir]

Ikkinchi jahon urushining eng ogʻir paytlarida sobiq ittifoq aholisining Islom diniga boʻlgan munosabati ijobiy tomonga oʻzgara boshladi. Ateizm oʻrniga oʻzbeklar musulmonlarcha bagʻrikenglikdan najot topdilar. Mahalliy aholining iltimosi bilan, musulmonlarni birlashtiruvchi tashkilot tuzish maqsadida, Eshon Boboxon boshchiligida bir guruh faollar Yoʻldosh Oxunboboyevdan ruxsat soʻrashadi. Oxunboboyev bu haqda Moskva bilan muzokaralar olib boradi va ruxsat olishga erishadi. 1943-yilda Moskvada Eshon Boboxon Iosif Stalin bilan uchrashadi. Stalin unga musulmon ulamolari qurultoyini chaqirishni, ularga urushda gʻalabaga erishish uchun amaliy yordam berish yoʻllarini qidirishni taklif etishni buyuradi. Shu yil 15-20 oktabr kunlari qurultoy boʻladi. 160 kishidan iborat qurultoyda Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasini tashkil etish va Eshon Boboxonni muftiy etib saylash toʻgʻrisida qaror qabul qilinadi[2]. Qurultoy qatnashchilari xalqqa murojaat qiladilar:

« Hurmatli musulmon birodarlar, aziz farzandlarimiz! Biz, besh davlat qorilari, sizlarga barcha musulmonlar nomidan murojaat qilmoqdamiz. Fashist gazandalariga qarshi haqiqiy sherlar kabi kurashish uchun birlashing! Vatanning har qarich yerini himoya qiling va oʻz saflaringizni intizom ila mustahkamlang! Allohdan dushman ustidan tezroq gʻalaba qilishimizga madad qilishini soʻrab iltijo qiling! »

Diniy boshqarma tomonidan qilingan murojaat oʻzining natijalarini berdi. Oʻzbekiston musulmonlari Qizil Armiya uchun 1280000 rubl, 93 tonna isteʼmol mahsulotlari, 90 bosh shoxdor mol yigʻib berdilar[3]. Shayx Eshon Boboxonning harakatlari bilan Buxorodagi Mir Arab madrasasi qayta ochildi. 1945-yilda bir guruh sovet musulmonlari haj amalini ado etdilar. 1957-yilda boʻlib oʻtgan musulmonlar 3-qurultoyida Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon diniy boshqarmaga yangi muftiy etib saylandi. U ham otasi kabi Islom dinining mintaqada taraqqiy etishiga ulkan hissa qoʻshdi. 1957-yili Qurʼonning yangi nusxasi nashr etildi, keyinchalik, SSRI hududida Qurʼonning yangidan-yangi nusxalari va tarjimalari nashr etilgan. Uning tashabbusi bilan Imom al-BuxoriyningAl-Jomiʼ as-Sahih hadislar toʻplami nashr etildi[4]. 1962-yili SSRI hududidagi barcha toʻrtta musulmon diniy boshqarmalarining konferensiyasi boʻldi. Unda Sovet Ittifoqi musulmonlarining xalqaro aloqalari idorasini tashkil etish va Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxonni idora raisi etib saylash toʻgʻrisida qaror qabul qilindi. Uning qoʻl ostida Sovet Ittifoqi musulmon tashkilotlarining Osiyo va Afrikadagi musulmon davlatlari bilan aloqalari oʻrnatildi. «Sovet sharqi musulmonlari» jurnali toʻrt tilda nashr etila boshlandi. «Sovet davlati musulmonlari» albomi arab va ingliz tillarida nashr etildi. 1966-yili Hindiston va Pokiston oʻrtasida kelishuvning Toshkentda imzolanishiga hamda 1970-yilda Al-Azhar universiteti bosh shayxi Muhammad ibn Muhammad al-Fahhamning Toshkentga tashrifiga Shayx Ziyovuddinxonning obroʻsi taʼsir qilgan. Uning tashabbusi bilan 1971-yilda Toshkentdagi Namozgoh masjidi binosida Imom Buxoriy nomli Toshkent islom instituti tashkil topishi diniy taʼlimga katta yoʻl ochdi[4]. Shayx Ziyovuddinxon Butunjahon tinchlik kengashi, Islom Konferensiyasi Tashkiloti, Masjidlar boʻyicha Oliy Kengash va bir qancha xalqaro tashkilotlar aʼzosi boʻldi. SSRI rahbariyati tomonidan «Hurmat belgisi» va «Xalqlar doʻstligi» ordenlari bilan taqdirlandi. 1982-yilning kuz oylarida Shayx Ziyovuddinxon sogʻligʻi yomonlashgani tufayli isteʼfoga chiqdi va shu yili 23-dekabr kuni olamdan oʻtdi[4]. 1982-yilgi Qurultoyda Ziyovuddinxon oʻgʻli Shamsiddinxon Boboxonov diniy idoraga muftiy va xalqaro aloqalar idorasiga rais etib saylandi. U ham otasi va bobosi kabi gʻayrat va tashabbuskorlik bilan ishladi. Uning tashabbusi bilan Oʻrta Osiyo masjidlarining moddiy ahvoli yaxshilandi, islomiy meʼmorchilik obyektlari qayta taʼmirlandi, diniy boshqarma huzurida kutubxona ochilib, yangi adabiyotlar bilan boyitildi[5].

Qayta qurish davrida[tahrir]

Sovet Ittifoqida 1980-yillarda boshlangan qayta qurish davri diniy boshqarma uchun oʻgʻir kechdi. 1989-yil 4-fevral kuni Shayx Shamsiddinxon yirik ulamolar tomonidan «Xudosiz hukumatga sotilib ketganlik va oʻz vazifasiga noloyiq» deb ayblanib, barcha lavozimlaridan boʻshatildi. Shu yili boʻlib oʻtgan navbatdan tashqari qurultoyda Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf diniy boshqarma raisi, muftiy va xalqaro aloqalar idorasi raisi etib saylandi[6].

Tarqalishi[tahrir]

1990-yilda Qozogʻiston qoziyati diniy boshqarma tarkibidan chiqib ketdi va Qozogʻiston musulmonlari idorasi tashkil topdi. Uning raisi etib Ratbek Nisonboyev saylandi. 1991-yilda Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasi Oʻzbekiston musulmonlari idorasiga aylantirildi. 1993-yilda Shayx Muhammad Sodiq idora raisligidan ketdi[6].

Manbalar[tahrir]

  1. Perry-Castañeda Library Map Collection (Russia and the Former Soviet Republics Maps). TEXAS UNIVERSITY. 2014-10-10.
  2. [Ислам и мусульмане в Стране Советов, Москва, 1980]
  3. Протокол собрания 2-го Курултая в 1948 году
  4. 4,0 4,1 4,2 Жизнь муфтиев Бабахановых: служение возрождению Ислама в Советском Союзе
  5. [D. Crews. For Prophet and Tsar: Islam and Empire in Russia and Central Asia. Harvard University Press]
  6. 6,0 6,1 Ислам в СНГ

Yana qarang[tahrir]