Iosif Stalin

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Iosif Vissarionovich Stalin
იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი
Иосиф Виссарионович Сталин
Stalin lg zlx1.jpg
Flag of the Soviet Union.svg Sovet Ittifoqi Bosh Vaziri
KPSS Bosh Kotibi
Tavallud sanasi: 18-dekabr, 1878-yil(1878-12-18)
Tavallud joyi: Gori, Tiflis guberniyasi, Rossiya imperiyasi
Vafot sanasi: 5-mart, 1953-yil(1953-03-05)
(74 yoshda)
Vafot joyi: Moskva yaqinida, RSFSR

Iosif Vissarionovich Stalin (gurj. იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი, Ioseb Besarionis dze Jugʻashvili, rus. Иосиф Виссарионович Сталин; 18-dekabr, 1878[1] - 5-mart, 1953) SSRI Bosh Vaziri, Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi Bosh Kotibi boʻlgan.

Millati gurji boʻlgan Stalinning haqiqiy ism-sharifi Ioseb Jugʻashvili boʻlib, uni qisqacha Soso deb chaqirishar edi. Oktabr inqilobiga qadar Jugʻashvili koʻp taxallus va partiya laqablaridan foydalangan. Asosan Besoshvili, Nijeradze, Chijikov, Ivanovich; eng mashhuri — Koba. „Stalin“ taxallusining kelib chiqishi bahsli: baʼzilar uni ruscha „stal“ („stal“ — poʻlat), boshqalar esa adib E. Stalinski sharifidan ilhomlangan deyishadi.

Siyosan noʻnoq Stalin hukumat tepasiga hamkorlari Grigoriy Zinovyov va Lev Kamenev hamda kotiblari Lev Mexlis, Ivan Tovstuxa va Boris Bajanov yordamida keldi.[2]

STALIN (Jugashvili) Iosif Vissarionovich (laqabi — Koba, Coco va b.) (1878, Gruziyaning Gori sh. — 1953.5.3, Moskva) — SSSRning mustabid hukmdori. Etikdoʻz oilasida tugʻilgan. Gori diniy bilim yurtini tugatgach (1894), Tiflis diniy seminariyasida oʻqigan (inqilobiy faoliyati uchun 1899 y. haydalgan). 1898 y. RSDRP tarkibidagi Gruziya "Mesamedasi" sotsialdemokratik tashkilotiga kirgan. 1902—13 y.larda 6 marta qamaldi, surgun qilindi, 4 marta qamoq va surgundan qochdi. 1903 y.dan bolsheviklarga qoʻshildi. 1907 y.da RSDRP Boku komitetining rahbarlaridan biri. V. I. Lenin tarafdori, uning tashabbusi bilan 1912 y.da RSDRP MK va MK Rus byurosiga kooptatsiya qilingan (sirtdan kiritilgan). 1917 y. "Pravda" gaz. taxrir hayʼati, RSDRP (b) MK Siyosiy byurosi, Harbiyinqilobiy markaz aʼzosi. 1917—22 y.larda millatlar ishi boʻyicha xalq komissari, ayni vaktda 1919—22 y.larda davlat nazorati xalq komissari, 1918 y.dan Rossiya Harbiy inqilobiy kengashi aʼzosi. 1922—53 y.lar partiya MK bosh kotibi.

20y.larda partiya va davlatda yetakchi boʻlish uchun kurash davomida, partiya apparati va siyosiy fitnalardan foydalanib, partiyaga bosh boʻlib oldi va mamlakatda mustabid rejimni oʻrnatdi. Mamlakatni jadal industrlashtirish va majburiy kollektivlashtirish siyosatini oʻtkazdi. 20y.larning oxiri — 30y.larda haqiqiy va gumon qilingan raqiblarini yoʻq kildi. Ommaviy terror tashabbuskori boʻldi. 30y.larning oxiridan fashistlar Germaniyasi bilan yakinlashish siyosatini tutdi (q. Sovet-German bitimlari (1939)), bu hol 2-jahon urushida xalqfojiasiga olib keldi. 1941 y.dan SSSRXKS (Ministrlar Soveti) raisi. Urush yillarida S. Davlat Mudofaa komiteti raisi, Mudofaa xalq, komissari, Oliy Bosh koʻmondon. 1946—47 y.larda SSSR Qurolli kuchlari vaziri. Sovet Ittifoqi Mapshali (1943), generalissimus (1945). Urush yillarida S. AQSH prezidenti F.D. Ruzvelt va Buyuk Britaniya bosh vaziri U. Cherchill bilan birga gitlerchilarga qarshi harbiy ittifoq (koalitsiya) tuzdi. Urush tugagandan soʻng u "jahrn sotsialistax tizimi"ni yaratishning gʻoyaviy rahnomasi va amaliyotchisi boʻlib qoldi, bu hol "sovuq urush" hamda SSSR bilan AQSH oʻrtasidagi harbiy-siyosiy qaramaqarshilikni keltirib chiqargan va qurollanish poygasini kuchaytirgan.

"Marksizm va milliy masala" (1912), "Oktyabr revolyusiyasi va rus kommunistlarining taktikasi" (1924), "Leninizm asoslari toʻgʻrisida" (1924), "Buyuk burilish yili" (1929). "Dialektik va tarixiy materializm toʻgʻrisida" (1938), "Marksizm va tilshunoslik masalalari" (1950) va b. asarlarida oʻz siyosatini nazariy asoslashga uringan. S. tiriklik chogʻida, xuddi Lenin singari uning karashlari mutlaqlashtirildi, faoliyati va shaxsiy hayoti ilohiylashtirildi. KPSSning 20sʼyezdi (1956)da N.S. Xrushchyov S. shaxsiga sigʻinishni va uning faoliyatini keskin krraladi. Keyinchalik mamlakatning kommun istik rahbarlari S.ni siyosiy reabilitatsiya kilishga bir necha bor urindilar.

S. oʻz siyosiy faoliyatida Turkiston va Oʻzbekistonda sotsializm asoslarini zoʻravonlik bilan joriy etish yoʻllarini qoʻllagan. Buxoro boskinitl amalga oshirish uchun harbiy ishlar xalq komissari L. D. Trotskiyga "Frunze retseptiga koʻra zoʻrlik bilan harakat qiling", deb tayinlagan (1920 y. avg .). Turkiston ASSR rahbarlarini "bosmachilik"ka qarshi murosasiz kurash olib bormaganlikda ayblagan. Keyinchalik A. Ikromov, F. Xoʻjayev, S. Segizboyev, boshqa davlat va jamoat arboblari S.ning koʻrsatmasi bilan qatagʻon qilingan. Jasadi dastlab Moskva Qizil maydonidagi mavzoleyga (V.I. Lenin yoniga) qoʻyilgan. KPSS 22sʼyezdi qarori bilan esa mavzoley orqasiga dafn etilgan (1961 y.noyab.).

Adabiyot[tahrir]

  • Rejim lichnoy vlasti Stalina. K istorii formirovaniya, M., 1989; Istoriya i stalinizm, M., 1991; Oʻzbekistonning yangi tarixi. 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

Manbalar[tahrir]

  1. Bu sana Goridagi Iosif Jugʻashvili taʼlim olgan Uspenskiy cherkovi qaydlaridan olingan. 1921-yilgacha Stalin tugʻilgan kunini 18-dekabr, 1878, deb oʻz qoʻli bilan yozib koʻrsatgan. Biroq 1922-yili hukumat tepasiga kelib, Stalin tugʻilgan sanasini 21-dekabr, 1879, qilib oʻzgartirgan. Prominent figures. State and Power in Russia. 19 July 2008.
  2. Борис Бажанов. Воспоминания бывшего секретаря Сталина

Havolalar[tahrir]