Qurultoy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Qurultoy (turkiy-moʻgʻulcha — xurultay), kengash, majlis, sʼyezd — turkiy xalqlar va moʻgʻul xalqida qadimdan mavjud boʻlgan turli harbiy kengashlar va majlislarning umumiy nomi. 1) Turkiy xalqlarda Q. va harbiy kengash oʻtkazish anʼanasi qadimdan mavjud boʻlgan. U Eftaliylar va Turk xoqonligi davlatlarida paydo boʻlib, kamida 1500 yillik tarixga ega. Hatto ayrim manbalarda yozilishicha, Hun xoqonligi davrida ham Q.lar oʻtkazilgan. Saljuqiylar va usmonlilar sulolasi vakillari Q.da oʻz sultonlarini saylashgan. Moʻgullar davlatiyaa (Chingizxon va uning vorislari davrida) q. hokimiyat boshqaruvining oliy shakliga aylangan edi. Amir Temur va temuriylar davriga kelib, Q.lar oʻzining mukammal tuzilishiga ega boʻlgan. Q.da mamla-kat hayotidagi jiddiy siyosiy va iqtisodiy masalalar hal qilingan, u muhim harbiy yurishlar arafasida oʻtkaziladigan oʻziga xos katta marosimga aylangan. "Temur tuzuklari"da Q. (harbiy kengash) oʻtkazish tartiblari haqida soʻz boradi. Q.da mamlakat hukmdori va qoʻshin qoʻmondoni saylangan.

Q. oʻtkazish Nizomiga koʻra, uning har bir ishtirokchisi oʻz fikrini erkin ravishda bildirishi mumkin boʻlgan. q. qatnashchisi boʻlgan amir va beklarga muayyan kuchlar tomonidan tavsiya etilayotgan nomzodlar haqida oshkora va hech qanday moneliksiz fikr-mulohaza aytish huquqi berilgan. Saylovlar oshkora va teng asoslarda oʻtgan. Soʻngra saylovda gʻolib chiqqai nomzodni paygʻambar Muhammad (sav) avlodlaridan boʻlgan sayyidlar qoq yerga toʻshalgan oq kigiz yoniga yetaklab kelishardi. Mamlakat hukmdori yoxud harbiy qoʻshinning oliy bosh qoʻmondoni qilib saylangan shaxs shariat qonunlariga binoan ish koʻrishi lozimligi toʻgʻrisida muqaddas Qurʼoni karimni qoʻlida tutib, qasamyod etishi kerak edi. Soʻngra uni nufuzli urug boshliqlari (biylar) oq kigizga solib, koʻtarish marosimini bajo keltirishgan. Bu anʼana Oʻrta Osiyoda xonliklar davrida (20-asr boshlariga-cha) ham saqlanib qolgan; 2) 1917 yilda Butun Turkiston musulmonlari tomonidan oʻtkazilgan 4 ta anjuman. Ularning oxirgisida Turkiston muxtoriyati tashkil topgan (1917 yil 26—28 noyabr); 3) Buxoro Xalq Sovet Respublikasi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasiaa oliy davlat hokimiyat organi; 4) Turkistonda srvet rejimiga qarshi qurolli harakat rahbarlari tomonidan tashkil qilingan idora. Turkiston vatan-parvarlari Q.larda oʻz harbiy yoʻlbosh-chilarini saylashgan, qizil armiyaga qarshi kurashdan saboq va xulosalar chiqarib, boʻlgʻusi jang rejalarini muhokama qilishgan. Q.larda Oliy bosh qoʻmondon bilan birgalikda harbiy dastalarning qoʻmondonlari — qoʻrboshilar ham saylangan. 5) 20-asr da Oʻzbekiston SSRda qishloq xoʻjaligi xodimlari — paxtakorlar, chorvadorlar va boshqalarning eski yil yakuni va yangi yil rejalari munosabati bilan oʻtkaziladigan respublika, viloyat va tuman yigʻinlarining nomi.

Qahramon Rajabov.