Haj

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Islom
Istanbul, Hagia Sophia, Allah.jpg
Islom Tarixi

Din asoslari
Allohning birligiTavhid
FarishtalarKitoblar
PaygʻambarlarQiyomat
Qazo va Taqdir
Asosiy ibodatlar
Iymon
NamozRoʻza
HajZakot
Muhim Shaxslar
Muhammad

Abu BakrUmarUsmonAliSahobalarAhli baytIslom paygʻambarlari

Muqaddas matnlar
QurʼonHadisShariat
Islom huquqi Muhammadning hayoti
MakonlarIslom falsafasi
Islomdagi mazhablar
Siyosiy mazhablar
Eʼtiqodiy mazhablar
Fiqh mazhablariSoʻfizm
Jamoat
Islom taqvimi
JihodBayramlar
Muborak kechalar
Islom portali

Haj (arab. — ziyorat) — islomning 5 asosiy ruknidan biri[1]. Haj qilish es-hushi butun, sogʻlom, balogʻat yoshiga yetgan va oilasi nafaqasidan tashqari safar xarajatlariga kifoya qilgudek mablagʻi boʻlgan har bir musulmonga (umrida bir marta) farz qilingan. Haj qiluvchi kishilar miyqot (ehromni bogʻlash uchun oldindan belgilab qoʻyilgan maxsus joy)dan boshlab tozalanib, sochlarini olib yoki qisqartirib Makkaga borish uchun hozirlik koʻradilar. Soʻngra ehromga kirib 2 rakat namoz oʻqiladi. Hajda Kaʼba 7 marta tavof qilinadi. Ziyoratchilar hajar al-asvad (qora tosh)ni oʻpib, keyin Safo va Marva tepaliklari orasida 7 marta yuguradilar, soʻngra zamzam suvidan ichadilar. Arafa kuni (zulhijja oyining 9-kuni) Hajning asosiy marosimi — Arafot vodiysi va togʻida turish (vuquf) boshlanadi. Ziyoratchilar u yerda xutba eshitadilar, ibodat qiladilar va namoz oʻqiydilar. Bu turish kun botguncha davom etadi. Soʻngra hojilar Muzdalifa vodiysiga yoʻl oladilar. U yerda tongga qadar ibodat bilan mashgʻul boʻlinadi. Zulhijja oyining 10-kuni (qurbon hayiti) dan boshlab 3—4 kun Mino vodiysida shaytonlarga tosh otiladi va jonliq soʻyib qurbonlik qilinadi. Madinaga borib Muhammad (sav) qabrini ziyorat qilish ham Haj vaqtida bajariladigan amalga aylangan. Bir kishi boshqa odam uchun Haj arkonlarini ado etishi ham mumkin. Bu hajji badal deb ataladi. Vafot etgan odam hamda moddiy taʼminlangan, ammo salomatligi yoki qariligi tufayli Haj ziyoratiga bora olmaydiganlar uchun hajji badal qilish mumkin boʻladi.

Hadisga koʻra, Haj qilishning asosiy qoidalari Muhammad (sav) tomonidan 632-yili "Vidolashuv Haji" (Hajjat alvadoʻ)da belgilab berilgan. Keyinchalik asosiy huquqiy mazhab namoyandalari Haj ziyorati qoidalarini islom manbalari asosida batafsil ishlab chiqqanlar.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, yurtimiz musulmonlariga Haj amalini ado etish uchun imkoniyatlar yaratib berildi. 1991-yilda H.ga boruvchilar 1500 kishini tashkil etgan boʻlsa, 2004-yilda bu raqam 4000 dan ortiqni tashkil etdi. Mustaqillik davrida 53056 kishi Haj ibodatini ado etdi (2005).

Bu ibodatlar bandaning gunohlardan poklanishi uchun katta sinovdir. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Kim bu Uy (Baytulloh)ga kelib, yomon soʻzlarni soʻzlamasa va fosiqlik kilmasa, onasidan yangi tugʻilgan kunidagi kabi (uyiga) qaytadi» (Imom Muslim, 2/ 983; «Sahih ut-Termiziy», 1/ 245).

Rasululloh sollallohu alayhi va sallam Amr ibn Os raziyallohu anhuga: «...Hajning xam oʻzidan avvalgi narsa (gunox) larni yoʻkotishini bilmaysanmi?!»- dedilar (Imom Muslim, 1/ 112).

Rasulullox sollalloxu alayxi va sallamdan: «Kaysi amal afzaldir?» deb soʻralganida:

- «Allox va rasuliga iymon keltirish».

- «Keyinchi?»

- «Allox yoʻlidagi jixod».

- «Keyinchi?»

- «Mabrur (Allox tarafidan bekamu-koʻst kabul kilingan) xaj»- deb javob berganlari nakl kilingan (Fatxul-Boriy», 3/ 381).

Abdullox ibn Masʼud raziyalloxu anxu dedi: «Rasulullox sollalloxu alayxi va sallam dedilar: «Umra va xaj kilishda davom etingiz! Chunki xaj ila umra boskon oltin va kumush ustidagi kirlarni ketkazganidek, fakirlik va gunoxlarni ketkazadi. Mabrur xajning jannatdan boshka mukofoti yoʻkdir» (Nasoiy, Termiziy, ibn Mojja, imom Axmad va boshkalar rivoyat kildilar. Alboniy «Saxixu ibn Mojja» da saxix dedi, 2/553).

Abu Xurayra dedi: «Rasulullox sollalloxu alayxi va sallam: Alloxning karvoni uchtadir: Goziylar, xojilar va umra kiluvchilar»- dedilar» (Alloma Alboniy, «Saxixun-Nasoiy», 2/ 557; «Saxixul-Jomeʼ», 6/108 da bu xadisni saxix degan).

Rasulullox sollalloxu alayxi va sallam dedilar: «Allox yoʻlida jixodga chikkan, xaj va umra kilgan odamlar Alloxning karvonidirlar. Allox ularni chakirdi va ular chakirikka itoat kilib keldilar. Ular xam Undan tiladilar va U xam ularning tilaklarini berdi» (Ibn Xibbon, ibn Mojja va boshkalar rivoyat kildilar. Alboniy «Saxixu ibn Mojja», 2/ 149 va «al-Axadisus-Saxixa», 4/ 433 da bu xadisni saxix dedi).

Rasulullox sollalloxu alayxi va sallam dedilar: «Alloxning Arafa kunidagi kabi jaxannamdan kullarini ozod kiladigan boshka bir kun yoʻkdir. U kunda Allox juda xam yakin keladi va xoji kullarini farishtalarga maktaydi va: «Ular (duo kilib) nimalarni tiladilar?»- deydi» (Imom Muslim rivoyati, 2/983).

Xaj axkomlari[tahrir]

Hojilar ziyoart mahalida Kaʼba atrofida aylanishmoqda

Xaj – Allox taʼoloning Kitobi, rasulullox sollalloxu alayxi va sallamning sunnati va ummatning ijmoʻsi bilan farz boʻlgan ibodatdir.

Allox taʼolo Kurʼon Karimda dedi:

«... Kaʼbani xaj (kasd) kilish, yoʻliga kodir boʻlgan odamlar zimmasidagi Alloxning xakkidir...» (Oli Imron: 97).

Rasulullox sollalloxu alayxi va sallam dedilar:

«Islom besh narsa asosiga kurilgan: ... xaj kilish» (Imom Buxoriy rivoyati, «Fatxul-Boriy», 1/49; Imom Muslim rivoyati: 1/45).

Oisha raziyalloxu anxo: «Ey, Alloxning rasuli, xotin-kizlarga xam jixod bormi?»- deb bergan savollariga rasulullox solalloxu alayxi va sallam: «Xa, ularga urushi boʻlmagan jixod bor. U – xaj va umradir» - deb javob berdilar (Ibn Mojja va imom Axmad rivoyatlari: «al-Musnad, 6/156. Alboniy bu xadisni «Saxixu ibn Mojja» kitobida saxix dedi 2/151).

Islom ummati xajning sharʼiy ibodat ekaniga ijmoʻ kilgan.

Xajning shartlari Xaj va umra besh shartga ega boʻlgan odamlar uchun xayotlari davomida bir marta farzdir.

Birinchi shart: Musulmonlik.[tahrir]

Chunki Allox taʼolo: «Mushriklar najasdirlar va bu yildan soʻngra Masjidul-Xaromga yakinlashmasinlar»- deb amr kilgandir (Tavba: 28).

Abu Xurayra raziyalloxu anxu dedi: «Rasulullox sollalloxu alayxi va sallam Abu Bakr raziyalloxu anxuni amir kilib xaj kilish uchun yuborgan gurux ichida meni: «Bu yildan soʻngra xech bir mushrik xaj kila olmas va Baytulloxni yalangoch odam tavof eta olmas!»- deb eʼlon kilishim uchun yubordilar» («Fatxul-Boriy», 3/483; Imom Muslim rivoyati, 2/982; Navaviy sharxi, 9/115).

Ikkinchi shart: Aklli boʻlish.[tahrir]

Boshka ibodatlarda boʻlgani kabi xajda xam, bandaning aklli boʻlishi shart kilinadi. Rasulullox sollalloxu alayxi va sallam dedilar: «Kalam uch kishidan koʻtarilgan (yaʼni ularga gunox yoʻkdir): akli ketgan aklsiz xushiga kelguniga kadar, uxlagan uygongunicha va bola balogat yoshiga etguniga kadar» («Sunan» mualliflari va imom Axmad rivoyat kildilar. Alboniy bu xadisni saxix dedi. «Irvaul-Galil», 3/3-7).

Uchunchi shart: Balogat yoshiga etish.[tahrir]

Balogat yoshiga etmagan bolalarga xaj kilish farz emasdir. Birok, xaj kilsalar ota-onalariga savob yoziladi. Bir xotin bolasini koʻtarib, rasululllox sollalloxu alayxi va sallamga karata: «Buning xaji xaj boʻladimi?»- deb savol berganida, rasulullox sollalloxu alayxi va sallam: «Xa, sen uchun xam savob boʻladi»- deb javob berdilar («Fatxul-Boriy», 4/71, Imom Muslim: 2/974).

Rasulullox sollalloxu alayxi va sallam dedilar: «Biron bir bola xaj kilsa, balogat yoshiga etganidan soʻng xaj kilishi farzdir. Biron bir kul xaj kilsa, ozodlikka (erishib, xur boʻlganidan soʻngra) xaj kilishi farzdir» (Fatxul-Boriy»: 4/71; «Irvaul-Galil»: 4/156).

Toʻrtinchi shart: Toʻla erkinlik.[tahrir]

Kul va choʻrining xaj kilish farz emasdir. Xaj kilsa, xaji durustdir, ammo farz ibodat oʻrniga oʻtmas. Yukoridagi xadis bunga dalildir.

Beshinchi shart: Imkonli boʻlish.[tahrir]

Xaj, xaj kilinadigan makonlarga borish imkoni boʻlgan kishilar uchungina farzdir. Yoʻllari osuda, xaj kilishga etarli molu-mulki boʻlmagan odamlarga xaj kilishlari farz emasdir.

Xotin-kizlar uchun aloxida bitta shart bordir. U – maxramlarining boʻlishidir. Maxramlari – ularning otalari, aka-ukalari, togalari, amakilari, oʻgillari, erkak nabiralari, umr yoʻldoshlaridir. Bu shart, odamlar bilan bir gurux ichida borib-kelishlariga karamay, garchi ular oʻrtasida xotin-kizlar koʻp boʻlsa xam, sokit boʻlmaydi.

Rasulullox sollalloxu alayxi va sallam dedilar: «Xech bir erkak xotin-kizlar bilan, ularning maxramlari boʻlmasa, safarga chikmasin. Xotin-kiz fakatgina maxrami bilangina safar kiladilar» («Fatxul-Boriy», 6/143; Imom muslim rivoyati, 3/978).

Shuni xam eslatishimiz kerakki, agar xotin-kizlar maxramsiz xaj kilsalar, xajlari farz xaj oʻrniga oʻtadi. Birok, bu xotin-kizlar maxramsiz xaj kilganlari uchun gunoxkor boʻladilar.

Mazkur besh shartni oʻzida koʻrgan xar bir odam, vaqtni boy bermay xaj kilishga shoshilishi kerak. Chunki rasulullox sollalloxu alayxi va sallam farz boʻlgan xajni kasd etib: «Xaj kilish uchun shoshilingiz! Chunki sizlarning xech biringiz nimalarga duch kelishingizni bilmaysiz»- dedilar (Imom Axmad rivoyati, 1/14, Alboniy, «Irvaul-Galil», 4/168; «Saxixu Abi Dovud», 1/325; «Saxixu ibn Mojja», 2/147).

Umar raziyalloxu anxudan nakl kilinadi. U zot dedilar: «Shu oʻlkalarga baʼzi odamlarni yuborsam va ular imkoni boʻla turib xaj kilmayotgan kimsalarni aniklab, ularga jizya-solik belgilashlarini oʻylab turibman. Unday odamlar musulmon emaslar, ular musulmon emaslar» (Ibn Xajar, «at-Talxisul-Xabir», 2/223).

U zotdan kuyidagi xabar xam nakl kilingan: «Imkoni bor, yoʻllari xavfsiz va toʻla xurriyat soxibi boʻla turib, xaj kilmagan odam, xohlasa yaxudiy, xohlasa nasroniy boʻlib oʻlsin!» (Bayxakiy, «as-Sunan al-Kubro, 4/334; Ibn Xajar, «at-Talxisul-Xabir», 2/223).

Xaj kilish uchun vakolat berish[tahrir]

Kasalligi, oʻta kariligi yoki boshka bir sabab bilan oʻzi xaj kila olmaydigan odamlarning xaj kilish vakolatini boshkalarga berishlari mumkin. Xajjatul-vadoʻda otasining oʻta kariligi sababli xaj kila olmaganini eslatgan va uning nomidan xaj kilishni xohlagan bir ayolga rasulullox sollalloxu alayxi va sallam: «Uning oʻrniga xaj kil!», degan edilar (Imom Muslim rivoyati, 2/974).

Vakolat bilan xaj kiladigan odam, Alloxdan koʻrkkan xamda xaj va umra axkomlarini yaxshi bilgan boʻlishi kerak. Bundan tashkari, u, xaj vakolatini bergan odamning majburiyatini ado etayotganini toʻla xis etishi kerak.

Manbalar[tahrir]