Al-Xorazmiy
Vikipediya, ochiq ensiklopediya
| Matematika Islom Oltin Davri |
|
|---|---|
Al-Xorazmiyning 1200 yillik yubileyi sharafiga 1983-yil 6-sentyabrda bosib chiqarilgan pochta markasi
|
|
|
Ism |
Abu Abdulloh Muhammad ibn Musa al-Xorazmiy |
|
Tavalludi |
taxm. 780, Xorazm, Oʻzbekiston |
|
Vafoti |
|
|
Falsafa maktabi |
Bayt al-Hikma |
|
Asosiy qiziqishlari |
|
|
Olgan taʼsirlari |
|
Abu Abdulloh Muhammad ibn Musa al-Xorazmiy (arab. محمد بن موسى الخوارزمي - (taxm. 780-850 yillarda yashagan) - mashhur O'rta Osiyolik musulmon matematigi, astronomi, astrologi, geografi, hamda qomusiy olimidir. Ayrim manbalarga koʻra, u forsiy boʻlgan.[1]
U, taxminan, 780-yilda Xorazmda[2](hozirgi Xivada, Oʻzbekiston) dunyoga kelgan va 850-yillarda vafot etgan. Al-Xorazmiy oʻz umrining aksariyatini Bogʻdoddagi Bayt al-Hikmada olim sifatida ishlab oʻtkazdi.
Uning Algebra asari chiziqli va kvadrat tenglamalarning tizimli yechimi toʻgʻrisidagi birinchi kitobdir. Shu sababdan, u Diofant kabi "algebra fanining otasi" degan unvonga sazovor boʻldi.[3] Uning hind raqamlari haqidagi Arifmetika asarining Lotin tiliga tarjimasi 12-asrda Gʻarb olamiga oʻnlik raqamlar tizimi haqidagi tushunchani olib kirdi.[4] Al-Xorazmiy Batlimusning "Joʻgʻrofiya" asarini koʻrib chiqib, yangiladi va shuningdek, uning oʻzi ham astronomiya va astrologiyaga oid bir qancha asarlar yaratdi.
Al-Xorazmiy nafaqat matematika sohasiga, balki shuningdek tillarga ham katta hissa qo'shqan olimdir. "Algebra" so'zi, olimning kitobida qayd etilishicha, kvadrat tenglamani yechishda qoʻllaniladigan 2 amaliyotning biri nomidan olingandir. "Algoritm" soʻzining oʻzagi esa Algoritmi boʻlib, u olimning ismini Lotinlashtirishdan kelib chiqqan. [5] Shuningdek, ispan tilidagi guarismo[6] va portugal tilidagi algarismo soʻzlari ham(ikkalasi ham raqam maʼnosini beradi) uning ismidan kelib chiqqan.
Mundarija |
[tahrir] Tarjimai holi
Al-Xorazmiy haqida juda kam ma'lumotlar saqlanib qolgan, hattoki olimning qayerda tug`ilganligi borasida ham aniq ma'lumot yo`q. Uning ismi olimning Xorazm(Xiva)dan ekanligiga ishorat etadi. Xorazm hududi hozirgi O`zbekistonning Xorazm viloyati hududiga to`g`ri keladi va o`sha davrda Buyuk Xuroson davlatining bir qismi hisoblanib, Fors davlatining sharqiy qismida joylashgan. Bu paytda Xorazmda Abbosiylar sulolasi hukmronlik qilishardi.
Olimning kunyalari Abu- Abdulloh (arab. أبو عبد الله) bo`lgan.
Tarixchi al Tabari o'z kitoblarida olim ismini Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy al-Majusiy al Qatrabaliy(arab. محمد بن موسى الخوارزميّ المجوسيّ القطربّليّ deb keltirib o`tadi. Al-Qatrabaliy laqabi uning Bog`dod yaqinidagi Qatrabal shaharchasidan bo`lishi mumkin degan taxminni ham beradi.
Al-Xorazmiy o`z asarlarini aksariyatini 813-833 yillar oralig`ida yozgan. Fors davlatida islom dini o`rnatilgach, Bog`dod yirik fan va savdo markaziga aylandi, uzoq Xitoy va Hindistondan ko`pgina olim va savdogarlar Bog`dod shahriga sayotga kelishardi, shu o`rinda al-Xorazmiy ham o`sha davlatlarga safar qilardi. Al-Xorazmiy xalifa Ma'mun tomonidan tashkil etilgan "Hikmatlar uyi"da olim sifatida ishladi va u yerda u ko`pgina fanlarni, shu jumladan, yunon va sanskrit tillaridagi ilmiy qulyozmalar orqali matematika fanini chuqur o'rgandi.
[tahrir] Fanga qoʻshgan hissasi
.png)
Olimning matematika, astronomiya, astrologiya, geografiya va kartografiyaga qo`shgan ulkan hissasi algebra, trigonometriya va boshqa fanlarda keng kashfiyotlar yaratilishi uchun asos yaratdi. Kvadrat tenglamalarni yechishda uning tizimli va mantiqiy yondoshuvi tartibli algebra formulasini berdi, bu so`z uning 830-yilda yozilgan "al-Кitаb al-muxtasar fi hisab al-jabr val-muqabala" (arab. لكتاب المختصر في حساب الجبر والمقابلة tarj. "Tenglamalar va taqqoslashlar hisobi haqida muxtasar kitob") nomli kitobidan olingan. Bu kitob XII asrda lotin tiliga tarjima qilingan.
 |
Bu olim haqida tugallanmagan maqoladir. Iltimos, ushbu sahifani toʻldiring. |
[tahrir] Algebra
[tahrir] Arifmetika
[tahrir] Joʻgʻrofiya
