Bagʻdod

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Bagʻdod — Iroqning poytaxti (1921); Bagʻdod muhofazasining maʼmuriy markazi. Dajla daryosining har ikki sohilida; Markaziy va Jan. Osiyo hamda Oʻrta dengiz mamlakatlarini birlashtirib turuvchi yoʻllar chorrahasida. Mamlakatning eng katta shahri. Aholisi 4 mln. kishi (1990). B.da arablar (aksariyat), kurd, arman, turk, yahudiy va forslar yashaydi. Iqlimi Oʻrta dengiz iqlimi; yanvarning oʻrtacha t-rasi 10°, iyulniki 34°, yiliga oʻrtacha 163 mm yogʻin yogʻadi. B.ni 762 y. xalifa Mansur (754 — 775) Madinat as-Salom (Tinchlik shahri) nomi bilan bino qilib, Abbosiylar xalifaligi poytaxtiga aylantirgan. B. etimologiyasi toʻgʻrisida bir necha rivoyatlar boʻlib, shulardan eng koʻp tarqalgani: Bogʻi Dod (Dodning bogʻi) va But (sanam) tuhfasi. 9-a.da B. xunarmandchilik, savdo va oʻrta asr Sharq madaniyatining markazi boʻlgan. B.ni eronlik buvayhiylar (945), sal-juqiylar sultoni Toʻgʻrulbek (1055) va moʻgʻul xoni Hulokuxon (1258) bosib olgan. 1393 va 1403 y.larda Amir Temur saltanati tarkibiga kirgan. 1410 — 1508 y.larda B. Qora qoʻyunli va Oq qoʻyunli koʻchmanchi turkman xonlari qoʻl ostida boʻldi. 1508 y.da Eron sa-faviylari egʻallagan, 1534 y. esa Us-monli turklar davlatiga qoʻshib olindi. 1623 y.da B.ni Eron shohi Abbos I boʻysundirgan. 1638 — 1917 y.larda Usmonli turklar tasarrufida boʻldi. 18-a.da B. Osiyodagi yirik savdo markazlaridai biriga aylandi. 1-jahon urushi davrida B.ni Angliya qoʻshinlari bosib oldi (1917 y. mart), 1920— 21 y.larda Angliyaning mandatli hududi tarkibida. 1921—58 y.lar Iroq qirolligining , 1958 y.dan Iroq Res-publikasining poytaxti.

B. — mamlakatning transportsano-at, savdomoliya markazi. T. y., avtomobil va havo yoʻllarining tuguni. Xalq-aro ahamiyatga ega aeroport bor. Yirik daryo porti (chetga don. xurmo, jup, teri va b. chiqariladi). Mamlakatdagi sanoat korxonalari (asosan toʻqimachilik, koʻnchilik, tikuvchilik va oziq-ovqat) ning 25%i B.da. Metallsozlik, kimyo, sement sanoati, elektrotexnika zavodi bor. Hunarmandchilikda roʻzgʻor asboblari, zargarlik buyumlari, gilam, poyabzal kabi mahsulotlar ishlab chiqariladi. B. yaqini (Dora)da neftni qayta ishlovchi yirik zavod bor. Shaharda koʻplab zamonaviy binolar qurilgan. Shaharning chap sohildagi qismida maʼmuriy muassasalar, parlament, xukumat binolari, oʻng sohilida i. ch. korxonalari va ustaxonalar joylashgan. Dajlaga bir necha yirik koʻprik qurilgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Zubayda maqbarasi (13-a.), Xon Marjon karvonsaroyi (1358 - 59), Abbosiylar saroyi (12 -13-a.lar), Oltin masjid (16-a.) va b. saqlangan.

B.da universitetlar, Fanlar akademiyasi, Nafis sanʼat in-ti (1936), yuridik, savdo, tibbiyot, oʻqituvchilar kollejlari, koʻplab muzeylar, jumladan Iroq muzeyi, Arab osori atiqa muzeyi, ku-tubxonalar bor.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil