Bor (unsur)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Bor(B)
Atom raqami 5
Koʻrinishi Qattiq, moʻrt, yaltiroq-qora nimmetall
Atom xossasi
Atom massasi
(molyar massasi)
10.811 m. a. b. (g/mol)
Atom radiusi 98 pm
Ionlashish energiyasi
(birinchi elektron)
800.2(8.29) kJ/mol (eV)
Elektron konfiguratsiyasi [He] 2s2 2p1
Kimyoviy xossalari
Kovalentlik radiusi 82 pm
Ion radiusi 23 (+3e) pm
Elektrmanfiylik
(Poling boʻyicha)
2.04
Elektrod potensiali
Oksidlanish darajasi 3
Termodinamik xossalari
Zichlik 2.34 g/sm³
Solishtirma issiqlik sigʻimi 1.025 J/(K·mol)
Issiqlik oʻtkazuvchanlik 27.4 Vt/(m·K)
Erish harorati 2573 K
Erish issiqligi 23.60 kJ/mol
Qaynash harorati 3931 K
Qaynash issiqligi 504.5 kJ/mol
Molar hajm 4.6 sm³/mol
Kristall panjarasi
Panjara tuzilishi romboedrik
Panjara davri 8.730 Å
Panjara/atom nisbati 0.576
Debye harorati 1250.00 K

Bor - unsurlar davriy jadvalining 5 unsuri, nimmetall. Bor (lot. Borum), V — Mendeleev davriy sistemasi III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 5, at. m. 10,811. Tabiiy B. ikkita barqaror izotopdan iborat: 10V (19,57 %) va "V(80,43 %). B.ning radioaktiv izotoplari olingan. B.ni birinchi marta J. GeyLyussak va L. Tenar 1808 y.da bor angidridi V2O3 ni metall holdagi kaliy ishtirokida qizdirish usuli bilan olgan. B. yer poʻstining ogʻirlik jihatidan 3YU4 % ini tashkil etadi. Tabiatda erkin holda uchramaydi. Lekin B. birikmalari koʻpincha yer ostidan chiquvchi suvlarda hamda qoldiq jinslar tarkibida, neft suvlarida, dengiz, shoʻr koʻllar, issiq suvlarda, vulqon lavalari va tuproqlarda uchraydi.

B. — rangeiz, kulrang yoki qizil rangli kristall yoxud qora rangli amorf modda. Uning rangi va holati allotropik shakl oʻzgarishiga bogʻliq. B.ning 10 dan ortiq allotropik modifikatsiyalari maʼlum. B. qattiqligi jihatidan barcha moddalar orasida ikkinchi oʻrinda turadi (olmosdan keyin). Uning Moos boʻyicha qattikligi 9,3, mikroqattiqligi esa 30,4 GPa ga teng . Suyuqlanish t-rasi 2075°, qaynash t-rasi 3658°. Elektr tokini yomon oʻtkazadi. B. koʻpgina birikmalarda 3 valentlik boʻlib, kompleks tuzlar hosil qilishga moyil. Amorf hoddagi B. kristall holdagiga nisbatan birmuncha faolroq hisoblanadi. B. kimyoviy reaksiyalarga suyet kirishadi. Tra oshgan sayin uning faolligi orta boradi. Yuqori trada B. kislorod, oltingugurt va galogenlar bilan birikadi. 700° gacha qizdirilganda bor angidridi V2O, ni hosil qiladi. 900° dan yuqorida azot bilan birikib, bor nitrid BN, kumir bilan qizdirilganda bor karbid V4S, metallar bilan esa boridlar beradi. Oddiy sharoitda B. kislotalarda erimaydi, lekin konsentrlangan nitrat kislotada borat kislota (N3VO3) gacha oksidlanadi. Konsentrlangan ishqor erigmalarida astasekin erib, boratlar hosil qiladi. B.ning kompleks birikmalaridan borgidridlar, mas, VGʻ3 bilan NGʻ ning birikishidan hosil boʻladigan fakultetorborid yoki borftorid kislota N[VGʻ4] bilan Na [VGʻ4] ahamiyatli. Elementar B. tabiiy manbalardan bir necha bosqich bilan olinadi. Maye, boratlarni issiq suvda yoki sulfat kislotada parchalab borat kislotaolinadi, uni suvsizlantirib bor angidridi hosil qilinadi. Soʻngra angidridni magniy, natriy, kalsiy, rux, kaliy yoki temir bilan qaytarib qoraqoʻngʻir rangli kukun holidagi B. olinadi va nitrat kislota bilan tozalanadi. Yarimoʻtkazgichlar sanoati uchun kerakli B. galogenidlardan olinadi va h. k.

B. poʻlatlar qattiqligini oshiruvchi qoʻshimcha sifatida, yadro reaktorlarida ishlatiladigan oʻzaklar tayerlashda va b. maqsadlarda ishlatiladi. B.ning koʻpgina birikmalari (mas, borat kislota va uning tuzlari, VGʻ3 va b.) dan sanoatda keng foydalaniladi.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil





Unsurlarning davriy jadvali
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uub Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr