Rux

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Rux(Zn)
Atom raqami 30
Koʻrinishi oq-havorang metall
Atom xossasi
Atom massasi
(molyar massasi)
65.39 m. a. b. (g/mol)
Atom radiusi 138 pm
Ionlashish energiyasi
(birinchi elektron)
905.8(9.39) kJ/mol (eV)
Elektron konfiguratsiyasi [Ar] 3d10 4s2
Kimyoviy xossalari
Kovalentlik radiusi 125 pm
Ion radiusi (+2e) 74 pm
Elektrmanfiylik
(Poling boʻyicha)
1.65
Elektrod potensiali 0
Oksidlanish darajasi 2
Termodinamik xossalari
Zichlik 7.133 g/sm³
Solishtirma issiqlik sigʻimi 0.388 J/(K·mol)
Issiqlik oʻtkazuvchanlik 116 Vt/(m·K)
Erish harorati 692.73 K
Erish issiqligi 7.28 kJ/mol
Qaynash harorati 1180 K
Qaynash issiqligi 114.8 kJ/mol
Molar hajm 9.2 sm³/mol
Kristall panjarasi
Panjara tuzilishi geksagonal
Panjara davri 2.660 Å
Panjara/atom nisbati n/a
Debye harorati 234.00 K

Rux (lot. Zincum), Zn — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 30, at. m. 65,39. R. tabiatda 5 ta barqaror izotop ("Zn, 66Zn, 67Zn, 68Zn, ™Zn)fl aH iborat aralashma holida uchraydi. Eng koʻp tarqalgani MZn (48,89%). R.ning 9 ta sunʼiy radioaktiv izotopidan faqat 65Zn (T1/2=245 kun) ilmiy tekshirish maqsadlari uchun sanoat miqyosida olinadi. Qadimda mis parchasini rux karbonat va koʻmir bilan birga qizdirib jez tayyorlashgan. R. dastlab Hindistonda olingan. R. Yevropada 17-a.da sanoat miqyosida ishlab chiqarila boshlangan. Yer poʻstining massa jihatidan 310~3%ni tashkil qiladi. R.ning muhim minerali sfalerit — aldama pyx ZnS dir. Oltoy, Shim. Kavkaz, AK.Sh, Avstraliya, Polsha va b. mamlakatlarda yirik R. konlari bor.

R. och zangori rangli, kumush kabi yaltiroq metall; nam havoda R.ning sirti oksid parda bilan qoplanadi. R.ning suyuklanish trasi 419,5°; qaynash trasi 907°, zichligi 7,133 g/sm3, R. kimyoviy jihatdan faol metallar jumlasiga kiradi. Kislotalarda yaxshi eriydi; qizdirilsa, ishqorlarda ham eriydi. Yod va oltingugurt bilan xona trasida birikadi. Qizdirilganda R. faol metallmaslar bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi, metallar bilan qotishmalar hosil qiladi. Uning jez Si, 40% Zn), tompak (90% Si,10% Zn), neyzelber (65% Si, 20% va 15% Ni) qotishmalari keng qoʻllanadi.

R. oʻz birikmalarida 2 valentli. Rux oksid ZnO va rux gidroksid Zn(OH)2 amfoter xossaga ega. Rux gidroksid ishqorlar bilan reaksiyaga kirishganida sinkatlar, Mas, K2[Zn(OH)2], kislotalarda erib rux tuzlarini hosil qiladi. Rux pirometallurgiya va gidrometallurgiya usullari bilan olinadi.

Butun dunyoda ishlab chiqariladigan ruxning 40%i poʻlatni korroziyadan saqlash uchun sarflanadi. Rux kukuni yordamida kadmiy, mis va nodir metallar birikmalardan ajratib olinadi. R.dan ishlangan listlar konstruksion material sifatida, shuningdek, quruq elementlarning idishlarini tayyorlashda qoʻllanadi.

Rux birikmalari. Rux oksid, ZnO — ruxning kislorod bilan birikmasi. Oq rangli kristall modda. Zichligi 5,7 g/sm3; 1800° da sublimatsiyalanadi. Suvda oz eriydi; kislotalarda erib tegishli tuzlarni beradi. Amfoter — ishkrrlarda erib sinkatlar hosil kiladi. Tabiatda sinkit (kizil rux rudasi) minerali koʻrinishida uchraydi. Sirlar tayyorlashda, oq boʻyoq, kauchuk, sellyuloza, plastmassa, rezina toʻldirgichlari, tibbiyotda malham va sepma dori sifatida ishlatiladi. Zaharli, uni hidlaganda isitma chiqaradi, bosh ogʻriydi, koʻngil ayniydi va yoʻtal tutadi.

Ruxning 2 ta silikata maʼlum: m ye tasilikat ZnSiO3 — oq rangli geksagonal yoki romb panjarali kristall modda. Suyuklanish trasi 1429°, zichligi 3,52 g/sm3 Orto s i l i kat Zn2Si04 (villemit) — oq rangli geksagonal panjarali kristall modda. Suyukdanish trasi 1510°, zichligi 4,2 g/sm3. Rux silikatlari rux oksidi bilan kvars qumini birga yuqori trada (1350—1400°) kuydirish yoʻli bilan olinadi. Shaffof, boʻgʻiq rangli, maxsus shisha va sirlar i.ch.da qoʻllanadi.

Rux sulfat, ZnSO4 — rangeiz ortoromb panjarali kristall modda; zichligi 3,74 g/sm3. 800—900° da ZnO va SO2 ga ajraladi. Suvdagi eritmalaridan suvli kristallogidrat ZnSO47H2O — rux kuporosi koʻrinishida ajralib chikadi. Viskoza i.ch.da, boʻyoqchilikda, chitlarga gul bosishda, elektrolitik usulda rux metali olishda, mikrooʻgʻit sifatida va tibbiyotda ishlatiladi.

Rux sulfid, ZnS — ruxning oltingugurt bilan birikmasi. 2 ta modifikatsiyasi bor: a — ZnS (sfalerit) — kub panjarali kristall modda. r — ZnS (vyursit) — geksagonal panjarali kristall modda. Suyukdanish trasi 1850° (150 atm bosim ostida), zichligi 3,98—4,092 g/sm3, 1185° da sublimatsiyalanadi. Suvda erimaydi, kislotalarda yaxshi eriydi. Sfalerit rux olishda muhim xom ashyo hisoblanadi. Lyuminoforlar komponenti, bariy sulfat bilan aralashmasi oq boʻyoq — litopon olishda, kadmiy sulfid bilan aralashmasi televizor kineskoplari tayyorlashda ishlatiladi.

Rux xlorid, ZnCl2 — ruxning xlor bilan birikmasi, rangeiz kristall modda. Suyukdanish trasi 318°, qaynash trasi 732°, zichligi 2,91 g/sm3. Suvda yaxshi eriydi. Rux konsentratiga osh tuzini qoʻshib qizdirish, haydash va uni chang holida tutib yigʻish, shuningdek, rux oksidi yoki metall boʻlaklariga xlorid kislota taʼsir ettirish, soʻngra bugʻlatish usullari bilan olinadi. Yogʻochni chirishdan saklashda shimdiriluvchi tarkib sifatida, metallarni payvandlashda (oksid pardalardan tozalashda), pergament i.ch.da qoʻllanadi.

Adabiyot[tahrir]

  • Rahimov X.R., Anorganik ximiya, T., 1984; Parpiyev N.A., Rahimov X. R., Muftaxov A. G., Anorganik kimyo, T., 2003.

Rustam Maʼrupov.[1]

Rux - unsurlar davriy jadvalining 30 unsuri, metall.

Unsurlarning davriy jadvali
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uub Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil