Berilliy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Berilliy / Beryllium (Be)
Atom raqami 4
Koʻrinishi kul rang, qattiq, moʻrt metall
Atom xossasi
Atom massasi
(molyar massasi)
9,01218 m. a. b. (g/mol)
Atom radiusi 112 pm
Ionlashish energiyasi
(birinchi elektron)
898,8 (9,32) kJ/mol (eV)
Elektron konfiguratsiyasi [He] 2s2
Kimyoviy xossalari
Kovalentlik radiusi 90 pm
Ion radiusi 35 (+2e) pm
Elektrmanfiylik
(Poling boʻyicha)
1.57
Elektrod potensiali −1,69 В
Oksidlanish darajasi 2
Termodinamik xossalari
Zichlik 1,848 g/sm³
Solishtirma issiqlik sigʻimi 1,824 J/(K·mol)
Issiqlik oʻtkazuvchanlik 201 Vt/(m·K)
Erish harorati 1 551 K
Erish issiqligi 12,21 kJ/mol
Qaynash harorati 3 243 K
Qaynash issiqligi 309 kJ/mol
Molar hajm 5,0 sm³/mol
Kristall panjarasi
Panjara tuzilishi geksagonal
Panjara davri 2,290 Å
Panjara/atom nisbati 1,567
Debye harorati 1 000,00 K

Berilliy (Beryllium), Be— kimyoviy element. Mendeleev da vri i sistemasining II guruhiga mansub, tartib rakami 4, atom m. 9,012; kumushdek oq, yengil va qattiq metall. Tabiatda bitta barqaror izotop ‘Be holida uchraydi. Fransuz kimyogari L. Voklen 1798 i.da berill mineralidan ajratib olingan oksidi VeO shaklida topgan (B.ning nomi ham shundan olingan). F. Vyoler bilan A. Byussi 1828 y.da bir-biridan mustaqil holda metall B.ni birinchi marta sof xolda olgan. B.ning yer poʻstidagm oʻrtacha miqdori ogʻirlik jihatdan 610~ 4% ga teng . Dengiz va okean suvlarida esa 610~4~7 mgGʻl ni tashkil etadi. B.ning 54 ta minerali maʼlum. Ulardan berillning amaliy ahamiyati katta, fenakit, gelvin, xrizoberill, bertranditning istiqboli porlokdir.

B. berilliy xloridni elektrolizlab olinadi. B.ning ikki (a va (1) shakl oʻzgarishi maʼlum. a va (5 B. 1277° trada bir-biriga aylanadi. B. geksagonal sistemada kristallanadi.

B.ning zichligi 1816 kg/m3, suyuqlanish t-rasi 1287°, qaynash t-rasi 247G. Poling buyicha elektr manfiyligi 1,5; atom radiusi 0.113 nm; ion radiusi Ve2Q 0,030 nm, koordinatsion soni 3 ga teng . Havoda sirti himoyalovchi VeO pardasi bilan qoplanishi tufayli B. oksidlanmaydi. 800° dan yuqori trada qizdirilganda tez oksidlanadi. Amfoterligi bilan II guruhning boshqa mstallaridan farqqiladi. B. suyultirilgan kislota va ishqorlarda eriydi, shu jihatdan alyuminnyga uxshaydi. B. ishqorlarning suvdagi eritmalarida eriganda, berillatlar (mas, Na,BeO2) hosil boʻladi. Yuqori trada aksari metallar bilan oʻzaro taʼsir etib, berillidlarni hosil qiladi.

B. f-torid VeQ ishqoriy metallar f-toridlari va ammoniy f-torid taʼsirida sanoat uchun katta ahamnyatga ega boʻlgan f-torberillatlar (mas, Na,BeF4)HH hosil qiladi. B.ning changi va uchuvchan birikmalari juda zaharli. B. samolyotsozlik, raketa va yadro texnikasida, elektrotexnikada rentgen trubkalari tayerlashda mis, nikel, xrom, alyuminiy hamda temir qotishmalariga qoʻshimcha sifatida qoʻllaniladi. B.dan neytronlar maibai sifatida foydalaniladi. B.ning tuzlari yorugʻlik texnikasida ishlatiladigan lyuminofor moddalar tarkibiga qoʻshiladi.[1]

Berilliy - unsurlar davriy jadvalining 4-unsuri, metall.

Unsurlarning davriy jadvali
H He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Uub Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo
* La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil