Inert gazlar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Inert gazlar (lot. iners — faoliyatsiz), asl gazlar, nodir gazlar — Mendeleyev davriy sistemasining O guruhiga mansub kimyoviy elementlar: geliy Ne (at. raqami 2), neon Ne (10), argon Ag (18), kripton Kg (36), ksenon Xe (54) va radon Rn (86). Bulardan fakat radon radiofaol element, barqaror izotopi yoʻq. I. g . atomlarining tashki elektron kavati (geliyda 2 ta, qolgan I. g . da 8 ta elektron bor) mustahkamligidan ular kimyoviy jihatdan nihoyatda sust (I. g . nomi shundan olingan). 1868 y. da fransuz J. Jansen va ingliz N. Lokyer kuyosh spektridan birinchi inert gaz — geliyni topishgan. 1892—1908 y. da boshqa I. g . kashf qilindi. I. g . ning molekulalari bir atomli. Barcha I. g . rangsiz va xidsiz boʻladi. I. g . havoda (1 m3 havoda 9,4 l), suvda, baʼzi mineral va tof jinslarida bor. Geliy yer osti gazlari va mineral manbalar gazlari tarkibida uchraydi. Radon uran va radiyning radioaktiv preparatlaridan, boshqa I. g . esa havodan ajratib olinadi. Tashki elektron qavati toʻla (8 ta elektron) boʻlgani uchun I. g . ni qattiq yoki suyuk holatda olish juda qiyin. Uzoq vaqtgacha I. g . ning birikmalarini olish mumkin boʻlmadi. 1962 y. da kanadalik olim N. Barlett Xe bilan PtF3 birikmasini sintez qshtib, I. g . kimyoviy reaksiyalarga mutlaqo kirishmaydi, degan fikrlarga chek qoʻydi. Hoz. vaqtda I. g . ning juda koʻp kimyoviy birikmalari olingan. Birikmalardagi I. g . ning oksidlanish darajalari +1, +2, +4, +6 va +8 ga teng . I. g .ftor, ftorli birikmalar bilan birika oladi. Ularning oksidlari (XeO3, XeO4), oksigalogenidlari olingan. Geliydan tash-kari barcha I. g . suv va fenol bilan birikmalar hosil kila oladi. Radio va elektronika sanoatida, shuningdek, lyuminessent va axborot lampalarini, havo sharlarini toʻldirishda ishlatiladi.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil