Ashxobod

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Poytaxt
Ashxobod
turkm. Aşgabat‎‎ 330px
Mamlakat Turkmaniston
Koordinatalari 37°57′0″N 58°23′0″E / 37.95000°N 58.38333°E / 37.95000; 58.38333Koordinatalari: 37°57′0″N 58°23′0″E / 37.95000°N 58.38333°E / 37.95000; 58.38333
Ichki boʻlinishi 5 etrap
Hokim Rerjepgeldi Melyavich Nurmammedov[1]
Asos solingan 1881
Avvalgi nomlari 1919-yilgacha — Asxabad,
1919-1927 yillari — Poltoratsk
Maydoni 470 km²
Markazi balandligi 429 m
Aholisi 947 221[2] 
Milliy tarkibi turkmanlar (77 %)
ruslar, oʻzbeklar, armanlar (23 %)
Vaqt mintaqasi UTC+5
Pochta indekslari 744000 — 744040
Rasmiy sayti http://ashgabat.gov.tm/ (rus.)
Ashxobod (Turkmaniston)
Ashxobod  turkm. Aşgabat‎‎ 330px

Ashxobod (turkmancha Aşgabat; arab.— oshiq va fors— obod; 1919-yilgacha Asxobod, 1927-yilgacha Poltorask) — shahar, Turkmaniston poytaxti (1924-yil okt.dan). Kopetdogʻ tizmasining shim. etaklarida, Axal vohasida. Xalqaro temir yoʻl oʻtgan. Havo yoʻllari xalqaro ahamiyatga ega. Ashxobod yaqinidan Qoraqum kanali oʻtadi. Aholisi 712 000 kishi (2001). Turkmaniston aholisining 12,7 % shu shaharda istiqomat qilishadi[3].

Tarixi[tahrir]

Ashxobod oʻrnida qadimda karvon yoʻli ustida joylashgan manzilgohlar boʻlgan. Ashxobod 1881-yil qadimgi Asxobod qishlogʻi oʻrnida Rossiya mustamlakachi qoʻshinlarining harbiy istehkomi sifatida vujudga kelgan. Keyinroq Zakaspiy viloyatining maʼmuriy markazi. Ashxobodning vujudga kelishida uning muhim karvon yoʻllari ustida joylashganligi katta rol oʻynagan. 1885-yil Asxobod — Kaspiy va 1899-yil Asxobod — Toshkent temir yoʻl liniyalarining qurilishi Ashxobodda sanoatning rivojlanishiga olib keldi. 1917-yil dekabr da Ashxobodda hokimiyatni bolsheviklar egallab, shoʻrolar hokimiyatini oʻrnatdi. 1918-yil 17-iyunda bolsheviklar rejimiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon shoʻrolar tomonidan shafqatsiz bostirildi. 1918-yil I —12 iyulda Ashxobodda hokimiyat eserlar (oq gvardiyachilar) qoʻliga oʻtdi. 1919 yil 9 iyulda shaharni yana bolsheviklar egallab oldi. 1924-yil gacha Ashxobod Turkiston ASSR-ning viloyat markazi. 1924-yil 27-okt.dan Turkmaniston poytaxti va 1927-yildan Ashxobod nomini oldi. 1948-yilgi Ashxobod zilzilasida shahar butunlay vayron boʻldi.

Ijtimoiy soha[tahrir]

Teleminora

Ashxobod— yirik sanoat, maʼmuriy va madaniyat markazi. Yetakchi sanoat tarmoqlari — mashinasozlik va metallsozlik. Shuningdek kimyo-farmasevtika, oyna, engil (ip-gazlama, ipak, poyabzal, gilam toʻqish va b.), oziq-ovqat (goʻsht, vino, un, tamaki) sanoati rivojlangan. Matbuot uyi, kinofabrika bor[4].

Ashxobod — muhim madaniyat markazi. Turkmaniston Fanlar Akademiyasi, 8 oliy oʻquv yurti (shu jumladan Turkmaniston universiteti), 4 teatr (shu jumladan, Turkmaniston opera va balet teatri), tasviriy sanʼat muzeyi, tarix muzeyi, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi (1881-yilda asos solingan), „Niso“ tarix-madaniyat qoʻriqxonasi mavjud. Ashxobodda „Turkmaniston“, „Ilm“ nashriyotlari, radio va televidenie, telemarkaz, Turkmaniston telegraf agentligi bor. Turkman va rus tillarida gazeta va jurnallar nashr etiladi. 1968-yildan „Ashxobod oqshomi“ shahar gazetasi nashr etiladi.

Ashxabatdagi elita uylar

20-asr boshida shaharda toʻgʻri burchakli kesishgan koʻchalar bilan birga radial yoʻnalishli koʻchalar ham boʻlgan; uylar asosan paxsadan qurilgan. Keyingi vaqtlarda shahar kengaydi va zamonaviy uylar qad koʻtardi. 1948-yilgi zil-ziladan keyin Ashxobod butunlay qayta tiklandi. Koʻp qavatli zilzilabardosh turar joy va jamoat binolari qurildi. 50—90-yillarda bunyod etilgan inshootlar orasida Hukumat uyi binosi, Turkmaniston Fanlar Akademiyasi majmuasi, Mulla Nafas nomidagi Akademik drama teatri, qishloq xoʻjalik instituti, universitet, tasviriy sanʼat muzeyi, „Tinchlik“ kinokonsert zali, markaziy maydondagi Davlat kutubxonasi binosi, „Ashxobod“, „Inturist“ va b. mehmonxonalar bor. 1941 — 45 yillardagi urushda halok boʻlgan jangchilarga yodgorlik oʻrnatilgan. 1991 yildan keyin poytaxtda sharq meʼmoriy uslubi bilan uygʻunlashgan holda koʻplab yangi binolar, jumladan prezident saroyi va b. bunyod etildi[5].

Ashxoboddan 39 km narida, Kopetdogʻning shim.-sharqiy yon bagʻirlarida Feruza kurort shaharchasi joylashgan.

Iqlimi[tahrir]

  • Yillik oʻrtacha harorati — +16,7C°
  • Shamolning yillik oʻrtacha tezligi — 1,6 m/s

Teatrlari[tahrir]

  • Buyuk Saparmurat Turkmanboshi nomidagi Turkmaniston asosiy drama teatri
  • Molanepesa nomli turkman Drama teatri
  • Alp Arslan nomli turkman yoshlar milliy teatri
  • Turkman Davlat qoʻgʻirchoq teatri
  • A.S.Pushkin nomli davlat rus teatri
  • Turkmaniston Davlat tsirki

Hamdoʻst shaharlar[tahrir]

Manbalar[tahrir]

Havololar[tahrir]