Fors tili

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Fors tili, forsiy — xindevropa tillari oilasidagi eroniy tillar guruhining jan.gʻarbiy tarmogʻiga mansub til; asosan, Eronda (Eron Islom Respublikasining rasmiy tili hamda millatlararo aloqa tili), shuningdek, Afgʻoniston, Pokiston, Hindiston, Iroq, Birlashgan Arab Amirliklari, AQShda, Kavkazorti va Oʻrta Osiyo respublikalarida ("eroniy" deb ataladi) tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni, oʻtgan asr oxirlaridagi maʼlumotlarga koʻra, 26 mln. kishidan ortiq. F.t. tarixida 3 davr farqlanadi: qad., oʻrta va yangi. Xoz. F.t. tojik hamda Afgʻonistondagi dari (forsi kobuliy) tillari bilan birgalikda qad. fors (axomaniylar sulolasi shohlarining mil. av. 6—4-a.larga mansub mixxat yodgorliklaridan maʼlum), oʻrta fors (mil. 3—7-a.lar yodgorliklari) va mumtoz yangi fors (9— 14-a.lar yodgorliklari) davrlarining genetik vorisi hisoblanadi. F.t. oʻrta asrlarda Ozarbayjon va Hindistonda ham adabiy til sifatida qoʻllangan.

F.t.ning koʻplab lahja va shevalari boʻlib, tehron lahjasi ularning eng asosiysi va eng koʻp oʻrganilganidir. Bu lahja hozirgi adabiy F.t.ga asos boʻlgan. Fonetik xususiyatlari: 6 ta monoftong , 2 ta diftong , 22 ta undosh fonema mavjud. Chuqur til orqa va boʻgʻiz undoshlari bor, urgʻu, odatda, oxirgi boʻgʻinga tushadi. Morfologik qurilishi analitik xususiyatga ega, kelishik va jins kabi grammatik kategoriyalar mavjud emas. Otlar son, aniklik va noaniklik kategoriyalariga, feʼllar shaxs, zamon, nisbat va mayl kategoriyalariga ega. Feʼl yagona tuslanish turiga ega va tuzilishiga koʻra sodda va qoʻshma feʼllarga ajraladi. Gapdagi soʻzlar aloqasida izofali tuzilmalar keng kullanadi. Kesim, asosan, ran oxirida, ega esa ran boshida, aniqlovchi aniqlanmishdan keyin keladi. Leksikasining asosini sof eroniy soʻzlar tashkil etadi, lekin arabcha oʻzlashmalar ham juda koʻp (barcha leksikaning 50% igacha), shuningdek, turk, fransuz, ingliz va b. tillardan kirgan soʻzlar ham bor.

F.t. qad. yozuv anʼanalariga ega, unda boy adabiyot mavjud. Dastlabki yodgorliklari 9-a.ning 1-yarmiga mansub. Yozuvi arab alifbosi asosida, unga fors tiliga xos tovushlarni ifodalovchi 4 xarf qoʻshilgan holda shakllantirilgan.

Adabiyot[tahrir]

  • Rubinchik Yu. A., Sovremenniy persidskiy yazik, M., 1960; Peysikov L. S, Leksikologiya sovremennogo persidskogo yazika, M„ 1975.

Anvar Ismoilov.


Havolalar[tahrir]