Mirzo Ulugʻbek

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Mirzo Ulugʻbek
Mirzo Ulugʻbek sharafiga pochta markasi
Mirzo Ulugʻbek sharafiga pochta markasi
Tavalludi 22-mart, 1394-yil(1394-03-22)
Sultoniya, Eron
Vafoti 27-oktabr, 1449-yil(1449-10-27)
(55 yoshda)
Samarqand yaqinida
Istiqomat joylari Koʻk Saroy, Samarqand
Millati turkiy
Sohasi Siyosat, astronomiya, matematika
Mashhur ishlari Ziji jadidi Koʻragoniy, sferik geometriya, trigonometriya

Mirzo (keyinchalik Sulton) Muhammad ibn Shohruh ibn Temur Ulugʻbek Koʻragon — Temuriylar davlatining hukmdori, Shohruhning oʻgʻli. Buyuk astronom (Yulduzbilimchisi) va matematik boʻlgan.

Ulug’bek 1411nchi yildan 1449nchi yilgacha bugungi O’zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Qirgʻiziston, Gunay Qozogʻiston, Eron va Afgʻoniston Turkistonida qirollik qilgan.

Shaxsiyati[tahrir]

Mirzo Ulugʻbek o’n beshinchi asrning nobig’asi, Amir Temurning sevimli nabirasi va Shohrux Mirzoning oʻgʻli boʻlib, asl ismi Muhammad Taragʻaydir. Yoshligidan uni „Ulugʻ bek“ deya izzat qilishgan va yosh shahzoda keyinchalik ayni shu nom bilan mashhur boʻlgan. Xat-savod, diniy va dunyoviy ilmlarning asoslari yosh Muhammad Taragʻayga begona emas edi. U Buyuk Yulduzbilimchisi va riyozidon boʻlgan, Qur'on karimni yoddan bilgan. Ulugʻbekning onasi Gavharshod begim boʻlsa ham, Temur saroyida hukm surgan anʼanaga ko‘ra shahzoda sohibqironning katta xotini Saroymulk xonim tarbiyasiga topshiriladi. 3-4 yoshlaridayoq shayx Orif Ozariy unga murabbiy qilib tayinlanadi.

U yoshligini ko’pincha o’rtasharq va hindistonda o’tkazgan bo’lib Amir Temur o’limidan keyin Samarqand ya’ni Koshgʻarli Mahmudga ko’ra Samizkentda yerlashgan. Keyinchalik Otasi Shohrux Mirzo Herotni o’zdavlatining boshkenti tayinlagach, o’n-olti yoshlik Ulug’bek 1409nchi yilda Samarqand boshchisi bo’lib, 1411nchi yilda esa Movarounnahr khonliklarining erkin hukumdori bo’lgan.

Hukmdorlik yillari[tahrir]

Temur vafotidan soʻng temuriylar o‘rtasida hokimiyat uchun jang avj oldi. Kurashlar natijasida Xuroson va Movarounnahrda ikki mustaqil davlat yuzaga keldi. 1409-yilda Ulug‘bek markazi Samarqand bo‘lgan Movarounnahrga hukmdor boʻldi. Ulug‘bek bobosi kabi harbiy yurishlar qilmadi. 1425-yilda Shermuhammadxonni yengib, 1427-yilda Baroqxondan magʻlub boʻlgach, 20 yil mobaynida harbiy yurish amalga oshirmadi.

Meʼmorchilik ishlari[tahrir]

Mirzo Ulugʻbek davrida Samarqand gullab-yashnadi. Uning farmoyishi bilan 1417-yilda Buxoroda, 1420-yilda Samarqandda va 1433-yilda Gʻijduvonda madrasalar barpo etildi. Marv shahrida xayriya muassasalari qurildi. Bibixonim masjidi, Amir Temur maqbarasi, Shohi Zinda ansambli qurilishlari nihoyasiga yetkazildi. Shuningdek, Ulugʻbek karvon-saroy, tim, chorsu, hammom kabi talay jamoat binolari ham barpo ettirgan. Samarqanddagi XV asr meʼmorchiligining nodir namunalaridan biri Ulug‘bek rasadxonasidir. Bu inshoot Ulugʻbek farmoyishi bilan 1428-1429-yillarda Koʻhak tepaligida bunyod etilgan.

Ilmiy-madaniy merosi[tahrir]

Ulugʻbek ilm-fan olamida buyuk astronom sifatida mashhur. Bu borada u amalga oshirgan eng buyuk ish Ziji jadidi Koʻragoniy deb nomlangan astronomik jadval sanaladi. Ulug‘bek tibbiyot va musiqa bilan qiziqqan, sheʼrlar ham yozgan. Alisher Navoiyning „Majolis un-nafois“ asarida uning sheʼrlaridan namunalar keltirilgan. Olimdan bizga 4 ta asar meros qolgan: 1) „Ziji jadidi Koʻragoniy“ — astronomiyaga oid; 2) „Bir daraja sinusini aniqlash haqida risola“ — matematikaga oid; 3) „Risolayi Ulug‘bek“ — yulduzlarga bag‘ishlangan; 4) „Tarixi arba’ ulus“ (To‘rt ulus tarixi) — tarixga oid.

Astronomiya (Yulduzlarbilimi)[tahrir]

U 1437nchi yilda 994 yulduz to’plamini ziji sultoni asarida tartib berganki shupaitlarga ham yulduzlarbilimi sohasida dunyoning eng buyuk asarlaridan biri sanaladi. Ushbu asar 1665nchi yilda Oxfordda Thomas Hyde tamonidan, 1843nchi Fransiya Bailly tamonidan va 1917nchi yilda Edward Ball Knobel tamonidan yangidan bezab bosilgan.

Ulug’bek undan keyin ber yilni 365 kun, 5 soat, 49 daqiqa va 15 sonya deb belgilagan, ushbu belgilamasiga faqatgina 25 sonya xato qelgan ekan. Undan boshqa Ulug’bek yer yuzini o’rtalik kajligini 23.52 daraja deb belgilaganki yuzyillar bo’yicha eng to’ghri va anaq o’lcham deb topilgan[1].

matematika[tahrir]

Uchburchaklar bilimida esa Ulug’bek soyn va tanjont qimatlarini sekkiz onlik kesr ya sekkiz khona a’shoryagacha aniq belgilagan.

Ulugʻbek davrida ko‘pgina asarlar arab va fors tilidan eski o‘zbek tiliga tarjima qilingan. U tashkil etgan boy kutubxonada 15000 dan ortiq kitob boʻlgan.

O'limi[tahrir]

Otasi Shohrux Mirzo o’limidan keyin Ulug’bek Balxda yurish qildi chunki Mirzo Alauddaulah Boysunqur Mirzo o’ghli Hirotdagi Temuriylar qerolligida d’avogarlik qilgan edi. Murg’obda bolib o’tgan ushbu to’qnashuvda Ulug’bek g’olib bo’lib Herot tamon harakat qildi amo Alauddaulaning akasi Mirzo Abul Qosim Babur bilan bo’lgan to’qnashuvda mag’lubiatga uchrashib, Balkhga qaitib kelgach o’z o’g’li Abdullatifni qiyomiga uchrashib va ekki yil o’rtasida, 1449 yilda okto’barning 27nchisida ya’ni 55 yoshida Samarqand yaqinida o’ldirilda[2]. Ulug’bekning yaqinlaridan biri Abdulloh, uni Samarqandning Amir Temur maqbarasi zioratgohida keltirgan.

1830nchi yilda olmon yulduzbilari Johann Heinrich von Mädler oyda bor bolgan craterlarning birini Ulug’bek otiga musammo qildi.

Izohlar[tahrir]

  1. Hugh Thurston, Early Astronomy, (New York: Springer-Verlag), p. 194, ISBN 0-387-94107-X
  2. Stevens, John. The history of Persia. Containing, the lives and memorable actions of its kings from the first erecting of that monarchy to this time; an exact Description of all its Dominions; a curious Account of India, China, Tartary, Kermon, Arabia, Nixabur, and the Islands of Ceylon and Timor; as also of all Cities occasionally mention'd, as Schiras, Samarkand, Bokara, &c. Manners and Customs of those People, Persian Worshippers of Fire; Plants, Beasts, Product, and Trade. With many instructive and pleasant digressions, being remarkable Stories or Passages, occasionally occurring, as Strange Burials; Burning of the Dead; Liquors of several Countries; Hunting; Fishing; Practice of Physick; famous Physicians in the East; Actions of Tamerlan, &c. To which is added, an abridgment of the lives of the kings of Harmuz, or Ormuz. The Persian history written in Arabick, by Mirkond, a famous Eastern Author that of Ormuz, by Torunxa, King of that Island, both of them translated into Spanish, by Antony Teixeira, who liv'd several Years in Persia and India; and now render'd into English

Havolalar[tahrir]

Temuriylar sulolasi

Movаrounnahr
Amir Temur (1370 - 1405)
Shohruh (1405 - 1447)
Mirzo Ulugʻbek (1447 - 1449)
Bobur (1449 - 1457)
Maxmud (1457 - 1459)
Abu Said (1459 - 1469)
Yadig`or Mohammad (1469 - 1470)
Husayn Boyqaro (1470 - 1506)
Badi O`z-Zamon (1506)