Varshava

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Varshava
shahar
polyakcha: Warszawa
Panorama siekierkowski.jpg
Pałac Na Wyspie w Warszawie, widok na elewację południową.jpg
Poland-00808 - Castle Square (31215382745).jpg
Warszawa, ul. Nowy Świat 72-74 20170517 004.jpg
Warszawa, Rynek Starego Miasta 42-34 20170518 001.jpg
Warszawa, ul. Krakowskie Przedmieście 87, 89 20170516 003.jpg
Warszawa, ul. Senatorska 10 20170516 001.jpg
Wilanów Palace.jpg
{{{rasmiy_nomi}}}ning bayrogʻi
Bayroq
{{{rasmiy_nomi}}}ning rasmiy gerbi
Gerb
52°13′48″N 21°0′40″E / 52.23000°N 21.01111°E / 52.23000; 21.01111 G OKoordinatalari: 52°13′48″N 21°0′40″E / 52.23000°N 21.01111°E / 52.23000; 21.01111 G O
Mamlakat Polsha
Voevodlik Mazov voevodligi
Hukumat
 • Shahar prezidenti Rafal Tshakovskiy
Qachondan beri shahar 1300-yil
Maydon 517[1] km2 (200 mi²)
Dengiz satxidan 103 m
Iqlim turi yumshoq kontinental
Rasmiy til(lar)i polyak
Aholisi
 (2020-yil)
1 792 692[2]
Zichligi 3467 kishi/km2
Milliy tarkib polyaklar
Konfessiyaviy tarkib katolik, provaslav, yahudiy
Etnoxoronim varshavalik, varshavalkklar
Vaqt mintaqasi UTC+1, yozda UTC+2
Telefon kodi +48 22
Pochta indeks(lar)i 00-001 - 04-999
Avtomobil kodi WA, WB, WD, WE, WF,
WH, WI, WJ, WK, WN,
WT, WU, WW, WX, WY
Varshava xaritada
Varshava
Varshava

Varshava (polyakcha: Warszawa [varˈʂava]) — Polsha Respublikasining poytaxti, Varshava voyevodaligining maʼmuriy markazi. Mamlakatning eng katta shahri, siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ilmiy markazi. Visla daryosining har ikki sohilida joylashgan. Iqlimi moʻtadil kontinental, oʻrtacha yillik yogʻin 558 mm; yanvarning oʻrtacha temperaturasi —3,5°, iyulniki 19°. Aholisi 1,79 mln. kishi (2019). Shahar 18 ta maʼmuriy rayonga boʻlingan. Fayl:Warszawa.ogg 

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Varshava tarixiy manbalarda 13-asrdan boshlab tilga olinadi. 15—16-asrlarda Mazoveskiy knyazligi, 16-asr oxiri — 19-asr boshigacha butun Polsha poytaxti, 1807—13 yillar Varshava knyazligi, Vena kongressi (1814—15) qaroriga muvofiq, Varshava Rossiya tarkibiga kirgan Polsha qirolligining poytaxti. 19-asr oxiridan yirik sanoat shahri. 1915—18-yillarda Varshavani Germaniya qoʻshinlari bosib oldi. 1918-yil kuzidan mustaqil Polsha davlatining poytaxti. 1939-yil sentabrda Varshavani nemis qoʻshinlari egalladi. 1945-yil 17-yanvarda Varshava ulardan ozod qilindi. Oʻsha vaqtdan boshlab, shaharni tiklash ishlari boshlanib ketdi. Qayta tiklash ishlarining butun dunyo miqyosidagi ramzi sifatida Varshavaga jahon Faxriy mukofoti berilgan (1950). 1955-yilda Varshavada «Varshava shartnomasi» imzolandi.

Yangi davr[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ikkinchi jahon urushidan keyin shahar qayta tiklandi. Biroq, shaharning eng qadimgi qismi, yaʼni eski shahar, yangi shahar va Qirollik saroyi, shuningdek, unutilmas va meʼmoriy jihatdan qimmatbaho buyumlar tarixiy jihatdan qayta tiklandi, garchi ular har doim ham asl shaklida boʻlmasa ham. Misol uchun, eski shaharda ehtiyotkorlik bilan tiklangan jabhalar orqasida 1939-yilgacha boʻlgan tarixiy oʻtmishdoshlariga qaraganda butunlay boshqacha tartib va uskunalar bilan urushdan keyingi davr mezonlariga koʻra zamonaviy uylar yashiringan.

Iqtisod[tahrir | manbasini tahrirlash]

Varshavaning Polsha YIM dagi ulushi — 15 % ni tashkil qiladi. Ishsizlik — 1,8 % (2008).

Sanoat[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mashinasozlik va metallsozlik (avto qurilish, elektrotexnika va boshqa), metallurgiya, kimyo, poligrafiya, tikuvchilik va oziqovqat sanoati tarmoqlari rivojlangan.

Ta'lim[tahrir | manbasini tahrirlash]

Varshavada 15 oliy oʻquv yurti, jumladan universitet (1918-yildan), politexnika instituti (1915), iqtisod va qishloq xoʻjaligi oliy oʻquv maktabi konservatoriya, Polsha fanlar akademiyasi, tibbiyot, nafis sanʼat va jismoniy tarbiya akademiyalari mavjud boʻlib, ular quyidagilardir:

  • Varshava universiteti (Uniwersytet Warszawski)
  • Varshava politexnika instituti (Politechnika Warszawska)
  • Ijtimoiy psixologiya va gumanitar Fanlar universiteti (SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny)
  • Iqtisodiyot Varshava maktabi (Szkoła Główna Handlowa)
  • Qishloq xoʻjaligi Oliy maktabi (Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego)
  • Varshava tibbiyot akademiyasi (Akademiya Medyczna W warszawie)
  • Frederik Chopin Musiqa Akademiyasi (Akademiya Muzyczna im. Fryderyka Chopina)
  • Aleksandr Zelverovich nomidagi teatr akademiyasi (Akademiya Teatralna im. Aleksandr Zelwerowicza)
  • S. Vyshinskiy nomidagi kardinal universiteti bilan. (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego)
  • Harbiy texnika akademiyasi (Wojskowa Akademiya Techniczna)
  • Harbiy sanʼat Akademiyasi (Akademiya Sztuki Wojennej)
  • Jismoniy tarbiya Akademiyasi (Akademiya Wychowania Fizycznego w Warszawie)

Umuman olganda, shaharda yarim millionga yaqin oʻquvchi (shahar aholisining 29%, 2002-yil boʻyicha), ulardan 255 000 — dan koʻprogʻi oliy oʻquv yurtlari talabalari hisoblanadi.

Transport[tahrir | manbasini tahrirlash]

Varshavadagi elektrobus

Varshava shahrining ichki jamoat transporti koʻplab avtobus marshrutlari, uch oʻnlab chiziqlardan tashkil topgan tramvay tarmogʻi va metro tizimilaridan iborat. Sayohat chiptamatda yoki transportning oʻzida sotib olinishi mumkin boʻlgan chiptalar boʻyicha amalga oshiriladi (haydovchilar chiptalarni sotmaydi); barcha chiptalar universaldir, transport turlari boʻyicha boʻlinishlar yoʻq.

Shaharda Polshaning eng yirik xalqaro aeroporti (Frederik Chopin nomidagi Varshava aeroporti), Varshava/Modlin aeroporti (markazdan 49 kilometr shimolda) va ikkita temir yoʻl stantsiyasi mavjud.

Madaniyat[tahrir | manbasini tahrirlash]

Koʻplab kutubxona, 20 dan ziyod muzey, teatrlardan Katta teatr, Xalq teatri mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan gotika uslubidagi Yan sobori (14-asr), Qasr maydonidagi (1643) Sigizmund III ustunlari (1644), Krasinskiylarning sobiq saroyi (17-asr), Vilyanuv (17-asr) va Lazenki (18-asr) bogʻ saroy ansambllari va boshqa saqlangan.[3]

Sport[tahrir | manbasini tahrirlash]

Futbol klublari[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • «Legiya» (Legia Warszawa) — Varshava futbol jamoasi, Polsha oliy ligasida (Extraclass) ishtirok etadi. 1916-yilda tashkil etilgan. Polsha Chempioni: 1955, 1956, 1969, 1970, 1994, 1995, 2002, 2006, 2013, 2014, 2016, 2017. Polsha kubogi sohibi: 1955, 1956, 1964, 1966, 1973, 1980, 1981, 1989, 1990, 1995, 1996, 1997, 2008, 2011, 2012, 2013. Polsha Superkubogi egasi: 1989, 1994, 1997, 2008.
  • «Poloniya» (Polonia Warszawa) — Varshava futbol jamoasi, 2012/2013, keyin moliyaviy muammolar toʻrtinchi ligasi koʻchib oʻtishga majbur boʻldi qadar oliy Polsha ligasi (Extraclass) amalga. 1911-yilda tashkil etilgan. Polsha Chempioni: 1948, 2000. Polsha kubogi sohibi: 1952, 2001. Polsha Superkubogi egasi: 2000.
  • «Gvardiya» - Varshava futbol klubi. 1948-yilda tashkil etilgan. Polsha 1957 chempionatining kumush medali sohibi, 1959 va 1973 Polsha chempionatining bronza medali sohibi, 1954 Polsha Kubogi gʻolibi, 1974 Polsha Kubogi finalchisi va chempionlar Kubogi birinchi oʻyini ishtirokchisi. 2013 / 2014 mavsumida Polshaning futbol boʻyicha yettinchi ligasi A guruhida oʻynaydi.

Sport inshoatlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

1955-2007-yillarda faoliyat koʻrsatgan Varshavadagi eng yirik stadion boʻlgan «Oʻn yillik» stadioni buzib tashlanib, uning oʻrnida 2011-yilda ochilgan Milliy stadion (2012-yilgi futbol boʻyicha Yevropa chempionatiga tayyorgarlik koʻrish maqsadida qurilgan) qurilgan. U oʻz bagʻriga 59 520 tomoshabinni sigʻdira oladi.

Bundan tashqari, «Poloniya» stadioni, "Poloniya" (Polonia Varshava)ning uy arenasi, sigʻimi 7150 oʻrinli, shuningdek, "Legia" (Legia Varshava) jamoasining uy stadioni boʻlmish - «Pepsi Arena» (2011-yilgacha-Polsha armiyasi stadioni) 31 103 tomashabinga moʻjallangan.

Varshavada, shuningdek, ippodrom, bir nechta yopiq konki maydonlari, Stegniy konkida uchish yoʻli, yil davomida ishlaydigan oʻnlab basseynlar, tennis kortlari, yuzlab kichik va yirik sport maydonchalari mavjud.

Iqlimi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Varshava iqlimi oʻrta kontinental boʻlib, yumshoq qish hamda issiq va nam yoz bilan oʻtadi. Oʻrtacha qish harorati +2 °C dan-5 °C gacha, yoz esa +15 °C dan +20 °C gacha boʻladi. Varshava iqlimi oʻrta belbogʻda joylashgan shaharlar orasida eng qulay hisoblanib, kamdan-kam hollarda yuqori issiqlik harorat +30 °C boʻladi va qisqa davom etadi, -15 °C past sovuq havo kamdan-kam hollarda kuzatiladi. Kuz uzoq va issiq, bahor esa asta-sekinlik bilan keladi.

Varshava (norma 1981-2010) iqlimi
Koʻrsatkich Yan Fev Mart Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal, °C 13,0 17,0 22,0 30,4 32,8 35,1 35,9 36,0 31,1 25,0 19,2 15,0 36,0
Oʻrtacha maksimal, °C 0,6 1,9 6,6 13,6 19,5 21,9 24,4 23,9 18,4 12,7 5,9 1,6 12,6
Oʻrtacha harorat, °C −1,8 −0,6 2,8 8,7 14,2 17,0 19,2 18,3 13,5 8,5 3,3 −0,7 8,5
Oʻrtacha minimal, °C −4,2 −3,6 −0,6 3,9 8,9 11,8 13,9 13,1 9,1 4,8 0,6 −3 4,6
Mutlaq minimal, °C −31 −27,2 −22,2 −7,2 −2,8 1,6 5,0 3,0 −2 −9,6 −17 −22,8 −31
Yogʻingarchilik meʼyori, mm 27 26 31 34 56 69 73 64 46 32 37 34 529
Manba: «Ob-xavo va iqlim»

Ma'muriy bo'linishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

2002-yilda maʼmuriy islohotidan soʻng Varshava 1 gmindan tashkil topgan povyat boʻlib, u oʻz navbatida 18 dzelnits (tumanlar)ga boʻlinadi.

Asl nomi Oʻzbekcha nomi Aholisi (2017)[1] Maydoni[1]
Mokotów Mokotuv 217 815 35,42 km²
Praga Południe Praga Poludne (Janub) 178 447 22,38 km²
Wola Volya 138 508 19,26 км²
Ursynów Ursinuv 149 843 43,79 км²
Bielany Belyaniy 131 957 32,34 км²
Śródmieście Sredmestye 118 301 15,57 км²
Bemowo Bemova 120 449 24,95 km²
Ochota Oxota 83 592 9,72 km²
Praga Północ Praga Pulnots (Shimol) 65 904 11,42 км²
Białołęka Byalolenka 116 127 73,04 км²
Wawer Vaver 74 932 79,7 км²
Żoliborz Joliboj 50 825 8,47 км²
Ursus Ursus 58 233 9,36 км²
Włochy Vloxiy 41 243 28,63 км²
Rembertów Rembertuv 24 105 19,30 км²
Wesoła Vesola 24 811 22,94 км²
Wilanów Vilyanuv 35 170 36,73 км²
Jami 1 753 977 517,24 км²

Me'morchilik[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bugungi kunda Varshava Polsha poytaxtning boy tarixi tufayli turli xil meʼmoriy uslublarning aralashmasi hisoblanadi. II jahon urushi paytida eski shahar deyarli butunlay yoʻq qilindi va faqat urushdan keyingi yillarda qayta tiklandi. Misol uchun, qirol saroyi (Varshava tarixiy yuragi) faqat 1970 va 1980-larda qayta qurilgan va alohida taʼmirlash ishlari davom etmoqda. Varshava tarixiy markazi jahon merosi roʻyxatiga tarixiy merosni yaxshilab tiklashning taxminiy namunasi sifatida kiritilgan.

PXR vaqtlari stalinist imperiya tarzida binolarni tark etdi. PXR rejimining qulashi oqibatida bir nechta muhim tarixiy yodgorliklar qayta tiklandi. Soʻnggi oʻn yilliklarda shaharning koʻrinishi zamonaviy osmonoʻpar binolar va biznes markazlari bilan boyitildi.

Shaharning diniy binolari koʻplab katolik va bir nechta protestant cherkovlarini, shuningdek, Polshada koptik nasroniylikning markazi boʻlgan Trinity cherkovini oʻz ichiga oladi.

Diqqatga sazovor joylar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Rossiya bilan bogʻliq yodgorliklardan quyidagilar muhim:

  • Varshava Aleksandr qalʼasi-XIX asrning rus qalʼasi.
  • Aleksandr-Nevskiy cherkovi-1920-larda vayron qilingan shaharning eng baland binosi.
  • Praga Magdalalik Maryam cherkovi (1867-1869-yil)Sankt Martinianatserkov Butrus va Madaniyat va ilm-fan Pavladvorets nomi bilan cherkov-hali shahar meʼmoriy dominant boʻlib qolmoqda 231 metr Stalin Heights,.
  • Sovet askarlari qabriston-maqbarasi — Jvirka va Vigura koʻchasidagi yodgorlik majmuasi boʻlib, unda 21,5 ming kishi dafn etilgan. 1944-1945-yy. da shaharni nemis ishgʻolidan ozod qilishda vafot etgan qizil armiya askarlari.
  • Nomaʼlum askarning qabri-Marshal Jozef Pilsudskiy maydonidagi yodgorlik. Polsha askarlari xotirasiga bagʻishlangan, turli vaqtlarda Vataniga tushgan.
  • Varshavadagi pravoslav qabristoni-Varshavadagi Volskaya koʻchasida joylashgan 138/40 qabriston, shaharning eng qadimgi nekropollaridan biri hisoblanadi.

Saroylar[tahrir | manbasini tahrirlash]

6 Warszawa 264.jpg Poland-00808 - Castle Square (31215382745).jpg Warszawa1zz.jpg
Chapskiylar saroyi Qirol saroyi Vilyanuvsk saroyi
Now43DSC 1140.jpg Koniecpolski palace warszawa.jpg Zamek Ujazdowski w Warszawie 2017b.jpg
Ostrojskiy saroyi Prezident saroyi Uyazdov qasri
Warszawa - Pałac Łazienkowski (13).jpg Pałac branickich oficyna krzysztof przygodzki.jpg 2018 Warszawa Pałac Krasińskich, 7.jpg
Lazenkov saroyi Branitskiylar saroyi Krasinsklar saroyi

Aholisi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Varshava shahar aholisining oʻsishi va evolutsiyasi uzoq vaqt davomida shahar savdo yoʻllari va trans-Evropa migratsiyasining tranzit nuqtalaridan biri boʻlganligi bilan ajralib turadi. Bu holat aholining soni va milliy tarkibiga taʼsir koʻrsatishi mumkin emas edi. Shunday qilib, ilgari, shahar shakllanishidan oldin, sanoat va xizmatlar markazi sifatida aholi asosan savdo guruhlaridan iborat edi. 1897-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, 638 000 aholining 219 000 nafari (bu taxminan 34 %) yahudiylar boʻlgan[4]. Aholining koʻp qirraliligi va koʻp millatliligi shahar madaniyatiga alohida taʼsir koʻrsatdi. Varshava, 300 yildan ortiq tarixga ega boʻlib, "Sharqiy Parij", "ikkinchi Parij"laqabini oldi[4]. Ayollar va erkaklar nisbati: ~ 54% ayollar va ~46% erkaklar.

Yil Soni
1700 30 000
1750 25 000
1770 40 000
1792 100 000
1800 63 400
1830 139 700
1850 163 600
1882 383 000
Yil Soni
1897 638 000
1900 686 000
1925 1 003 000
1939 1 300 000
1945 422 000
1956 1 000 000
1960 1 139 200
1970 1 315 600
Yil Soni
1975 1 436 100
1980 1 596 100
1990 1 611 800
2002 1 707 100
2004 1 676 600
2005 1 694 825
2006 1 700 536
2011 1 708 491
Yil Soni
2012 1 715 517
2013 1 724 404
2014 1 735 442
2015 1 744 351
2016 1 753 977
2017 1 764 615
2018 1 777 972
2019 1 790 658

Faxriy fuqarolari[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Ioann Pavel II (1920-2005) — Rim papasi (1978—2005).
  • Mariya Sklodovska-Kyuri (1867—1934) — polsha-fransuz eksperimental olimi (fizik, kimyogar), oʻqituvchi, jamoat arbobi. Ikki karra Nobel mukofoti sovrindori.
  • Yozef Pilsudskiy (1867-1935) - Polsha davlat va siyosat arbobi, qayta tiklangan Polsha davlatining birinchi rahbari, Polsha armiyasining asoschisi
  • Ignacy Yan Paderewski (1860-1941) - polshalik pianinochi, bastakor, davlat va jamoat arbobi.
  • Yozef Xaller (1873-1960) - polshalik general.
  • Lucian Jeligovskiy (1865-1947) - polshalik general va siyosatchi.
  • Maksim Vaygan (1867-1965) - fransuz harbiy rahbari.
  • Gerbert Klark Guver (1874-) 1964) — AQSHning oʻttiz birinchi prezidenti.
  • Ferdinand Foch (1851—1929) — fransuz harbiy rahbari, Fransiya marshali.
  • Aleksandr Geyshtor (1916—1999) — polshalik tarixchi, Polsha Fanlar akademiyasi prezidenti.
  • Rishard Kachorovskiy (1919-2010) - Polsha davlat arbobi.
  • Franciszek Kaminskiy (1902-2000) - Polsha armiyasi diviziyasi generali *Vladislav Bartoshevskiy (1922-2015) - polshalik tarixchi, publitsist, diplomat, davlat arbobi.

Galereya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hdred Pałac na Wodzie.jpg Stalin palace.JPG Syrenka on the market.JPG
Stalin maydoni Sirena — Varshava ramzi
Kościół w Warszawie.JPG

Qardosh shaharlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Varshava quyidagi shaharlar bilan qardosh tutingan[5]:

Shahar Mintaqa Mamlakat Yil
Koventri Buyuk Britaniya bayrogʻi Birlashgan Qirollik (1957)
San-Diego AQSH bayrogʻi AQSh (1960)
Chikago[6] AQSH bayrogʻi AQSh (1960)
Madrid Ispaniya bayrogʻi Ispaniya (1981)
Dyuseldorf Olmoniya bayrogʻi Germaniya (1989)
Il-de-Frans Fransiya bayrogʻi Fransiya (1990)
Toronto Kanada bayrogʻi Kanada (1990)
Xamamatsu Yaponiya bayrogʻi Yaponiya (1990)
Berlin Olmoniya bayrogʻi Germaniya (1991)

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. 1,0 1,1 1,2 „Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2017 r.“(pol.). Główny Urząd Statystyczny (19-iyul 2017-yil). Qaraldi: 22-sentabr 2017-yil.
  2. „Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30.06.2019 r.“(pol.). Główny Urząd Statystyczny (23-fevral 2020-yil). Qaraldi: 23-fevral 2020-yil. [sayt ishlamaydi]
  3. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  4. 4,0 4,1 Joshua D. Zimmerman, Poles, Jews, and the politics of nationality, Univ of Wisconsin Press, 2004, ISBN 0-299-19464-7, Google Print, p. 16
  5. „Varshava shahri sayti“(pol.) (4-may 2005-yil). 5-iyul 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-dekabr 2014-yil.
  6. Chicago Sister Cities(ingl.) Arxivlandi 2012-06-06 Wayback Machine saytida.

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]