Tallin

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Tallin (sobiq Revel) — shahar, Estoniya poytaxti. Yirik industriya, ilmiy va madaniy markaz, transport yoʻllari tuguni, dengiz porti. Aeroport bor. Fin qoʻltigʻining janubiy sohilida, Tallin buxtasi yonida joylashgan. Shaharning shimoli-sharqiy (Pirita) qismidan Pirita daryosi oqib oʻtadi. Iqlimi dengiz ikdimi. Fevralning oʻrtacha temperaturasi —5,8°, iyulniki 16,4°. Yillik yogin 600 mm gacha. Maydoni 145,9 km². Aholisi 404 ming kishi (2000). Shahar 4 maʼmuriy tumanga boʻlingan. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, shahar 10-asrda vujudga kelgan. Dastlab, Idrisiynint 1154 yil tuzilgan dunyo xaritasida Kolivan (xalq eposi qaqramoni — Kaleva) nomi bilan tilga olingan. 1219 yil daniyaliklar hozirgi Tallin oʻrnidagi estonlarga qarashli koʻhna shaharni bosib olib, unga Reval (Revel) deb nom berdilar. Biroq estonlar shaharning yangi nomini qabul qilmay, uni Tallin (Taani linna — Daniya shahri) deb atay boshladilar. Tallin savdohunarmandchilik markazi va dengiz porti sifatida tez rivojlandi. 1285 yil Ganza ittifoqiga kirdi, 13—14-asrlarda Boltik, boʻyidagi eng yirik shaharlardan biriga aylandi. Tallinni 1710 yilda Rossiya bosib olgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Tallin yirik sanoat markazita aylangan. 1940 yil 6 avgustda Tallin Estoniya SSR tarkibiga kiritildi. Urush davri (1941— 45)da Tallin katta talafot koʻrdi. Urushdan keyin shahar butunlay qayta tiklandi. Sanoatining yetakchi tarmokdari: mashinasozlik (kemasozlik) va metallsozlik. Ayniqsa, elektronika, elektrotexnika, priborsozlik sanoatlari tez rivojlanmokda. Yirik korxonalari: "Volta" elektr motorlari zdi, elektronika, radiotexnika, kabel, nazoratoʻlchov priborlari zavodlari. Mashinasozlik, ekskavator, kema taʼmirlash, kimyofarmatsevtika zavodlari, kimyo, fanermebel, uysozlik, sellyulozaqogʻoz ktlari, konditer, mebel fabrikalari bor. Toʻqimachilik, trikotaj, tikuvchilik, koʻnpoyabzal korxonalari, elevator ishlab turibdi. Baliq, sut, goʻsht, mahsulotlari, konservalar, turli qurilish materiallari ishlab chikariladi. Tallinda Estoniyada ishlab chiqariladigan yalpi sanoat mahsulotining qariyb 2/5 qismi tayyorlanadi.[1]

Shahar tuzilishida markaziy oʻrin egallagan oʻrta asr qurilishi (Eski shahar) saqlangan. Eski shaharning oʻzi 2 qism: Toompea tepaligidagi qismi (13—14-asrlarda qurilgan qasr bilan) va undan janubi-sharqdagi Quyi shahardan iborat. Dom sobori (13—15-asrlar) va boshqa bor. Quyi shaharda 13—16-asrlar devor qoldiqlari, 17-asr yer osti qalʼalarining qismlari, oʻrta asrga xos tor koʻchalar va koʻplab meʼmorchilik xamda sanʼat yodgorliklari saqlanib qolgan.[1]

Tallinda 4 oliy oʻquv yurti (politexnika, pedagog, badiiy musiqa va teatr sanʼati), bir qancha oʻrta maxsus oʻquv yurti, Estoniya Fanlar akademiyasi va uning institutlari, botanika bogʻi joylashgan. 13 muzey (tarix, badiiy, tabiiy fanlar, shahar, teatr va musiqa va boshqalar), 5 teatr, konservatoriya, filarmoniya, "Tallinfilm" kinostudiyasi, telemarkaz bor. Shahar xalqaro turizm markazi. Mehmonxona, turistik baza, kempinglar faoliyat koʻrsatadi. Tallinning Pirita, Kadriorg bogʻi, Eski shahar qismlari mehmonlar va sayoxlarning sevimli dam olish joylaridir.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. 1,0 1,1 1,2 "Tallin" OʻzME. T-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil