Tallin

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Respublika ahamiyatiga ega shahar
Tallin
Tallin Tallin
Bayroq Gerb
Bayroq Gerb
Mamlakat Estoniya
Koordinatalari 59°26′0″N 24°45′0″E / 59.43333°N 24.75000°E / 59.43333; 24.75000Koordinatalari: 59°26′0″N 24°45′0″E / 59.43333°N 24.75000°E / 59.43333; 24.75000
Mer Kilvart Mixayil[1]
Asos solingan 1154-yil
Avvalgi nomlari Kolvan
Revel
Maydoni 159,2 km²
Rasmiy tili eston
Aholisi 434 562 nafar (2019)
Zichlik 2828,5 kishi/km²
Milliy tarkibi eston (55,2%), rus(38,6%), ukrain(3,8%) va boshqa (3,3%)
Vaqt mintaqasi UTC+2
Telefon kodi +372
Pochta indeksi 10001—19100, 74021
Avtomobil kodi A;B
Rasmiy sayti http://www.tallinn.ee/rus
Vyanameri (boʻgʻoz)Soela (boʻgʻoz)Pyarnusk koʻrfaziNarvsk koʻrfaziPyarnumaaPyarnumaaPyarnumaaIrben boʻgʻoziLatviyaLatviyaFinlandiyaRossiyaRij qoʻltigʻiBoltiq dengiziFin qoʻltigʻiChud koʻliPskov koʻliVirtsyarv koʻliSaaremaa (uezd)Xiyumaa (uezd)LyaenemaaXaryumaaLyaene-VirumaaIda-VirumaaYigevamaaTartumaaPilvamaaValgamaaVilyandimaaVirumaaRaplamaaYarvamaaTallin (Estoniya)
About this image
Tallin Tallin

Tallin-Estoniya Respublikasining poytaxti, yirik yuk tashish va dengiz porti hisoblanadi.

Estoniyaning siyosiy, ilmiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Respublika hukumatining barcha tarmoqlari shaharda joylashgan, mamlakatning ko'pgina oliy va o'rta maxsus kasb-hunar maktablari jamlangan.

Geografiyasi[tahrir]

Tallinn Shimoliy Yevropada, Finlyandiya ko'rfazining janubiy qirg'og'ida, Xelsinki shahridan 80 km janubda joylashgan. Geografik va madaniy jihatdan Shimoliy Estoniyaning bir qismi. Tallinning eng katta ko'li - Ulemiste (9,6 km²). Bu shaharning ichimlik suvining asosiy manbai. Xarku ko'li - ikkinchi eng katta (maydoni - 1,6 km²). Ko'pgina yirik shaharlardan farqli o'laroq, Tallindagi yagona muhim daryo Pirita shahar markazidan uzoqda joylashgan (Pirita shahar maydoni). Uning hovuzi go'zal manzara tufayli himoyalangan.

Sohil chizig'i 46 kilometrni tashkil qiladi. Poytaxt ichida u uchta yirik yarimorolni tashkil etadi: Kopli, Palyassaare va Kakumae; To'rtta ko'rfaz: Tallin, Palyassaare, Kopliyskiy va Kakumaye.

Iqlimi[tahrir]

O'rtacha yillik harorat +5,9°C. O'rtacha yillik shamol tezligi 4,1 m/s O'rtacha yillik havo namligi 80%

Aholisi[tahrir]

Tallin shaharining aholisi har yili o'sib bormoqda.2013-yil 1-yanvar holatiga ko'ra, Tallinning doimiy aholisi 395 392 kishini tashkil etgan[2]. 2016-yil 1-sentabr holatiga ko'ra shahar aholisi 441 961[3] kishiga yetgan.

Ma'muriy bo'linishi[tahrir]

Tallin Estoniyaning eng yirik mahalliy ma'muriyati bo'lib, u Haryuma okrugi tarkibiga kiradi.

Sovet davrida shahar to'rt tumanni o'z ichiga olgan: Kalininskiy (sobiq Koplinskiy), Leninskiy, Morskoy, Oktyabrskiy. 1993-yil 4-martda mahalliy boshqaruvni isloh qilish jarayonida to'rt tumandan shaharning sakkiz qismi tashkil etildi.

Shaharning har bir qismidagi kengashning boshlig'i oqsoqol (est. Linnaosavanem) bo'lib, uni Tallin shahar kengashi shaharning qism qismlarining ma'muriy kengashlari bilan maslahatlashgandan so'ng merning taklifiga binoan tayinlaydi. Shahar qismlari ma'muriy kengashlarining vazifasi shahar ma'muriyatiga va shahar assambleyasining doimiy qo'mitalariga munitsipal muammolarni hal qilish va harakatlar rejasini ishlab chiqish bo'yicha tavsiyalar tayyorlashdan iborat.

Tarixi[tahrir]

Birinchi ming yillikning ikkinchi yarmida zamonaviy Tallindan unchalik uzoq bo'lmagan joyda qadimgi Ira shaharchasi qad ko'tardi. XI asr o'rtalarida u e'tibordan yo'qolgan.[4].Hozirgi Tallin o'lkasida joylashgan aholi punkti birinchi marta 1154-yilda arab geografi Al-Idrisining Quoluvany asarida tilga olingan bo'lib, uni "katta shaharcha, qal'aga o'xshash kichik shahar" deb ta'riflagan. Rus yilnomalarida qal'a Kolyvan deb nomlanadi

Daniya davri[tahrir]

Qadimgi shahar

1219-yilda daniyaliklar tomonidan bosib olingan. Latviyaning Xaynrixning Livonik xronikasida aytilishicha, 1219-yilning yozida qirol Valdemar II boshchiligidagi katta armiya Riaval yeriga kelib qo'shilgan, daniyaliklar "ilgari rivalarans yashaydigan Lindanisda joylashib, eski shaharni vayron qilganlar[5].

Daniya bo'lgandan keyin, shahar estonlar tomonidan doimiy reydlar va Germaniya Qilich ordeni bilan shug'ullangan, ular shu paytgacha zamonaviy Latviya va zamonaviy janubiy Estoniya hududlarini o'zlashtirib olishgan.

1227-yilda Revel qilichli ritsarlar tomonidan qo'lga olingan. 12381346-yillarda u yana Daniyaga tegishli edi. 1334-yilda Muqaddas Ruh kasalxonasi tashkil etildi[6].

Ganzey davri[tahrir]

Tallin ratushasi

XV asrning boshi - XVI asr o'rtalari - qadimgi Revalning oltin davri. Shahar Ganzey ligasining bir qismi bo'lgan va Boltiq dengizi mintaqasida muhim rol o'ynagan. O'sha davrdagi iqtisodiy yuksalish nafaqat shahar chegaralarini mustahkamlashga yordam berdi, balki faol ijodkorlik, me'moriy va badiiy qadriyatlarni yaratish uchun barcha shart-sharoitlarni yaratdi. Islohotlar harakati tarqaldi. Biroq, Livoniya tartibining zaiflashishi va Livon urushi davrida iqtisodiy tanazzul shaharning avvalgi ahamiyatini yo'qotishiga olib keldi.

Shvetsiya tarkibida[tahrir]

1561-yildagi Livon urushi paytida Livon ordenining mavjudligi to'xtadi. Rus qo'shinlari Revel chegaralariga yaqinlashdilar. Yangi homiy qidirib, Revel yordam so'rab Polsha va Shvetsiyaga murojaat qilishdi. Polshadan harbiy yordam kutmasdan, 1561 yil 6 iyunda shahar Shvetsiya qiroli Erik XIVga sodiqlik haqida qasamyod qildi. Shu bilan birga, Revel Shvetsiya Qirolligining yirik savdo shahri bo'lib, Shvetsiya, Stokgolmning tashqi savdo hajmi va kapitalidan kattaroq bo'ldi[7].

Tallinn Katariina Käik.JPG

1568-yilda shahar Polsha floti tomonidan dengiz blokadasiga duchor bo'lgan, 1569-yilda - Daniya floti tomonidan bombalangan va 1570-1571 yillarda - Daniya shahzodasi Magnusning qo'shinlari tomonidan qamal ostida bo'lganligi Livoniyaning qiroli deb e'lon qilingan. 1577-yil boshida rus qo'shinlari yana Revelni qamal qildilar, ammo uch oylik qamal muvaffaqiyatsiz tugadi. O'sha yili o'lat epidemiyasi boshlandi. Livon urushi natijasida Reveldagi savdo tanazzulga yuz tutdi va shahar hozirgi Narva orqali o'tgan Rossiya bilan tranzit savdosida muhimligini yo'qotdi.

1583-yilda rus-shved tinchligi bitimi tuzulgandan so'ng, Estoniyaning shimoliy qismi Shvetsiya tasarrufida qoldi va uning markazi Revalda joylashgan Estlandiya Gersogligi deb nomlandi. Shahar Lyubek shahar qonuni kuchida qoldi, uning imtiyozlari saqlanib qoldi, lekin shved qirollari vaqti-vaqti bilan shaharni cheklab qo'yishga va shved qonunlarini kiritishga harakat qildilar[7].

XVII asrda Revel yangi yuksalishni boshdan kechirdi, hunarmandlarning faoliyati kengaydi, birinchi ishlab chiqarishlar paydo bo'ldi, o'quv yurtlari soni ko'paydi. Shvetsiya davrining oxiriga kelib, aksariyat fuqarolar savodli edilar. 1637-yilda Estoniyada birinchi kitob nashr etildi. 1689-yilda birinchi Revalische Post-Zeitung gazetasi chiqdi.

Shvetsiya hukmronligi yillarida Revel tranzit savdosida oldingi ahamiyatini qayta tiklay olmadi va ko'plab imtiyozlarni yo'qotib, mustaqil shahar-davlatdan viloyatning ma'muriy markaziga aylandi[7].

Rossiya imperiyasi tarkibida[tahrir]

Shimoliy urush davrida Revelni 1710-yil 18-avgustda shaharga yaqinlashgan general R.X.Baur qo'mondonligi ostida rus qo'shinlari qo'lga oldi. Ixtiyoriy taslim bo'lish uchun shaharga barcha imtiyozlari saqlanib qolishi va'da qilingan. Estlandiya gubernatorining o'rinbosari D. Patkul bu taklifni rad etib, shahar atroflarini buzib tashlash va yondirishni buyurdi. Bu vaqtda shaharda vabo epidemiyasi boshlanib, o'lim darajasi yuqori bo'lgan. 1710-yil dekabr oyida magistratura ma'lumotlariga ko'ra, shaharda 1962 kishi istiqomat qilgan, shu vaqtga qadar 5,887 fuqaro o'latdan vafot etgan[7].1710-yil 30-sentabrrda Revel taslim bo'ldi. Shved garnizonining qoldiqlari Buyuk dengiz darvozasi orqali shaharni tark etishdi, rus qo'shinlari esa shahar sobori darvozasi orqali shaharga kirishdi.Qirol Pyotr I zodagonlar va shahar atroflariga nizomlar berdi. Shahardagi vabo 1711-yilgacha davom etdi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, u 15000 ga yaqin odamning hayotiga zomin bo'lgan[8].

1871-yilda Boltiqbo'yi temir yo'lini qurgandan so'ng, savdo hajmi sezilarli darajada oshdi, yillik oborot 100 million rublni tashkil etdi[8].

Estoniyaning birinchi mustaqillik davri[tahrir]

1918-yil 18-fevralda Germaniya istilosi boshlandi. 23-fevral (Parnu shahrida) va 1918-yil 24-fevralda Revalda Estoniyaning mustaqilligi e'lon qilindi. 3-mart kuni Brest-Litovsk tinchlik shartnomasi (IV-modda) shartlariga binoan Germaniya va RSFSR o'rtasida nemislar tomonidan Estoniyaning bosib olinishi o'rnatildi.

1919-yilda Revel rasmiy ravishda Estoniyaning zamonaviy Tallin nomini oldi.

Sovet Ittifoqi tarkibida[tahrir]

Sovet davridan keyingi davr[tahrir]

Madaniyati, diqqatga sazovor joylar[tahrir]

Qadimgi shahar[tahrir]

Aleksandr Nevskiy sobori[tahrir]

Avliyo Nikolay cherkovi[tahrir]

Gumbaz sobori[tahrir]

Muzeylar[tahrir]

Zoopark[tahrir]

Tallin teliminorasi[tahrir]

Tallin botanika bog'i[tahrir]

Iqtisodiyoti[tahrir]

Turizm[tahrir]

Tallin do'konlari[tahrir]

Sport[tahrir]

Sog'liqni saqlash[tahrir]

Qabristonlar[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. Tallinn sai uue linnapea. Tallinn.ee (2019-04-11). Asl nusxadan arxivlandi (2019-04-11). 2019-04-11.
  2. База данных о населении по полу, возрасту и административному статусу или типу населённого пункта. Asl nusxadan arxivlandi (2013-11-05). статистической службы Эстонии. Asl nusxadan arxivlandi (2012-07-24).
  3. Население Таллинна продолжает расти. delfi (2016-09-01). Asl nusxadan arxivlandi (2016-09-04). 2016-09-01.
  4. [tallinn.ee tallinn.ee].
  5. Генрих Латвийский. Двадцать первый год епископства Альберта // Хроника Ливонии / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. — 2-е издание. — Москва — Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1938. Andoza:Wayback
  6. Знаменательные и юбилейные даты истории медицины и здравоохранения 2019 года
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Бачурина Ю., Кац Й. Таллинн времён шведского господства и Европа (1561—1710). — Таллинн: издательство «КПД», 2002. — 232 с. — (серия: Урок-Õppetund.). — ISBN 9985-899-21-0
  8. 8,0 8,1 Осада и сдача Ревеля в 1710 году. Beitraege zur Kunde Est.-Liv.- и. Kurlands, стр. 26—64. Asl nusxadan arxivlandi (2010-07-01).