Sharof Rashidov

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
(Sh. Rashidovdan yoʻnaltirildi)
Jump to navigation Jump to search
Sharof Rashidovich Rashidov
Шароф Рашидович Рашидов
Sharof Rashidovich Rashidov
Bayroq
O‘zbekiston SSR Kompartiyasi MQning Birinchi Kotibi (11-inchi)
1959-yil 15-martdan — 1983-yil 31-oktyabrgacha
Oʻtmishdoshi: Sobir Kamolov
Vorisi: Inomjon Usmonxoʻjayev
Bayroq
O‘zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi Raisi
1950-yil 21-avgustdan — 1959-yil 24-martgacha
Oʻtmishdoshi: Amin Niyozov
Vorisi: Yodgor Nasriddinova
 
Fuqaroligi: SSSR
Tavalludi: 24-oktabr 1917-yil(1917-10-24)
Jizzax, Sirdaryo viloyati, Rossiya imperiyasi
Vafoti: 31-oktabr 1983-yil(1983-10-31)
(66 yoshda)
Ellikqal'a tumani, Qoraqalpog‘iston ASSR O‘zbekiston SSR, SSSR
Xotini: Rashidova Xursan G‘ofurovna (1920-2003)
Bolalari: qizlari, Sayyora, Dilorom, Gulnora va Svetlana, o‘g‘li Ilhom (Vladimir)
Maʼlumoti: O‘zbekiston Davlat universiteti
 
Mukofotlari:
O‘roq va bolg‘a medali O‘roq va bolg‘a medali
Order of Lenin ribbon bar.png Order of Lenin ribbon bar.png Order of Lenin ribbon bar.png Order of Lenin ribbon bar.png
Order of Lenin ribbon bar.png Order of Lenin ribbon bar.png Order of Lenin ribbon bar.png Order of Lenin ribbon bar.png
Order of Lenin ribbon bar.png Order of Lenin ribbon bar.png Order october revolution rib.png Mehnat Qizil Bayrog‘i Ordeni
Order redstar rib.png Order redstar rib.png Iftixor Belgisi Ordeni V.I.Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan joriy qilingan medal
1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushida Germaniya ustidan qozonilgan G‘alaba uchun medal 1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushida qozonilgan G‘alabaning 20 yilligi medali 1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushida qozonilgan G‘alabaning 30 yilligi medali 1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushidagi Ulug‘ xizmatlari uchun medal
Mehnat faxriysi medali SSSR Qurolli kuchlarining 50 yilligi medali SSSR Qurolli kuchlarining 60 yilligi medali Lenin mukofoti (1980-yil)

Sharof Rashidovich Rashidov (6-noyabr (24-oktabr eski hisob boʻyicha) 1917 – 31-oktabr 1983) – sovet partiya va davlat arbobi, oʻzbek yozuvchisi, Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1974), Oʻzbekiston SSR Kommunistik partiyasi rahbari. 1939-yildan KPSS aʼzosi. Jizzax ped. texnikumini (1935), Samarqand Davlat Universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1941). Samarqand viloyati gaz.da masʼul kotib, muharrir oʻrinbosari va muharrir (1937–41,1943). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941 yil noyabr – 1942). Oʻzbekiston KP Samarqand viloyat komiteti kotibi (1944–47), "Kizil Oʻzbekiston" gazeta muharriri (1947– 49), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1949–50). Oʻzbekiston Oliy Soveti Prezidiumi raisi (195059). Oʻzbekiston KP MK 1kotibi (1959 83). KPSS MK Siyosiy byurosi (Prezidiumi) aʼzoligiga nomzod (1961–83). 2 marta Mehnat Qaxramoni (1974, 1977).

Rashidov adabiyotga shoir sifatida kirib keldi va 1yirik asari – "Chegarachi" dostoni 1937 yilda nashr qilindi. Fashizmga qarshi kurash tuygʻulari bilan sugorilgan "Qaxrim" sheʼrlar toʻplami 1945 yilda chop etildi. Rashidov davrning muhim hisoblangan muammolaridan biri – qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirish mavzuida "Gʻoliblar" qissasini (1953) yezdi. Ikkinchi jahon urushi yillarida front orqasida qahramonona mehnat qilgan xalq hayotiga bagʻishlangan "Boʻrondan kuchli" (1958) va "Qudratli toʻlqin" (1964), "Gʻoliblar" (1972) romanlarini yaratdi. Rashidov xalq va mamlakat hayotida roʻy bergan voqealarni davlat va partiya arbobi sifatida mushohada etib, adabiyotning badiiylik mezonlaridan koʻra gʻoyaviylik tamoyiliga koʻproq eʼtibor berdi. Hind xalq afsonasi asosida yozilgan "Kashmir qoʻshigʻi" lirik qissasi (1956) Rashidov ijodida alohida oʻrinni egallaydi.

Rashidov respublikaga rahbarlik qilgan yillarda qator bunyodkorlik ishlari bilan birga qishloq xoʻjaligi yerlaridan ekstensiv foydalanish oqibatida ekologik vaziyatning buzilishi, paxta yakkahokimligining qaror topishi kabi noxush holatlar ham yuz berdi. Rashidov vafotidan soʻng Markaz tomonidan totalitar tuzumning barcha kirdikorlari unga yuklanib, 80-yillar qatagʻonida nohaq qoralandi.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, Rashidovning nomi oklandi va u Vatanimiz tarixidagi munosib oʻrnini egalladi. Prezident Islom Karimovning tashabbusi bilan Rashidov tavalludining 75 yilligi nishonlandi. Rashidov Toshkentdagi Xalqlar Doʻstligi saroyi meʼmoriy majmuasi uchun qurilish gʻoyasining muallifi va ijodiy rahbari sifatida vafotidan soʻng Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti bilan taqdirlangan (1994). Sirdaryo viloyatidagi tuman, Toshkent va Jizzax shahridagi koʻchalar, maktablar, mahallalarga uning nomi berilgan. Jizzaxda Rashidov haykali va muzeyi bor. "Chigʻatoy" qabristoniga dafn etilgan.[1]

Rashidov siyosatga qadar[tahrir]

Sharof Rashidov Oktabr inqilobidan bir kun oldin Jizzaxda, dehqon oilasida dunyoga kelgan.

Samarqanddagi Oʻzbek Davlat Universitetining filoligiya fakultetini (1941), BKP (b) MK qoshidagi Butunittifoq Partiya Maktabini (BPM) (1948, sirtqi) bitirgan. Jizzax pedagogik texnikumini bitirgan. 1935-yildan oʻrta maktabda oʻqituvchilik bilan shugʻullangan. 1937–41-yillarda Samarqand viloyatining „Lenin yoʻli“ gazetasida maʼsul kotib, maʼsul muharrir oʻrinbosari, gazeta muharriri lavozimlarida ishlagan.

1941–42-yillarda Sovet Armiyasi tarkibida Ikkinchi Jahon urushida qatnashgan. Oʻzbekistonga sovet-olmon frontining yaradorlari bilan qaytgan. 1943–44-yillarda „Lenin yoʻli“ gazetasida muharrir. 1944–47-yillarda Oʻzbekiston KP(b) Samarqand viloyati qoʻmitasi kotibi. 1947–49-yillarda „Qizil Oʻzbekiston“ respublika gazetasida maʼsul muharrir.

Rashidov siyosiy arbob sifatida[tahrir]

1949–50-yillarda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi. 1950–59-yillarda Oʻzbekiston SSR Oliy Sovet Prezidiumi raisi va SSSP Oliy Sovet Prezidiumi raisi oʻrinbosari. 1959-yil mart oyidan Oʻzbekiston KP MK birinchi kotibi. KPSS XIX-XXIV syezdlari delegati; 1956-yildan MK aʼzoligiga nomzod, 1961-yildan KPSS MK aʼzosi; 1961-yildan MK Prezidiumi aʼzoligiga nomzod, 1966-yil aprelidan KPSS MK Siyosiy burosi aʼzoligiga nomzod. III-X chaqiriq SSSR Oliy Soveti deputati; 1970-yildan SSSR Oliy Soveti Prezidiumi aʼzosi.

Ikki marta Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1974), (1977). Lenin mukofoti laureati. 6 marta Lenin ordeni bilan, 4 marta boshqa ordenlar bilan, shuningdek medallar bilan taqdirlangan.

Rashidov yozuvchi sifatida[tahrir]

1945-yili Sharof Rashidovning – „Mening nafratim“ nomli ilk sheʼriy toʻplami nashrdan chiqdi. „Gʻoliblar“ povestida (1951) xalqning dehqonchilik yerlari uchun kurashi tasvirlanadi; xuddi shu mavzu „Boʻrondan kuchli“ romanida (1958) ham rivojlantiriladi. 1964 yilda nashr qilingan „Buyuk toʻlqin“ romani sovet jangchilarning Ikkinchi Jahon urushida koʻrsatgan qahramonliklari haqida hikoya qiladi. „Kashmir qoʻshigʻi“ romantik povestida (1956) hind xalqining ozodlik kurashi koʻrsatiladi. 1950-yili Rashidovning publitsistik maqolalaridan iborat „Tarix kelishuvi“ nomli toʻplami, 1967-yili „Doʻstlik ramzi“ nomli kitobi nashrdan chiqadi. Rashidovning tanqidiy maqolalari sovet adabiyotining dolzarb muammolariga bagʻishlangan.

Paxta ishi[tahrir]

Sovet davlatining soʻnggi yillarida ruslar uchun Sharof Rashidov nomi korrupsiya va Sovet Ittifoqining maʼmuriy-buyruqbozlik boshqaruvining bosh timsoliga aylanib qoldi. Leonid Brejnev hukumati yillari Oʻzbekistonga paxta topshirishni oshirish haqidagi oxiri yoʻq qarorlar kelib turardi. Bunga javoban oʻzbek hukumati „qoʻshib yozish“ (Sovet Ittifoqida raqamlarning sunʼiy oʻsishi oddiy hol edi) hisobiga har doim dala maydonlarining irrigatsiyasi va paxta hosili haqida oldingisidan kattaroq raqamlarni yozishardi. Oʻsha „qoʻshib yozishlar“ 500 mingdan 1 mln. tonnagacha tashkil qilgan. Bu holat oʻzbek boshqaruvchilariga markazdan qoʻshimcha manbalar olish va Brejnev hokimiyatini sotib olishga imkon berardi. Faqatgina Rashidovning oʻlimidan soʻnggina, markaz oʻziga xos „oʻzbek ishi“ degan uydirmani oʻylab topdi va Oʻzbekistonga Telman Gdlyan va Nikolay Ivanov boshliq tezkor prokurorlar guruhini yubordi. Buning natijasida Oʻzbekiston hukumatida olib borilgan tozalashdan OʻzSSRning deyarli barcha rahbarli nishonga tushishdi (faqatgina Gossnab boshligʻi oʻz oʻrnini saqlab qoldi). Gdlyanning fikricha, oʻsha vaqtda butun Ittifoq korruptsiya toʻrida qolgan bir vaqtda Moskva Oʻzbek respublikasini ajratib qoʻyib nohaqlik qilgan. „Oʻzbek ishi“ natijasi respublikaning koʻpchilik aholisini milliy harakatga undadi. Bu ayniqsa qayta qurish davrining soʻnggi yillari kuchaydi. Hozirgi kunda mustaqil Oʻzbekistonda Sharof Rashidovning nomi hurmat-eʼtibor bilan esga olinadi. Oʻzini kuchli rahbar va mohir diplomat sifatida koʻrsata olgan oʻzbek xalqining qahramoni kamchiliklarga toʻla sovet boshqaruv tizimini oʻzbek xalqining oʻlchab boʻlmas rivoji uchun yoʻnaltirgan.

Rashidov haqida zamondoshlari[tahrir]

V.Boldin (M. Gorbachyov yordamchisi va KPSS MK boʻlim boshligʻi) – Rashidov haqida.

"Hokimiyat tepasiga Andropov kelishi bilan, Gorbachyov shu zahoti oʻziga erk berib yubordi. Oʻzining muvaffaqiyatlarini koʻz-koʻz qilishni boshladi. Eslayman, Rashidov paxta topshirishni oshirishi uchun, Gorbachyov qanday qilib Oʻzbekiston rahbarining qoʻllarini qayiltirganini. Rashidov tushuntirishga, koʻndirishga harakat qilardi: „Bizda yomgʻir bilan qor yogʻdi, hammasi muzlab qolgan. Agar shu ahvolda ham terib oladigan boʻlsak, buni quritishimiz uchun yarim yil ketadi“. Gorbachyov esa: „Baribir koʻproq topshiringlar“. (Kommersant — Vlast, 15 may 2001, 61 bet.).

.

Oilasi[tahrir]

Qizi: Rashidova Sayyora Sharafovna – Oʻzbekiston Milliy Universiteti qoshidagi Polimerlar kimyosi va fizikasi ilmiy-tadqiqot markazi direktori[2], kimyo fanlari doktori, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi akademigi. 1993 – yilda „Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan Fan arbobi“ faxriy unvoni; 1997 – yilda „Oʻzbekiston belgisi“ koʻkrak nishoni;1999 yilda- "Doʻstlik ordeni, " 2003 yilda- "El-yurt hurmati " ordeni sovrindori. 1995-2015 yillarda Oliy Majlisning inson huquqlari boʻyicha vakili lavozimida ishlagan. 100dan ortiq ilmiy maqolalar yozgan.

Qizi: Rashidova Gulnora Sharafovna - tarix fanlari nomzodi. Turmush o'rtog'i - Abdulaziz Komilov - diplomat.

Qizi: Rashidova Dilorom Sharafovna.

Oʻgʻli: Rashidov Ilhom Sharafovich

Xotirasi[tahrir]

Manbalar[tahrir]