Paxta

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Texasda yetishtirilgan paxta.
Armanistondagi paxtakorlar, 1930-yillar. Hozirda u yerlarda paxta yetishtirilmaydi.

Paxta, chigitli paxta — gʻoʻzaning tola va chigitdan iborat asosiy mahsuloti. Paxta tozalash korxonasida P.ga dastlabki ishlov berish jarayonida chigitdan, avval, toʻqimachilik sanoatining ehtiyoji uchun asosiy mahsulot — tola (uz. 20 mm dan uzun) ajratib olinadi. Shuning uchun butun dunyoda P. tolaning sifatiga qarab baholanadi. Keyin chigitdan kimyo va mahalliy sanoat korxonalarida qoʻllaniladigan lint (momiq) (uz. 20 mm dan kam) olinadi. Texnologik uskunalarda P.ni qayta ishlash va tolani tozalash jarayonida o'lik (pishib yetilmagan kalta tolali puch chigit, chigallashgan tolalar) va kalta P. momigʻi (uz. 5,0 mm dan kam) chiqadi. P.da 30— 35% tola va 50—55% chigit (chigitida 24—29% moy), 2—3% o'lik tola, 3— 5% kalta momiq boʻladi. Gʻoʻzaning seleksion navi va tolaning yoʻgʻon-ingichkaligiga qarab P., oʻrta tolali va uzun tolali turlarga boʻlinadi. P. qoʻlda va mashina bilan teriladi. P. tolasining pishib yetilganlik koeffitsiyentda va tashqi koʻrinishi, rangi boʻyicha 5 sanoat naviga va iflos aralashmalarning miqdori hamda namligiga qarab 3 sinfga boʻlinadi.

P. navi tashqi koʻrinish namunasi — paxtaning standart namunalariga solishtirib (klasser usulida), bu usul qanoatlanarli boʻlmasa, lab. usulida pishib yetilganlik koeffitsiyenti boʻyicha aniqlanadi.

Toʻqimachilik, yogʻ-moy, gidroliz, kimyo sanoati va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlari uchun xom ashyo boʻlib xizmat qiladi (q. Paxta tolasi).

Vohid Rakipov, Umar Azizxoʻjayev.[1]

Paxta yumshoq tola boʻlib, gʻoʻza (Gossypium) oʻsimligi urugʻlari atrofida oʻsadi. Paxta deyarli butunlay sellulozadan iborat.

Paxta asosan tropik va suptropik iqlimda yetishtiriladi. Yovvoyi paxta navlari xilma-xilligi ayniqsa Meksika, Avstraliya va Afrikada yuqori.[2]

Paxta tolasidan ip eshiladi, gazlama tayyorlanadi. Paxta matolar qadimdan maʼlum: Meksika va Pokistonda eramizdan avvalgi 5000-yillarga oid paxta gazlamalar topilgan.

Bugungi kunda dunyo boʻylab yiliga 25 million tonnagacha paxta yetishtiriladi, paxta uchun sugʻoriladigan yerlarning 2,5%i ajratilgan. Xitoy paxta yetishtirish boʻyicha birinchi oʻrinda turadi.[3]

Yetishtiruvchi mamlakatlar[tahrir]

Yiliga gʻoʻza maydonlari (FAOSTAT)
ga.
Mamlakat 1985 1995 2005
Paxta Hindiston 7 533 9 035 9 100
AQSH bayrogʻi AQSH 4 140 6 478 5 586
Paxta Xitoy 5 140 5 422 5 060
Paxta Pokiston 2 364 2 997 3 096
Paxta Oʻzbekiston 1 493 1 390
Paxta Braziliya 3 590 1 191 1 254
Paxta Nigeriya 220 431 630
Paxta Turkiya 660 741 600
Paxta Turkmaniston 607 600
Mali bayrogʻi Mali 146 336 551
Yiliga paxta yetishtirish (FAOSTAT)
ming tonna
Mamlakat 1985 1995 2005
Paxta Xitoy 4 147 4 768 5 700
AQSH bayrogʻi AQSH 2 924 3 897 5 164
Paxta Hindiston 1 484 2 186 2 475
Paxta Pokiston 1 217 1 802 2 122
Paxta Oʻzbekiston 1 265 1 250
Paxta Braziliya 943 479 1 196
Paxta Turkiya 518 851 800
Paxta Avstraliya 267 421 578
Paxta Yunoniston 168 433 359
Paxta Suriya 170 216 331

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. The Biology of Gossypium hirsutum L. and Gossypium barbadense L. (cotton). ogtr.gov.au
  3. "Natural fibres: Cotton", International Year of Natural Fibres