Puerto-Riko

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search


Estado Libre Asociado
de Puerto Rico

Commonwealth of Puerto Rico

Puerto Rico
Puerto-Riko davlat bayrogʻi   Puerto-Riko davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: lot.: Joannes Est Nomen Eius
isp.: Juan es su nombre
Madhiya: "La Borinqueña"
Puerto-Riko Xaritasi
Poytaxt San Juan
Rasmiy til(lar) ispan, ingliz
Hukumat '
Maydon  
 • Butun 9,104 km² (169-)
 • Suv (%) 1,809
Aholi  
 • 2007 iyul roʻyxat 3,994,259 (127- oʻrin)
 • Zichlik /km²
YaIM (XQT) - yil roʻyxati
 • Butun  (-)
 • Jon boshiga
Pul birligi AQSh dollari ([[ISO 4217|]])
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma
Internet domen .pr
Telefon prefiksi +

Puerto-Riko (Estado Libre Asociado de Puerto Rico) AQSh mustamlakasi boʻlib, Karib dengizidagi arxipelagdir. Puerto-riko (Puerto Rico), Puerto-Riko Hamdoʻstligi (Commonwelth of Puerto Rico) — Vest-Indiyada Katta Antil o.lari arxipelagining sharqiy qismidagi Puerto-Riko, Vyekes, Kulebra va Mona o.larida joylashgan AQSH mulki. Maydoni 8,9 ming km². Axrlisi 3,95 mln. kishi (2002). Maʼmuriy jihatdan 78 munitsipal okrug (district)ra boʻlinadi. Maʼmuriy markazi — San-Xuan shahri.

Davlat tuzumi[tahrir]

Puerto-Riko AQShga "erkin qoʻshilgan" davlat makrmiga ega. Amaldagi konstitutsiyasi 1952 yil 3 iyulda qabul qilingan va oʻsha yil 25 iyulda kuchga kirgan. Qonun chiqaruvchi oliy hokimiyat AKSH kongressiga tegishli. Puertorikanlar rasman AQSH fuqarolari hisoblanadi, ammo AQSH prezi-denti saylovida katnashmaydi. Muxto-riyat doirasidagi qonun chiqaruvchi hoki-miyatni gubernator amalga oshiradi.

Tabiati[tahrir]

Puerto-Riko orolning yer yuzasi togʻli. Gʻarbdan sharqqa Kordilyera-Sentral tizmasi choʻzilgan (eng baland joyi 1338 m). Shim. vajan. qirgʻogʻi pas-ttekislik. Marganets va temir ruda, tosh-tuz, marmar va boshqa konlar bor. Iqlimi tropik, passatli. Oʻrtacha oylik temperatura pa-sttekisliklarda 24—28°, togʻlarda bir-muncha salqinroq. Yillik yogʻin miqdori 800–2500 mm. Daryolari qisqa, joʻshqin, kema qatnamaydi. Shim. togʻ yon bagʻirlarida doim yashil va aralash oʻrmonlarning qoldiklari bor, jan. yon bagʻirlari butazor. Hayvonlar uncha koʻp emas, koʻrshapalak, sudralib yuruvchilar va mollyuskalar uchraydi.

Aholisining aksariyati — puertorikanlar (asosan, kreollar, mulatlar, negrlar), chet elliklar ham yashaydi. Rasmiy tillar — ispan va ingliz tillari. Dindorlari — katoliklar. Sha-har aholisi 71%. Yirik shaharlari: San-Xuan, Bayamon, Ponse.

Tarixi[tahrir]

Puerto-Riko hududida 16-asrgacha turli indeys kabilalari yashagan. 15-asr oxiri va 16-asr boshlarida orolni ispan mustamlakachilari bosib olgan. 16-asr oʻrtalarigacha mahalliy xalq batamom qirib tashlanib, Afrikadan negr qullar keltirilgan. Angliya, Gollandiya, Fransiya davlatlari Puerto-Rikoni egallash uchun koʻp urush olib borganlar. 17—19a.larda mustamlaka zulmiga qarshi bir necha marta xalq qoʻzgʻolonlari boʻldi. 1868 yilgi qoʻzgʻolondan soʻng Lores shahrida respublika eʼlon qilindi, qoʻzgʻolon shafqatsiz bostirildi. 1873 yil qulchilik bekor qilindi. 1898 yil Parij sulh shartnomasiga binoan, Puerto-Rikodagi hoki-miyat Ispaniyadan AKShga oʻtdi va u aslida AQSH mustamlakasiga aylandi. 1952 yil qabul qilingan konstitutsiyaga koʻra, Puerto-Riko AQShga "erkin qoʻshilgan" davlat maqomini oldi. 1998 yil 13 dek.da mamlakatning kelgusi maqomi masalasi yuzasidan plebissit oʻtkazildi. Aholining 50,2% hozirgi maqom saqlanib qolishini yoklab chiqdi, 46,5% Puerto-Rikoning AQSH tarkibiga 51-shtat boʻlib kirish gʻoyasini qoʻllab quvvatladi. Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari. Xalq demokratiya partiyasi, 1938 yil asos solingan; Yangi taraqqiyparvar partiya, 1967 yil tuzilgan; Puerto-Riko Kommu-nistik partiyasi, 1934 yil tashkil etilgan; Puerto-Riko mustaqillik partiyasi, 1934 yil tuzila boshlagan va 1946 yil uzil-ke-sil shakllangan; Puerto-Riko sotsialistik partiyasi, 1971 yil tashkil etilgan. Puerto-Riko mehnatkashlari umumiy konfedera-siyasi, 1939 yil tuzilgan; Puerto-Riko mexnatkashlari umumiy ittifoqi, 1948 yil asos solingan; Puerto-Riko mehnatkashlari federatsiyasi, 1952 yil tuzilgan.

Xoʻjaligi[tahrir]

Xoʻjaligi konchilik sanoatiga va qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlashga asoslangan. Yalpi ichki mahsulotda sanoat ulushi 39%, qishloq xoʻjaligi ulushi 1,4%ni tashkil etadi. Mehnatga layoqatli aholining 35% qishloq xoʻjaligida band. Eksport uchun shakarqamish, kofe, banan, tamaki, sitrus mevalar, paxta va boshqa ekiladi. Ichki ehtiyoj uchun makkajoʻxori, dukkakli ekinlar va sholi yetishtiriladi. kramol, choʻchqa, ot va parranda boqiladi. Baliq ovlash rivojlangan. Marganets va temir ruda, marmar, toshtuz qazib olinadi. Oziqovqat sanoati (ayniqsa, qand-shakar, vinochilik, meva kon-servalash, baliqni qayta ishlash va boshqa sohalar) rivojlangan. Elektrotexnika, elektron, kimyo, neftni qayta ishlash, sement, farmatsevtika, yengil sanoat (tikuvchilik, poyabzal, kashtachilik) korxonalari bor. Yiliga oʻrtacha 15,3 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Avtomobil yoʻllari uz. 9,3 ming km. Asosiy dengiz portlari: San-Xuan, Mayagues, Ponse. Chetga kimyo va radioelektron sanoati mahsulotlari, oziq-ovqat chiqaradi. Chetdan xom ashyo, mashina va uskunalar, keng isteʼmol mollari keltiradi. Tashki savdo aylanmasining 90% AQShga toʻgʻri keladi. Yiliga 1,5 mln. sayyoh kelib ketadi. Pul birligi — AQSH dollari.

Maorifi, ilmiy va madaniymaʼrifiy muassasalari[tahrir]

6 yoshdan 16 yoshgacha boʻlgan bolalarning oʻqishi majburiy deb eʼlon qilingan. Umumiy taʼlim maktabidagi taʼlimning toʻla kursi — 12 yil (6 yillik elementar, 3 yillik kichik oʻrta va 3 yillik katta oʻrta maktab). Darslar ispan tilida olib boriladi, ingliz tili barcha taʼlim bosqichlarida majburiy predmetdir. Davlatga qarashli umumiy taʼlim maktablari bilan bir qatorda xususiy maktablar ham bor. Oʻrta hunartexnika maktablari oʻrta maxsus maʼlumot beradi. Yirik oliy oʻquv yurtlari: San-Xuan shahridagiPuerto-Riko universiteti (1903), Ponse shahridagi Katolik universitet (1948) va boshqa Ilmiy muassasalari: Tropik oʻrmonchilik ilmiy tadqiqot instituta, Puerto-Riko atom energiyasi markazi, Ispan-Amerika leksikografiya instituti, Puerto-Riko madaniya-ti instituti. Yirik ku-tubxonalari: Puerto-Riko universiteti ku-tubxonasi, Muqad-das qalb universiteti ku-tubxonasi va boshqa Muze ylari: Kitob uyi muzeyi, Milliy gvardiya harbiy muzeyi, Nafis sanʼat muzeyi, Armiya va harbiy-dengiz flo-ti tarixi muzeyi, Kaparra harobalari parki tarixi muzeyi, Rassomlik muzeyi, Tabiat tarixi muzeyi va boshqa

Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi[tahrir]

Puerto-Rikoda bir qancha gazeta nashr etiladi. Asosiylari: "Vosero de Puerto-Riko" ("Puerto-Riko jarchi-si", kundalik gazeta, 1974 yildan), "Nuevo dia" ("Yangi kun", kundalik gazeta, 1970 yildan), "San-Xuan star" ("San-Xuan yulduzi"), ingliz tilida chiqadigan kundalik gazeta, 1959 yildan) "Karibian biznes" ("Karib biznesi", ingliz tilidagi haftanoma, 1973 yildan), "Klaridad" ("Yorugʻlik", haf-tanoma, 1959 yildan). Milliy axborot agentligi yoʻq. Puerto-Riko radiostyalari uyushmasi 1947 yilda tuzilgan. Maorif vazirligi qaramogʻida notijorat radiostya va ikki telestya bor.

Adabiyoti (ispan tilida)[tahrir]

16-asrda qirib yuborilgan mahalliy xalqning adabiyoti saqlanmagan. Kreollar va keltirilgan qul negrlarning ogʻzaki ijodi 19-asrgacha mavjud boʻlgan. Yozma adabiyot 19-asrdagina vujudga keldi va romantizm oqimida rivojlana boshla-di (S.Vidarte, A. Tapiyai-Revera, E.M. de Ostos). 19-asr oxirida S. Brau, M. Fernandes Xun-kos, M. Seno Gan-diya, M. Gonsales Garsianing realistik nasriy asarlari nashr etildi. 20-asr boshlarida Puerto-Riko "modernizmi" (L. Lorens-Torres va boshqalar) vujudga kelib, milliy mu-staqillik va oʻziga xos adabiyot uchun kurash tamoyilini rivojlantirdi. 30-yillar adabiyoti mamlakat hayotidagi oʻtkir ijtimoiy muammolarni koʻtardi. 70—90-yillarda P.X.Soto romanlari, R.Markes pyesalari, F.Matos Paoli sheʼriyati, shoiralardan Laura Galyegos, Lolita Lebron asarlari ijtimoiy muammolarni teran ochib berdi.

Meʼmorligi va tasviriy sanʼati[tahrir]

Kad. gʻorlardagi tasvirlar, koʻhna tosh va yogʻoch oʻymakorligi namunalari saqlangan. 16—20-asrlarda ispan meʼmorligi uslubida binolar qurildi. 1940-yillardan turar joylar temir-betondan qurila boshladi. 1950 yilda Puerto-Riko sanʼati markazi tashkil topdi. F. Tu-fino, L. Omar, K.R.Rivera kabi rassomlar xalq turmushini haqqoniy aks ettirib, shuhrat qozongan.

Teatri[tahrir]

1892 yil San-Xuanda birinchi doimiy teatr — "Kolisso publiko" tashkil etildi. 1935 yil E.Belaval uyushtirgan "Areyto" truppasi teatrda indeys-ispan anʼanalarini davom ettirishga harakat qildi. Uning faoliyatini Un-t teatri davom ettirdi. F. Ar-rivi, E.Lagerre, F. Syerra Berdesia pyesalari sahnalashtirildi. 1958 yildan teatr festivallari oʻtkaziladi. SanXu-anda "Tapiya", "La perla", "Ateneo", "Alta essena", Un-t teatrlari ishlaydi. Taniqli rej. va aktyorlari: A. Rod-riges, X. Marrero, P. Kabrera, P.Nasario, P.Arenas va boshqa[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil